Bank potrącił kapitał kredytu. Zasądzona kwota dla kredytobiorców spadła do 11 015 zł

Wyrokiem z 25 lutego 2025 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu ustalił nieistnienie pomiędzy stronami stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu (...) zawartej 14 listopada 2008 r. przez powodów G. S. i D. S. oraz (...) Spółkę Akcyjną z siedzibą w Ł. wobec jej nieważności (pkt I); zasądził od strony pozwanej (...) S.A. z siedzibą w Ł. łącznie na rzecz powodów G. S. i D. S. kwotę 358 189,93 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 11 kwietnia 2024 r. do dnia zapłaty (pkt II); oddalił powództwo główne w pozostałym zakresie (pkt III); zasądził od strony pozwanej łącznie na rzecz powodów kwotę 11 834,00 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego liczonymi od dnia uprawomocnienia się niniejszego wyroku do dnia zapłaty (pkt IV).

Postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2025 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu uzupełnił postanowienie o kosztach procesu zawarte w wyroku z 25 lutego 2025 r. wydanym w niniejszej sprawie, w ten sposób, iż zasądził od strony pozwanej na rzecz powodów dalszą kwotę 2 700 zł tytułem kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu zabezpieczającym, wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego liczonymi od dnia uprawomocnienia się niniejszego wyroku do dnia zapłaty.

Apelację od powyższego wyroku wywiodła strona pozwana, zaskarżając go w części co do punktu I, II i IV wyroku. Strona pozwana zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego w postaci art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo Bankowe (dalej „prawo bankowe”) w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 69 ust. 1 prawa bankowego w zw. z art. 111 ust. 1 pkt 4 prawa bankowego i w zw. z art. 353

1 k.c., art. 358

1 § 2 k.c., art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 358

1 § 2 k.c. oraz art. 58 § 1 i 3 k.c., art. 385

1 § 1 i 3 k.c. w zw. z art. 385

2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej „dyrektywa”), art. 385

1 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 56 k.c., art. 354 § 1 k.c. i w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy, art. 385

1 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. oraz art. 358 § 2 i 3 k.c. oraz art. 24 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim oraz art. L ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – przepisy wprowadzające kodeks cywilny oraz art. 69 ust. 3 prawa bankowego, art. 385

1 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c., art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c., art. 455 k.c., art. 189 k.c., a także przepisów postępowania w postaci art. 233 § 1 k.p.c. i art. 98 k.p.c. w zw. z art. 745 § 1 k.p.c.

W oparciu o podniesione zarzuty strona pozwana wniosła o zmianę wyroku w zaskarżonej części poprzez oddalenie powództwa w zaskarżonym zakresie oraz zasądzenie od powodów na rzecz strony pozwanej kosztów procesu za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na apelację powodowie wnieśli o oddalenie apelacji w całości jako bezzasadnej oraz zasądzenie od strony pozwanej solidarnie na rzecz powodów kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W piśmie z dnia 27 marca 2026 r. strona pozwana z ostrożności procesowej podniosła zarzut potrącenia wierzytelności dochodzonej przez powodów o zwrot spłat rat kapitałowo-odsetkowych w kwocie 358 189,93 zł z wierzytelnością banku o zwrot wypłaconego kapitału kredytu w kwocie 347 174,93 zł.

W piśmie z dnia 14 kwietnia 2026 r. powodowie wnieśli o nieuwzględnienie zarzutu potrącenia zgłoszonego przez stronę pozwaną.

Sąd Apelacyjny ustalił dodatkowy stan faktyczny:

Pismami z dnia 9 lutego 2026 r. strona pozwana wezwała powodów do zapłaty na jej rzecz kwoty 347 174,93 zł w terminie do dnia 16 marca 2026 r. tytułem zwrotu kapitału kredytu wypłaconego powodom w wykonaniu umowy. Powodowie odebrali wezwania w dniu 16 lutego 2026 r.

Dowód: wezwania do zapłaty wraz z pełnomocnictwem i potwierdzeniem doręczenia – k. 326-333.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Podstawą rozpoznania apelacji były ustalenia poczynione przez Sąd pierwszej instancji i ujęte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, gdyż znajdowały one pełne oparcie w zebranym w niniejszym postępowaniu materiale dowodowym, dlatego też Sąd Apelacyjny, przy zastosowaniu art. 387 § 2

1 pkt 1 k.p.c., ustalenia te uznał

w całości za własne. Sąd Apelacyjny uzupełnił jedynie stan faktyczny o okoliczności wynikające z pism z dnia 9 lutego 2026 r., które to dowody zostały przeprowadzone w toku postępowania apelacyjnego.

W tym miejscu należy również odwołać się do stanowiska prezentowanego przez Sąd Najwyższy, a zgodnie z którym Sąd drugiej instancji ma obowiązek rozważenia wszystkich zarzutów, ale nie ma obowiązku indywidualnego odnoszenia się do każdego z nich, a także do każdego przepisu wskazanego jako podstawa zarzutu. Sąd ten powinien dostrzec podnoszone w apelacji problemy i zarzuty merytoryczne i wspólnie się do nich odnieść, bez względu na to, ile i które przepisy zostałyby wskazane jako podstawa każdego problemu (por. post. SN z 11.04.2019r., sygn. akt IV CSK 432/18).

Mając na uwadze treść podniesionych w apelacji zarzutów, w pierwszym rzędzie należało odnieść się do zarzutów naruszenia przepisów proceduralnych, gdyż wnioski w tym zakresie z istoty swej determinują rozważania co do pozostałych zarzutów apelacyjnych, albowiem jedynie pozbawione błędów ustalenia faktyczne, będące wynikiem należycie i starannie przeprowadzonego postępowania mogą być podstawą oceny skarżonego rozstrzygnięcia w kontekście twierdzeń o naruszeniu przepisów prawa materialnego. Przypomnieć nadto należy, że Sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego (tak uchwała SN (7) z 31 stycznia 2008 r., sygn. akt III CZP 49/07 – zasada prawna).

Strona pozwana niezasadnie zarzuciła Sądowi Okręgowemu naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. Strona pozwana w wywiedzionej apelacji sformułowała zarzuty, odnoszące się do naruszenia dokonania przez Sąd pierwszej instancji sprzecznej z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów, pozbawionej wszechstronnego rozważenia całości materiału dowodowego. Zakwestionowanie w złożonym środku odwoławczym oceny dowodów dokonanej przez Sąd Okręgowy nie było jednak skuteczne i nie prowadziło do odmiennej ich oceny przez Sąd Odwoławczy. Zauważyć należy, że argumentacja strony pozwanej w tym zakresie ukierunkowana była przede wszystkim na zakwestionowanie dokonanej przez Sąd oceny materiału dowodowego, sprowadzającej się do ustalenia abuzywności klauzul zawartych w umowie kredytowej. Część tych zarzutów nie dotyczyło jednak sfery faktów, a dotyczyło oceny ważności postanowień spornej umowy kredytu, charakteru tejże umowy oraz abuzywności poszczególnych postanowień umowy w zakresie klauzul przeliczeniowych. Nie stanowiły one domeny ustaleń co do faktów, lecz były przejawem dokonanych przez Sąd Okręgowy ocen prawnych motywowanych poglądami doktryny oraz judykatury, a zatem ich skuteczne zakwestionowanie w drodze apelacji nie mogło nastąpić w drodze zgłoszenia zarzutów o charakterze procesowym.

Sąd Odwoławczy zwraca uwagę, iż apelujący winien wskazać konkretne uchybienia tej zasadzie dotyczące konkretnych środków dowodowych i wykazać,

że sąd ocenił dowód wadliwie, a także uzasadnić, na czym polega naruszenie zasad logicznego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego

(por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 18.01.2002 r., I CKN 132/01; z dnia 25.11.2003 r., II CK 293/02; z dnia 28.04.2004 r., V CK 398/03; z dnia 18.06.2004 r., II CK 369/03; z dnia 13.10.2004 r., III CK 245/04; z dnia 07.01.2005 r., IV CK 387/04; z dnia 21.10.2005 r., III CK 73/05; z dnia 10.11.2005 r., V CK 332/05; z dnia 16.12.2005 r.,

III CK 314/05). Wykazanie przez stronę, że sąd naruszył art. 233 § 1 k.p.c. oraz że fakt ten mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, nie może być zastąpione odmienną interpretacją dowodów zebranych w sprawie, chyba że strona jednocześnie wykaże, iż ocena dowodów przyjęta przez sąd za podstawę rozstrzygnięcia przekracza granice swobodnej oceny dowodów (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10.04.2000 r., V CKN 17/00, OSNC 2000/10/189). Nie wystarcza przekonanie strony o innej, niż przyjął sąd wadze (doniosłości) poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie niż ocena sądu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 06.11.1998 r., III CKN 4/98). Sąd pierwszej instancji ma obowiązek wyprowadzenia z zebranego w sprawie materiału dowodowego wniosków logicznie prawidłowych. Reguła ta, współokreślająca granice swobodnej oceny dowodów, nie będzie zachowana jedynie wtedy, gdy wnioski wyprowadzone przez sąd przy ocenie dowodów nie układają się w logiczną całość, zgodną

z doświadczeniem życiowym, lecz pozostają ze sobą w sprzeczności, a także, gdy nie istnieje logiczne powiązanie wniosków z zebranym w sprawie materiałem dowodowym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 09.12.2009 r., IV CSK 290/09).

Jeżeli z określonego materiału dowodowego Sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, to ocena Sądu nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów i musi się ostać, chociażby w równym stopniu,

na podstawie tego materiału dowodowego, dawały się wysnuć wnioski odmienne.

Sąd Apelacyjny po zapoznaniu się z dowodami zgromadzonymi w aktach sprawy uznał, że ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy były następstwem oceny dowodów zgodnej z zasadami logicznego rozumowania, jak i doświadczenia życiowego. Zarzuty apelacyjne odnośnie błędnej oceny dowodów przez Sąd Okręgowy stanowiły jedynie nieskuteczną polemikę ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji i jako takie nie mogły zostać uwzględnione.

Reasumując – zdaniem Sądu Apelacyjnego – nie doszło do uchybień w prowadzeniu postępowania dowodowego i ocenie jego wyników, a Sąd pierwszej instancji ocenił dowody prawidłowo i w granicach ich swobodnej oceny.

Przy prawidłowo ustalonej podstawie faktycznej rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji nie dopuścił się też naruszenia przepisów prawa materialnego w sposób przedstawiony w apelacji strony pozwanej.

Powodowie, wbrew twierdzeniom strony pozwanej, posiadali interes prawny

w rozumieniu art. 189 k.p.c. w wytoczeniu przedmiotowego powództwa.

Interes prawny zachodzi wówczas, gdy sam skutek, jaki wywoła uprawomocnienie

się wyroku ustalającego, zapewni stronie ochronę jej prawnie doniosłych interesów,

czyli definitywnie zakończy spór istniejący lub prewencyjnie zapobiegnie powstaniu takiego sporu w przyszłości. Powodowie dochodzili swego roszczenia w toku realizacji umowy, w celu uchylenia niepewności co do tego, czy umowa ta jest dla nich wiążąca. Pozytywne rozstrzygnięcie pozwoli im bowiem uniknąć ewentualnych sporów w przyszłości choćby w zakresie wysokości świadczenia pieniężnego należnego pozwanemu bankowi. W umowie postanowiono, że okres kredytowania wynosi 360 miesięcy. Dopóki strony wiąże umowa, powodowie

nie mogą domagać się rozliczenia umowy, bowiem żądania te zaktualizują

się w przypadku ustalenia, że zaskarżone postanowienia umowne nie są dla nich wiążące. Bez rozstrzygnięcia na przyszłość o zasadach rozliczenia kredytu nie istnieje możliwość definitywnego zakończenia sporu. Rozstrzygnięcie roszczenia o ustalenie nieważności umowy zniesie stan niepewności powodów w zakresie wysokości rat

i sposobu ich rozliczania.

Nie sposób uznać za trafne zarzutów apelacji, w których strona pozwana wskazuje, jakoby na podstawie zapisów umowy powodowie mogli swobodnie spłacać zobowiązanie zaciągnięte względem strony pozwanej w walucie CHF już od samego początku. Podobnie strona pozwana argumentuje, że powodowie mogli domagać się wypłaty kredytu bezpośrednio w walucie CHF. W tym względzie strona pozwana powołuje się na zapisy umowy kredytu, gdzie stwierdzono, iż kwota kredytu mogła zostać wypłacona w walucie wskazanej w pkt 2 Tabeli, tj. w CHF oraz że kredytobiorca miał możliwość wypłaty oraz spłaty kredytu w walucie CHF, powołując się na postanowienia regulaminu. Takie zabiegi interpretacyjne - w ocenie Sądu Apelacyjnego - pozostają nietrafne. Powoływane zapisy nie pozwalały na zmianę sposobu wykonywania umowy przez konsumenta bez zgody banku. Przewidziane w ww. zapisach „instrumenty” nie stanowią swobodnego uprawnienia kredytobiorcy, a zostały pozostawione uznaniu i ocenie banku, w szczególności w zakresie zdolności kredytowej kredytobiorcy, co dowodzi braku sprawiedliwego i uczciwego wyważenia praw i obowiązków stron umowy. W obu przypadkach (wypłata w CHF oraz spłata w CHF) dla możliwości skorzystania z takich instrumentów każdorazowo kredytobiorca musiał uzyskać zgodę banku. Nie jest to więc uzależnione od swobodnej decyzji konsumenta – tak jak stara się to sugerować strona pozwana – a wręcz przeciwnie, możliwość skorzystania z takich uprawnień limitowana jest uzyskaniem pozytywnej decyzji banku. Indyferentnym pozostaje to, czy zwyczajowo bank takowej udzielał, czy też nie, bowiem kwestia ewentualnego wykonania umowy pozostaje poza polem zainteresowania w sprawie, w której badana jest abuzywność klauzul przeliczeniowych. Przypomnieć bowiem należy, że abuzywność postanowień umowy bada się na chwilę zawarcia tejże, a to czy umowa była wykonywana w sposób odmienny, aniżeli wynika z jej treści, nie ma znaczenia. Powyższe potwierdza, że opisane postanowienia nie mogą być traktowane jako skuteczny mechanizm kontroli ryzyka walutowego.

Absolutnie nie sposób zgodzić się również z zarzutami, jakoby treść umowy, a w szczególności kwestionowane postanowienia dotyczące mechanizmu denominacji czy też „klauzuli przeliczeniowej” były wynikiem indywidualnych negocjacji z powodami. O indywidualnie uzgodnionym postanowieniu można mówić wyłącznie wtedy, gdy w istocie dane postanowienie powstało poprzez wspólne uzgodnienie jego treści przez konsumenta i przedsiębiorcę, lub też zostało w zasadzie narzucone przedsiębiorcy przez konsumenta, nie ma zaś znaczenia to, czy konsument mógł treść postanowienia negocjować lub wybierać jedynie spośród alternatywnie przedstawionych propozycji postanowień. Błędne jest rozumowanie, że z brzmienia treści oświadczenia czy wniosku o udzielenie kredytu można wywnioskować, że kredytobiorca miał rzeczywisty wpływ na treść wzorca, skoro w rzeczywistości jego postanowienia nie zostały uzgodnione indywidualnie. Z art. 385

(

1) § 3 zd. 2 k.c. należy wywieść domniemanie, że nieuzgodnionymi indywidualnie są postanowienia umowy przejęte ze wzorca umowy, a z takimi właśnie powodowie mieli do czynienia. Zgodnie z art. 385

(

1) § 4 k.c. ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje, a więc w sprawie niniejszej na stronie pozwanej, która takich okoliczności nie wykazała. Z poczynionych ustaleń Sądu pierwszej instancji wynika, że zarówno wniosek kredytowy, jak i sama umowa kredytowa zostały przygotowane przez bank. Umowa została zawarta na podstawie wzorca, zaś treść jej postanowień - w zakresie przywołanych wyżej klauzul - nie stanowiła efektu negocjacji między stronami. Bez większego znaczenia prawnego dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy pozostaje fakt, że kredytobiorca - mając do wyboru różne oferty tego samego czy innych banków - zawnioskował o konkretną walutę kredytu, tj. CHF, a bank poinformował o ryzyku kursowym. W oświadczeniu z dnia 15 października 2008 r. (k. 133-134) powodowie oświadczyli, że są świadomi ryzyka kursowego związanego z zaciągnięciem kredytu/pożyczki w walucie obcej mogącego mieć wpływ na wysokość raty kredytu/pożyczki w okresie kredytowania i że decydują się na zaciągnięcie kredytu w walucie CHF. Takiego pouczenia nie sposób uznać za wystarczające. Zmienność kursu walut jest co do zasady okolicznością powszechnie znaną przeciętnemu konsumentowi. Jest to więc informacja mało przydatna dla oceny ryzyka, jakie kredyt w tej postaci niesie. Bank powinien przedstawić ewentualne wahania kursów wymiany i związane z tym ryzyko (wyrok TSUE C- 186/17). Nawet jeśli przy długoterminowym kredycie nie jest to możliwe ściśle i za cały okres, to powinno odnosić się co najmniej do czasu możliwego do objęcia prognozami. Takie pouczenie, jak w oświadczeniu złożonym przy wniosku kredytowym jest niewystarczające, i w żaden sposób nie może wpłynąć na ocenę spornych klauzul, niczego bowiem do ich treści czy możliwości interpretacji nie wnosi. Sąd Apelacyjny podziela przy tym pogląd, że okoliczność, iż konsumenci znali i rozumieli treść postanowienia oraz zgodzili się na wprowadzenie go do umowy nie stoi na przeszkodzie uznaniu, iż nie zostało ono indywidualnie uzgodnione, jeśli jego treść nie została sformułowana w toku negocjacji z konsumentami (vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 14 grudnia 2017 r. I ACa 447/17, LEX nr 2432003). Wbrew argumentacji strony pozwanej, ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, by strony negocjowały postanowienia umowy inne niż dotyczące samej kwoty kredytu czy też prowizji i by powodowie mieli wpływ na ich brzmienie. Warunki te zostały jednostronnie narzucone przez bank w tym sensie, że przedłożona do podpisu umowa stanowiła wzorzec umowny niepodlegający negocjacjom czy zmianom, zaś powodowie mogli jedynie je zaakceptować i podpisać umowę w brzmieniu zaproponowanym przez stronę pozwaną bądź też umowy nie zawrzeć.

Sąd Apelacyjny nie podziela twierdzeń strony pozwanej, że postanowienia umowne dotyczące klauzul przeliczeniowych zostały sformułowane w sposób jasny i jednoznaczny. Umowa nie przedstawiła w sposób przejrzysty konkretnych działań mechanizmu ustalania kursu wymiany waluty, tak by powodowie mogli samodzielnie oszacować wypływające dla nich konsekwencje ekonomiczne. W szczególności powodowie nie znali sposobu w jaki pozwany bank kształtował kurs. Przedmiotowe postanowienia umowy nie określały precyzyjnie rzeczywistej wysokości świadczenia banku, jak też świadczeń kredytobiorcy, w sposób możliwy do ustalenia bez decyzji banku. Za takie nie można uznać postanowień odwołujących się do kursu kupna/sprzedaży, opublikowanego w „Tabeli kursów” obowiązującego w Banku. Niepoddające się weryfikacji zasady określania przez bank kursów sprawiały, że powodowie nie byli w stanie oszacować kwoty, którą mieli faktycznie otrzymać ani też kwoty jaką mieli obowiązek w przyszłości świadczyć, a zasady przewalutowania określał jednostronnie bank. Powodowie nie zostali w sposób jednoznaczny i czytelny poinformowani o wszelkich kosztach, jakie będą musieli ponieść z tytułu zaciągniętego kredytu, ale nawet przy odpowiedniej, specjalistycznej wiedzy nie byliby w stanie kosztów tych przewidywać, nie wspominając nawet o jakiejkolwiek możliwości ich szacowania.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14 27, mechanizm ustalania przez bank kursów waluty, pozostawiający bankowi swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta. Klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej dla konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną. Bank uprawniony został do samodzielnego określania danych istotnie wpływających na wymiar zobowiązania drugiej strony. Występowała przy tym istotna nierównowaga informacyjna. Kredytobiorca nie miał bieżącego dostępu do niezbędnych dla ustalania kursu parametrów, a bank stosował własną tabelę, co dodatkowo uniemożliwiało skuteczną kontrolę zastosowanego kursu (por. także wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14; z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18; z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18). Klauzule przeliczeniowe pozostawały nieczytelne, niejasne i niejednoznaczne, a w oparciu o ich treść przeciętny konsument nie był w stanie określić całkowitej kwoty zadłużenia oraz wysokości poszczególnych rat kapitałowo-odsetkowych. Warunki określania kursu kupna i sprzedaży waluty przez bank były niezrozumiałe i nieweryfikowalne przez kredytobiorcę. Umowa kredytu nie określała precyzyjnego, czy też inaczej szczegółowego, sposobu ustalania kursu franka szwajcarskiego, przez co powodowie byli zdani na arbitralne decyzje banku w tej kwestii. Klauzule przeliczeniowe mogą działać prawidłowo jedynie wówczas, gdy miernik wartości, według którego dokonywane są przeliczenia, ustalany jest w sposób obiektywny, a więc przede wszystkim w sposób niezależny od woli którejkolwiek stron umowy. Kredytobiorcy nie znali sposobu, w jaki bank kształtował kurs franka szwajcarskiego, zwiększając go bądź zmniejszając wedle swego uznania. Umowa kredytu nie przedstawiała w sposób przejrzysty konkretnych działań mechanizmu wymiany waluty obcej ani nie precyzowała sposobu ustalania kursu wymiany walut wskazanego w tabeli kursów banku, tak by powodowie byli w stanie samodzielnie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla nich z umowy konsekwencje ekonomiczne i ich wpływ na rozmiar swoich zobowiązań. W konsekwencji pomiędzy stronami umowy zakłócona została równowaga kontraktowa, gdyż treść kwestionowanych postanowień umożliwiała bankowi jednostronne kształtowanie sytuacji konsumentów w zakresie wysokości ich zobowiązania wobec banku. Waloryzacja rat kredytu udzielonego na podstawie umowy o kredyt odbywała się w oparciu o tabele kursowe sporządzane przez bank, i to uprawnienie banku do określania wysokości kursu waluty nie doznawało żadnych formalnie uregulowanych ograniczeń, w szczególności postanowienia umowne nie przewidywały wymogu, aby wysokość kursu ustalanego przez bank pozostawała w określonej i co należy podkreślić precyzyjnie wskazanej relacji do aktualnego kursu franka szwajcarskiego ukształtowanego przez rynek walutowy lub np. kursu średniego publikowanego przez Narodowy Bank Polski, bądź też była wypadkową jakichkolwiek obiektywnych, niezależnych od kredytodawcy kryteriów.

W efekcie bank mógł wybrać dowolne kryteria ustalania kursów, niekoniecznie związane z aktualnym kursem ukształtowanym przez rynek walutowy, obliczane zapewne w jakiś sposób w powiązaniu kursami obowiązującymi na rynku międzynarodowym i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP, co w konsekwencji prowadziło do realnej możliwości uzyskania korzyści finansowych, stanowiących dla kredytobiorcy dodatkowe koszty kredytu, których oszacowanie nie było możliwe, ze względu na brak oparcia zasad ustalania kursów wymiany o obiektywne i przejrzyste kryteria. Podkreślić przy tym należy, że nie ma w tym kontekście znaczenia to czy w czasie trwania umowy bank ustalał kurs dowolnie, czy też w oparciu o czynniki obiektywne, takie jak kursy średnie Narodowego Banku Polskiego, kursy obowiązujące na rynku międzynarodowym czy ocenę bieżącej sytuacji rynkowej – skoro nie zostało to w żaden sposób formalnie przez niego uregulowane. Dobre obyczaje nakazują, aby ponoszone przez konsumenta koszty związane z zawarciem umowy, o ile nie wynikają z czynników obiektywnych, były możliwe do przewidzenia. Brak określenia w umowie sposobu ustalania kursów walutowych w rażący sposób narusza interes konsumenta.

Wbrew stanowisku prezentowanemu przez stronę pozwaną nie można spornej umowy kwalifikować jako umowy kredytu walutowego. Zarówno na etapie wypłaty kredytu, jak i na etapie spłaty rat, operacje były dokonywane w walucie PLN. Kredyt w walucie polskiej denominowany lub indeksowany w innej walucie niż polska, jest kredytem w złotych. Kredyt denominowany to kredyt udzielony w walucie polskiej, jedynie rozliczany w walucie obcej.

Kończąc niejako wątek związany z oceną abuzywności stosowanej klauzuli przeliczeniowej, stwierdzić należy, że wbrew twierdzeniom banku, klauzula zawarta w spornej umowie kredytowej kształtuje prawa i obowiązki kredytobiorców w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami przez uzależnienie warunków waloryzacji świadczenia od kompetencji silniejszej strony umowy, tj. banku. Opisana konstrukcja daje bankowi możliwość uzyskania korzyści finansowych, stanowiących dla kredytobiorcy dodatkowe koszty kredytu, a których oszacowanie jest niemożliwe ze względu na brak oparcia zasad ustalania kursów wymiany o obiektywne i przejrzyste kryteria. Przy takich zapisach umowy, powodowie nie mieli realnej szansy określić rzeczywistej wysokości zadłużenia, w tym zakresie będąc uzależnionym od jednostronnych decyzji banku, co przeczy dobrym obyczajom i narusza równowagę stron stosunku zobowiązaniowego. Ocenę tę pieczętuje fakt niezrealizowania względem nich obowiązków informacyjnych w zakresie ciążącego ryzyka kursowego, co prowadzi do ich rażącego pokrzywdzenia.

Oceny tej nie zmienia również nowelizacja ustawy – Prawo bankowe, która pozwalała spłacać kredytobiorcom raty kredytu bezpośrednio w walucie obcej, pozyskując ją na rynku na akceptowalnych przez siebie zasadach. Ukształtowanie przez przedsiębiorcę praw i obowiązków konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażące naruszenie interesów konsumenta bada się na moment zawierania umowy. W takiej sytuacji, nie ma znaczenia w jaki sposób przedsiębiorca wykonywał umowę. Moment badania abuzywności potwierdza również sprostowanie do dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (por. uchwała Sądu Najwyższego 7 sędziów z 20 czerwca 2018 r., sygn. akt III CZP 29/17, LEX nr 2504739). Przywoływana ustawa wprowadziła pewne możliwości związane ze spłatą kredytów indeksowanych i denominowanych, jednakże nie zmieniało to oceny postanowień umownych. Te bowiem zawsze powinny być jasne, zrozumiałe i jednoznaczne dla konsumenta już w chwili zawierania umowy (por. uchwała 7 sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Abuzywności poszczególnych klauzul zawartych w umowie kredytu nie wyeliminowało zatem wprowadzenie w 2011 r. ust. 3 do art. 69 Prawa bankowego, w wyniku czego kredytobiorcy uzyskali w ramach umowy o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska, możliwość dokonywania spłat rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie obcej. Ta regulacja miała na celu wyeliminowanie tzw. spreadów bankowych, a nie zmiany istoty umowy kredytowej. Innymi słowy nie doszło do przekształcenia takiej umowy w umowę o kredyt walutowy (zob. wyrok SN z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22, LEX nr 3369587). Konsekwencją tego stwierdzenia jest fakt, że tzw. ustawa antyspreadowa z 29 lipca 2011 r. nie może mieć wpływu na ocenę abuzywności spornych postanowień umownych.

Podkreślić również należy, że nawet gdyby uznać, że przez cały okres obowiązywania umowy bank stosował kursy niedobiegające od kursu sprzedaży NBP i kursów innych banków, to prawnie obojętne było to, w jaki sposób umowa w zakresie abuzywnych przepisów była w rzeczywistości wykonywana przez bank, w jaki sposób bank ustalał kursy CHF względem PLN oraz czy stosowane przez bank kursy kupna i sprzedaży były de facto kursami rynkowymi, gdyż relewantnym dla oceny tego, czy dane postanowienie umowy jest niedozwolone (art. 385

1 § 1 k.c.) jest stan z chwili zawarcia umowy (zob. uchwała Sądu Najwyższego 7 sędziów z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019/1/2). Podobnie nie zasługuje na aprobatę argument podnoszony przez przedstawicieli szeroko rozumianego sektora bankowego, a mianowicie argument „o powszechności praktyki odsyłania do własnych tabel kursowych”. Powszechność tej praktyki nie oznacza wszak, że była ona prawidłowa.

Skoro postanowienia, określające mechanizm waloryzacji, stanowiły niedozwolone postanowienia umowne i zgodnie z art. 385

1 § 1 i § 2 k.c. nie wiązały powodów, co oznacza konieczność wyeliminowania ich z umowy, należy rozważyć czy umowa stron mogła bez tych postanowień nadal obowiązywać i być wykonywana oraz czy postanowienia te mogą ewentualnie zostać zastąpione przepisami dyspozytywnymi.

Jak wyjaśniono w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jeżeli eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane pozostałą częścią umowy. Koresponduje to z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, który przewiduje, że nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków (zob. np. wyroki SN z dnia: 27.07.2021 r., V CSKP 49/21; 2.06.2021 r., I CSKP 55/21). Wyeliminowanie z łączącej strony umowy jej abuzywnych zapisów rodzi zatem konieczność dokonania oceny, czy umowa w pozostałym zakresie jest możliwa do utrzymania. Jak wskazał Sąd Najwyższy, wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp, czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą nieważnością (zob. np. wyroki SN z dnia: 11.12.2019 r., V CSK 382/18; 17.03.2022 r., II CSKP 474/22). Stwierdzenie nieważności umowy mieści się w zakresie sankcji, jaką dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych. W tym też kontekście należy rozważać aspekt „utrzymania” (według strony pozwanej) umowy przez wprowadzenie rozwiązań z innych przepisów kodeksu cywilnego (średni kurs NBP - art. 358 § 2 k.c.), czy w ogóle z innych aktów prawnych (np. powoływanego w praktyce – oraz apelacji strony pozwanej – art. 24 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim oraz art. L ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – przepisy wprowadzające kodeks cywilny).

Sąd Apelacyjny podziela pogląd uznawany aktualnie za dominujący, że nieuczciwe postanowienia waloryzacyjne nie powinny być zastępowane innym mechanizmem przeliczeniowym opartym na przepisach kodeksu cywilnego. Poprzestanie na usunięciu z treści umowy jedynie postanowień odnoszących się do tabeli kursowej oznaczałoby odwołanie się do niedopuszczalnej redukcji utrzymującej skuteczność (por. wyrok TSUE w sprawie C-19/20 nb 67 i 68). W wyroku z 26 marca 2019 r. w sprawach C-70/17 i C 179/17 ((...) SA przeciwko C. M. (1) oraz (...) SA przeciwko C. N. i B. L., pkt 54) TSUE wykluczył, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w umowach. Oznacza to, że nieuprawnione jest zastąpienie przez sąd postanowień niedozwolonych innymi, polegającymi np. na odwołaniu się do kursu walut stosowanego przez Narodowy Bank Polski. Możliwość takiej zmiany umowy przez sąd stoi w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13 (zob. wyrok SN z 27.07.2021 r., V CSKP 49/21).

W świetle cytowanego wyżej orzecznictwa chybione są zarzuty apelacji, odnoszące się do dokonanej przez Sąd Okręgowy oceny, iż klauzule określające mechanizm waloryzacji zawarte w umowie, spełniają przesłanki do uznania ich za nieobowiązujące na podstawie art. 385

1 k.c., a po ich wyeliminowaniu, w prawie krajowym brak jest przepisów pozwalających na ich zastąpienie, co skutkuje uznaniem przedmiotowej umowy za nieważną.

Nieważność umowy powoduje konieczność rozliczenia stron, w oparciu o treść art. 410 § 1 k.c. Konsekwencją ustalenia nieważności umowy jest bowiem powstanie roszczenia o zwrot świadczenia spełnionego na podstawie tej umowy jako świadczenia nienależnego. W przypadku powodów i żądania pozwu przysługuje im roszczenie o zwrot świadczeń spłacanych tytułem wykonania umowy kredytowej. Przy czym w orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowało się już stanowisko zgodnie z którym, jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c. – uchwała SN (7s.) z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, której nadano moc zasady prawnej, oraz uchwała SN z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20). Sąd Najwyższy wyjaśnił, że świadczenie spełnione na podstawie abuzywnej klauzuli, trzeba traktować jako nienależne i podlegające zwrotowi, bowiem klauzulę taką traktować należy jakby nigdy nie istniała (nieskuteczność ab initio albo ex tunc).

Zgodnie z powyższym, płatności kredytobiorców z tytułu spłaty kredytu oraz wypłata środków pieniężnych przez bank są świadczeniami nienależnymi, a roszczenia o zwrot tych świadczeń są od siebie niezależne (teoria dwóch kondykcji). Co istotne wysokość dokonanych spłat nie była kwestionowana i wynikała z historii spłat kredytu (k. 57-65).

Zasadny okazał się natomiast zgłoszony w toku postępowania apelacyjnego zarzut potrącenia wierzytelności. Przedstawiona do potrącenia przez bank wierzytelność wzajemna 347 174,93 zł z tytułu wypłaconego i wykorzystanego kapitału kredytu jest między stronami niesporna i nie budzi wątpliwości Sądu Apelacyjnego. Warunek określony w art. 203

1 § 1 k.p.c. uznać należy zatem za spełniony. Powodowie natomiast żądali zasądzenia kwoty 358 189,93 zł odpowiadającej sumie spełnionych przez nich na rzecz banku świadczeń. Ponieważ w następstwie dokonanego potrącenia, zgodnie z art. 498 § 2 k.c., obie wierzytelności umorzyły się do wysokości wierzytelności niższej, do zapłaty na rzecz powodów pozostawała zatem różnica, tj. kwota 11 015 zł. Przy czym brak było pozostawienia odsetek ustawowych za opóźnienie co do kwoty do której umorzyła się wierzytelność powodów z uwagi na treść art. 499 zd. drugie k.c., a stanowiącego, że oświadczenie ma moc wsteczną od chwili kiedy potrącenie stało się możliwe. Potrącenie zaś było możliwe w momencie zgłoszenia przez powodów pozwanemu Bankowi, że zawarta umowa kredytowa jest nieważna.

W konsekwencji wyrok Sądu Okręgowego, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c., podlegał zmianie w punkcie II w ten sposób, że zasądzoną tam kwotę obniżono do kwoty 11 015 zł, nie naruszając pozostałych postanowień tego punktu, o czym orzeczono w punkcie 1. sentencji wyroku.

Sąd Apelacyjny nie widział natomiast podstaw dla zmiany daty początkowej naliczania odsetek od zasądzonej kwoty, czego dotyczył zarzut naruszenia art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 455 k.c. Roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia są wymagalne po wezwaniu do zapłaty. Powodowie wezwali stronę pozwaną do zapłaty w pozwie, który został doręczony stronie pozwanej 3 kwietnia 2024 r. W tych okolicznościach Sąd Okręgowy prawidłowo uznał, iż strona pozwana pozostaje w opóźnieniu po upływie 7 dni od dnia doręczenia pozwu i słusznie zasądził odsetki ustawowe za opóźnienie od dnia 11 kwietnia 2024 r.

Jednocześnie Sąd Apelacyjny uznał, że zmiana zaskarżonego orzeczenia nie skutkowała koniecznością odmiennego orzeczenia o kosztach procesu za postępowanie przed Sądem pierwszej instancji. W ocenie Sądu Apelacyjnego prawidłowe było także zasądzenie od strony pozwanej na rzecz powodów kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu zabezpieczającym.

Wobec tego, apelacja w pozostałym zakresie, tj. co do żądania ustalenia i co do rozstrzygnięcia o kosztach procesu przed Sądem pierwszej instancji, była bezzasadna, wskutek czego została oddalona na podstawie art. 385 k.p.c., o czym orzeczono w punkcie 2. sentencji wyroku.

O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono na podstawie art. 100 k.p.c. w zw. z art. 98 § 1

1 k.p.c. oraz § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

Aneta Fiałkowska – Sobczyk

ZARZĄDZENIE

1. (...);

2. (...);

3. (...).