Spłaty kredytu przewyższyły kapitał, więc potrącenie umorzyło roszczenie banku

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 30 września 2024 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu w punkcie I oddalił powództwo oraz w punkcie II zasądził od strony powodowej na rzecz każdego z pozwanych kwoty po 10 817,00 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia prawomocności wyroku do dnia zapłaty.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał m.in, że powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie albowiem pozwani skutecznie podnieśli zarzut potrącenia, przez co wierzytelność strony powodowej uległa umorzeniu. Niesporne było natomiast to, że powodowy Bank mógł domagać się zwrotu równowartości nominalnej kwoty kapitału wypłaconej pozwanym w wykonaniu nieważnej umowy kredytu. Podstawa prawna tego żądania wynika z przepisów kodeksu cywilnego o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 k.c. i następne). Na tej samej podstawie zaś pozwani mogli domagać się zwrotu wykonanych przez nich świadczeń – spłaconych rat kredytu.

Apelację od powyższego wyroku wywiodła strona powodowa zaskarżając go w całości. Powyższemu rozstrzygnięciu zarzuciła naruszenie:

1. przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 98 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 109 § 2 k.p.c. w zw. z art. 72 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, art. 109 § 2 k.p.c. w zw. z art. 102 k.p.c., art. 203

1 § 3 k.p.c. w zw. z art. 187 § 1 k.p.c. w zw. z art. 128 § 1 k.p.c., szczegółowo opisanych w apelacji na stronach 2-3 (k. 191 verte – 192);

2. prawa materialnego, tj.: art. 405 k.c. w zw. z art. 498 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 499 k.c., w sposób szczegółowy opisanych w apelacji na stronie 3 (k. 192).

Podnosząc powyższe zarzuty strona powodowa wniosła o zmianę wyroku w zaskarżonej części poprzez:

1) uwzględnienie roszczenia z pkt I

petitum pozwu w całości, a więc zasądzenie solidarnie, ewentualnie łącznie, ewentualnie w częściach równych, ewentualnie in solidum, od pozwanych na rzecz strony powodowej kwoty 321 604,97 zł wraz z odsetkami ustawowymi od wyżej wymienionej kwoty od dnia doręczenia pozwanym odpisu pozwu do dnia zapłaty, tytułem zwrotu równowartości nominalnej kwoty kapitału kredytu wypłaconego pozwanym;

2) zasądzenie solidarnie, ewentualnie łącznie, ewentualnie w częściach równych, ewentualnie in solidum od pozwanych na rzecz strony powodowej zwrotu kosztów procesu za postępowanie przed Sądem I instancji, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

W każdym zaś przypadku strona powodowa wniosła o zasądzenie od pozwanych na rzecz strony powodowej kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych.

W odpowiedzi na apelację pozwani (każdy z osobna) wnieśli o oddalenie apelacji w całości oraz zasądzenie od strony powodowej na rzecz każdego z pozwanych kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym, według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje:

Apelacja zasługiwała na uwzględnienie jedynie w niewielkim zakresie.

Podstawą rozpoznania apelacji były ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy, ujęte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, jako że znajdowały one pełne oparcie w zebranym w niniejszym postępowaniu materiale dowodowym. Sąd I instancji przeprowadził wnikliwe postępowanie dowodowe i poczynił szczegółowe, a przede wszystkim prawidłowe ustalenia faktyczne, które przedstawiają fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy i które nie wymagały uzupełnienia w postępowaniu apelacyjnym. Powtarzanie tych ustaleń Sądu pierwszej instancji nie było konieczne i Sąd Apelacyjny przy zastosowaniu art. 387 § 2

1 pkt 1 k.p.c. władny był poprzestać na stwierdzeniu, że ustalenia te uznaje w całości za własne.

Sąd Apelacyjny zasadniczo podzielił przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wykładnię istotnych dla rozstrzygnięcia przepisów prawa materialnego oraz ich subsumcję (art. 387 § 2

1 pkt 2 k.p.c.). Sąd Apelacyjny odmiennie ocenił jedynie żądanie pozwanych do zasądzenia od strony powodowej na rzecz każdego z pozwanych kwoty po 10 817 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od prawomocności wyroku do dnia zapłaty. Słusznie podnosiła strona powodowa, iż Sąd I instancji bezzasadnie przyjął, iż między pozwanymi zachodzi współuczestnictwo formalne i obciążył stronę powodową kosztami zastępstwa procesowego w łącznej wysokości 21 634,00 zł, podczas gdy pozwanym należą się koszty zastępstwa procesowego nie wyższe niż kwota 10 834,00 zł. Co istotne, na uwagę zasługuje także fakt, iż pozwanych reprezentowało dwóch osobnych pełnomocników jednak z jednej spółki tj. (...) Sp. z o.o. z siedzibą we R., zaś obie odpowiedzi na apelacje wniesione przez pozwanych są identyczne i zawierają te same argumenty i powoływane przepisy prawne. W tych okolicznościach nie sposób zatem uznać aby pozwanym należał się zwrot kosztów procesu w wysokości po 10 834,00 zł dla każdego z pozwanych.

Należy w tym miejscu wskazać, że współuczestnictwo formalne zachodzi w sytuacji gdy kilka osób może w jednej sprawie występować w roli powodów lub pozwanych, gdy przedmiot sporu stanowią roszczenia lub zobowiązania jednego rodzaju, oparte na jednakowej podstawie faktycznej i prawnej. Aby mówić o współuczestnictwie formalnym poza wskazanymi powyżej przesłankami musi występować także wspólna właściwość sądu uzasadniona dla każdego z roszczeń lub zobowiązań z osobna, jak też dla wszystkich wspólnie. Natomiast współuczestnictwo jednolite zachodzi, gdy z istoty spornego stosunku prawnego wynika, że wyrok dotyczyć ma niepodzielnie wszystkich współuczestników (np. w sprawie o zobowiązanie solidarne lub o świadczenie niepodzielne).

Nie ulegało wątpliwości, że w niniejszej sprawie po stronie pozwanych nie zachodziło współuczestnictwo formalne w rozumieniu art. 72 §1 pkt 2 k.p.c., przy czym ich interesy w sprawie reprezentowało dwóch oddzielnych profesjonalnych pełnomocników z jednej spółki tj. (...) Sp. z o.o. z siedzibą we R.. W uchwale z dnia 10 lipca 2015 r., III CZP 29/15, Sąd Najwyższy wskazał, że „w razie współuczestnictwa formalnego do niezbędnych kosztów procesu poniesionych przez współuczestników reprezentowanych przez jednego pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą prawnym zalicza się jego wynagrodzenie ustalone odrębnie w stosunku do każdego współuczestnika. Sąd powinien jednak obniżyć to wynagrodzenie, jeżeli przemawia za tym nakład pracy pełnomocnika, podjęte przez niego czynności oraz charakter sprawy (art. 109 § 2 k.p.c.)”. Zbliżonej treści uchwałę Sąd Najwyższy podjął też w dniu 8 października 2015 r. w sprawie II CZP 58/15 – „Współuczestnikom formalnym (art. 72 § 1 pkt 2 k.p.c.), reprezentowanym przez jednego pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą prawnym, należy się zwrot kosztów procesu obejmujących jego wynagrodzenie ustalone odrębnie w stosunku do każdego współuczestnika. Sąd powinien jednak obniżyć to wynagrodzenie, jeżeli przemawia za tym nakład pracy pełnomocnika, podjęte przez niego czynności oraz charakter sprawy (art. 109 § 2 k.p.c.)”. W niniejszej sprawie opisana wyżej sytuacja nie zachodziła, gdyż po stronie pozwanych nie zachodziło współuczestnictwo formalne a współuczestnictwo jednolite, w związku z czym nie należał się zwrot kosztów procesu w wysokości po 10 834,00 zł dla każdego z pozwanych.

Mając na uwadze powyższe zasadne pozostawały zatem zarzuty strony powodowej co do naruszenia art. 98 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 109 § 2 k.p.c. w zw. z art. 72 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, art. 109 § 2 k.p.c. w zw. z art. 102 k.p.c.

Natomiast w zasadniczym zakresie, dotyczącym roszczeń strony powodowej związanych z korzystaniem przez kredytobiorców z kapitału kredytu, apelacja pozostawała w ocenie Sądu Apelacyjnego bezzasadna. Strona powodowa początkowo sformułowała żądanie zasądzenia solidarnego, ewentualnego łącznie, ewentualnego w częściach równych bądź ewentualnego in solidum wartości bezpodstawnego wzbogacenia pozwanych w związku z bezumownym korzystaniem z kapitału kredytu w kwocie 321 604.97 zł oraz waloryzacji sądowej wynikającej z istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza w kwocie 55 061,90 zł. Pismem z dnia 10 maja 2024 r. strona powodowa cofnęła powództwo w części dotyczącej kwoty 55 061,90 zł, na skutek czego umorzono postępowanie w części dotyczącej cofniętego powództwa. Następnie pismem z dnia 15 lutego 2024 r. pozwani w związku z prawomocnym ustaleniem nieważności umowy kredytu mieszkaniowego nr (...) z dnia 28 marca 2008 r. zawartej między stronami, wezwali stronę powodową do niezwłocznego zwrotu wszystkich kwot wpłaconych przez nich w okresie od maja 2008 r. do stycznia 2024 r. tytułem rat kapitałowo-odsetkowych w łącznej kwocie 70 943,85 zł oraz 69 294,79 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Następnie w odpowiedzi na pozew z dnia 23 lutego 2024 r. pozwani podnieśli zarzut potrącenia wierzytelności przysługującej pozwanym z tytułu nienależnie spełnionego świadczenia tytułem spłaty kredytu na podstawie nieważnej umowy kredytu nr (...) z dnia 28 marca 2008 r.

W ocenie Sądu Apelacyjnego prawidłowo wskazał Sąd I instancji, iż powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie albowiem pozwani skutecznie podnieśli zarzut potrącenia, przez co wierzytelność banku uległa umorzeniu. Brak jest uzasadnienia do występowania przez Bank z dalszymi roszczeniami (poza roszczeniem o zwrot kapitału kredytu w wysokości 315 365,83 zł przekazanego pozwanym w ramach realizacji umowy kredytu następnie uznanej za nieważną). W toku sprawy pozwani skutecznie podnieśli zarzut potrącenia, przez co wierzytelność strony powodowej uległa w całości umorzeniu, albowiem pozwani w wykonaniu umowy kredytu mieszkaniowego nr (...) z dnia 28 marca 2008 r. wpłacili na rzecz powodowego Banku łącznie kwotę 70 943,85 zł oraz kwotę 69 294,79 CHF co przewyższa udostępniony im przez powodowy Bank kapitał kredytu w kwocie 315 365,83 zł, a która to kwota wynika wprost z zaświadczenia strony powodowej z dnia 19 września 2023 r (k. 40 – 42). Sąd Apelacyjny w pełni podziela to stanowisko. Błędnie natomiast strona powodowa wskazała, że udostępniony pozwanym kapitał kredytu wynosił kwotę 321 604,97 zł.

W ocenie Sądu Apelacyjnego pozwani skutecznie dokonali potrącenia przysługujących im kwot z roszczeniem strony powodowej. Złożone przez pozwanych wezwanie do zapłaty było skuteczne, a ich wierzytelność stała się wymagalna z chwilą oznaczoną w wezwaniu, co z kolei doprowadziło do umorzenia w całości wierzytelności strony powodowej, bowiem wierzytelność strony powodowej z tytułu zwrotu kapitału, będącego świadczeniem nienależnym była niższa niż wierzytelność pozwanych. Zgodnie z art. 498 § 1 i 2 k.c. gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej. W związku z powyższym bezzasadny pozostawał zarzut naruszenia art. 203

1 § 3 k.p.c. w zw. z art. 187 § 1 k.p.c. w zw. z art. 128 § 1 k.p.c.

Warto marginalnie także dodać odwołując się do orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, iż w wyroku z dnia 4 czerwca 2020 r., sygn. akt C-301/18, Trybunał Sprawiedliwości wskazał, że artykuł 7 ust. 4 dyrektywy 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 września 2002 r. dotyczącej sprzedaży konsumentom usług finansowych na odległość oraz zmieniającej dyrektywę Rady 90/619/EWG oraz dyrektywy 97/7/WE i 98/27/WE należy interpretować w ten sposób, że w przypadku skorzystania przez konsumenta z prawa do odstąpienia od umowy kredytu zawartej na odległość z dostawcą konsument ma prawo dochodzić od tego dostawcy, z wyjątkiem kwot, które jest zobowiązany mu zapłacić na warunkach określonych w art. 7 ust. 1 i 3 tej dyrektywy, zwrotu kapitału i odsetek zapłaconych na podstawie tej umowy, lecz nie ma prawa dochodzić odszkodowania z tytułu pożytków uzyskanych z tej kwoty i z tych odsetek.

Natomiast w wyroku z dnia 15 czerwca 2023 r., sygn. C-520/21, Trybunał podkreślił, że w kontekście uznania umowy kredytu hipotecznego za nieważną w całości ze względu na to, że nie może ona dalej obowiązywać po usunięciu z niej nieuczciwych warunków art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że:



nie stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą konsument ma prawo żądać od instytucji kredytowej rekompensaty wykraczającej poza zwrot miesięcznych rat i kosztów zapłaconych z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty, pod warunkiem poszanowania celów dyrektywy 93/13 i zasady proporcjonalności,

oraz



stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą instytucja kredytowa ma prawo żądać od konsumenta rekompensaty wykraczającej poza zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty.

Podobnie w postanowieniu z dnia 12 stycznia 2024 r., sygn. C-488/23 TSUE wprost podkreślił, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że w kontekście uznania za nieważną w całości umowy kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję kredytową ze względu na to, że umowa ta zawierała nieuczciwe warunki, bez których nie mogła dalej obowiązywać, przepisy te stoją na przeszkodzie wykładni sądowej prawa państwa członkowskiego, zgodnie z którą instytucja ta ma prawo żądać od tego konsumenta, poza zwrotem kwot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy oraz ustawowych odsetek za opóźnienie od dnia wezwania do zapłaty, rekompensaty polegającej na sądowej waloryzacji świadczenia wypłaconego kapitału w przypadku istotnej zmiany siły nabywczej danego pieniądza po wypłaceniu tego kapitału rzeczonemu konsumentowi.

W świetle powyższego uznać należało zatem, że powodowy Bank mógł domagać się zwrotu równowartości jedynie nominalnej kwoty kapitału wypłaconej pozwanym w wykonaniu nieważnej umowy kredytu. Na tej samej podstawie pozwani mogli domagać się zwrotu wykonanych przez nich świadczeń tj. spłaconych rat kapitałowo-odsetkowych kredytu. Pozwani wezwali powodowy bank do zwrotu spełnionych świadczeń w związku z czym ich wierzytelność stała się wymagalna z chwilą oznaczoną w wezwaniu, w związku z czym mogli dokonać potrącenia przysługującej im wierzytelności z wierzytelnością strony powodowej, co też skutecznie uczynili. Tym samym należało podzielić stanowisko Sądu Okręgowego, który prawidłowo przyjął, że wskutek potrącenia wierzytelności umarzają się one do wysokości wierzytelności niższej. Wierzytelność pozwanych stanowiła równowartość kwoty 384 849,24 zł co odpowiadało kwocie 70 943,85 zł oraz kwocie 69 294,79 CHF przeliczonej na złote polskie według średniego kursu NBP z dnia 22 lutego 2024 r. – tj. dnia poprzedzającego wniesienie odpowiedzi na pozew zawierającej zarzut potrącenia i była wyższa od wierzytelności powodowego banku tj. kwoty 315 365,83 zł, tym samym potrącenie spowodowało umorzenie w całości wierzytelności banku a tym samym musiało skutkować oddaleniem powództwa.

W ocenie Sądu Odwoławczego bezzasadne pozostawały zatem zarzuty naruszenia art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c. w zw. z art. 498 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 499 k.c. Roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia staje się wymagalne w trybie art. 455 k.c., który stanowi, że jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania.

Mając na względzie powyższe Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w punkcie II o tyle tylko, że obniżył zasądzone w nim na rzecz każdego z pozwanych kwoty do 5 408,50 zł na rzecz każdego z nich, pozostawiając bez zmian pozostałe rozstrzygnięcia zawarte w tym punkcie oraz w punkcie 2 oddalił apelację strony powodowej w pozostałym zakresie.

O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono w pkt 3 wyroku. W rozpoznawanej sprawie istniały podstawy do obciążenia kosztami stronę powodową i nie było podstaw do obciążenia tymi kosztami pozwanych albowiem strona powodowa wygrała jedynie w niewielkim zakresie. Koszty te podlegały więc zasądzeniu od przegrywającego przeciwnika na rzecz wygrywającej strony – pozwanych.

Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 98 § 1 i 3 w zw. art. 391 § 1 k.p.c. oraz § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych zasądził od strony powodowej na rzecz pozwanych koszty postępowania apelacyjnego, na które składało się wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika w kwocie 8 100 zł (po 4 050 zł na rzecz każdego z pozwanych).

Jacek Saramaga

ZARZĄDZENIE

1) (...);

2) (...);

3) (...).