Kredyt hipoteczny indeksowany do franka nieważny w całości. Sąd Apelacyjny oddalił apelację banku

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 24 października 2023 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu:

I. pozbawił wykonalności tytuł wykonawczy w postaci bankowego tytułu egzekucyjnego o nr (...) z dnia 6 września 2010 r. zaopatrzony w klauzulę wykonalności na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Miliczu z dnia 27 grudnia 2010 r. w sprawie o sygn. akt I Co 1135/10, w całości;

II. ustalił, że umowa kredytu hipotecznego nr (...) z dnia 13 maja 2015 r. zawarta pomiędzy powodami a (...) S.A. z siedzibą we J. jest nieważna;

III. zasądził od strony pozwanej na rzecz powodów łącznie kwotę 21 600 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od tej kwoty do dnia prawomocności wyroku do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów postępowania związanych z udziałem pełnomocnika z urzędu adw. V. E..

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w oparciu o ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy jak w uzasadnieniu na stronach 3-14 (k. 1147 – 1158).

Apelację od powyższego wyroku wywiodła strona pozwana, zaskarżając go w całości wraz z rozstrzygnięciem o kosztach procesu. Powyższemu rozstrzygnięciu zarzuciła:

I. naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:



art. 233 § 1 k.p.c., poprzez brak wszechstronnego rozważenia zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w postaci dokumentów oraz zeznań świadków C. C., H. C. oraz F. R. i w konsekwencji brak ustalenia istotnych okoliczności w sprawie, co zostało wyszczególnione i szczegółowo opisane w apelacji na stronach 2-6 (k. 1182 verte – 1184 verte),



art. 327

1 § 1 pkt 2 k.p.c., szczegółowo opisanym w apelacji na stronie 6 (k. 1184 verte),



art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. w zw. z § 6 pkt 7 w zw. z § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w sposób szczegółowo opisany w apelacji na stronie 6 (k. 1184 verte);

II. naruszenie przepisów prawa materialnego tj.:



art. 189 k.p.c.,



art. 58 § 1, 2 i 3 k.c. oraz art. 385

1 § 1 k.c.,



art. 69 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe w zw. z art. 58 § 1, 2 i 3 k.c. oraz z art. 385

1 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 353

1 k.c.,



art. 385

2 k.c. w zw. z art. 58 § 2 k.c.,



art. 385

1 § 1 i 2 k.c.,



art. 385

1 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 56 k.c. w zw. z art. 354 k.c. w zw. z art. 65 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c.,



art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c.,

w sposób szczegółowo opisanych w apelacji na stronach 6-10 (k. 1184 verte – 1186 verte).

W oparciu o powyższe zarzuty apelująca wniosła o zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez oddalenie powództwa w całości, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W każdym zaś przypadku wniosła o zasądzenie od powodów na rzecz strony pozwanej zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu pierwszoinstancyjnym według norm przepisanych oraz zasądzenie od powodów na rzecz strony pozwanej kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.

W odpowiedzi na apelację powodowie wnieśli o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie o strony pozwanej na rzecz powodów zwrotu kosztów procesu za instancję odwoławczą oraz kosztów zastępstwa adwokackiego udzielonego powodom z urzędu na rzecz adw. V. E., a nie opłaconych, według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje:

Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie.

Podstawą rozpoznania apelacji były ustalenia faktyczne, poczynione przez Sąd Okręgowy w ramach uzasadnienia zaskarżonego wyroku, gdyż zdaniem Sądu Apelacyjnego znajdowały one oparcie w zebranym w niniejszym postępowaniu materiale dowodowym. Sąd pierwszej instancji przeprowadził w tej sprawie wystarczające i wyczerpujące postępowanie dowodowe, na którego podstawie poczynił relewantne, a przede wszystkim prawidłowe ustalenia faktyczne, które przedstawiają fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Powtarzanie ustaleń Sądu pierwszej instancji nie jest zatem konieczne i Sąd Apelacyjny przy zastosowaniu art. 387 § 2

1 ust. 1 k.p.c. władny jest poprzestać na stwierdzeniu, że ustalenia te uznaje w całości za swoje.

Podkreślić należy, że zasadnicza część zarzutów apelacji dotyczyła tych samych kwestii, zawierała tę samą lub podobną argumentację, lub jedynie jej rozwinięcie i kontynuację, tyle tylko że ujętą w ramy innych jeszcze przepisów procedury lub prawa materialnego. W związku z powyższym szczegółowe odniesienie się do każdego z tych zarzutów z osobna byłoby niecelowe i nie sprzyjałoby przejrzystości niniejszego uzasadnienia. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 grudnia 2013 r. (sygn. akt V CSK 30/13) obszerne, wielowątkowe wywody, prezentujące alternatywne kwalifikacje prawne, zawierające wiele zarzutów, nie mogą uzasadniać odniesienia się do wszystkich twierdzeń, w postaci równie obszernego komentarza. W tym stanie rzeczy zasadne było niejako łączne rozpoznanie tych zarzutów, które dotyczyły w istocie tej samej materii.

Mając na uwadze treść podniesionych w apelacji zarzutów, w pierwszym rzędzie koniecznym było odniesienie się do zarzutów naruszenia przepisów proceduralnych, gdyż wnioski w tym zakresie z istoty swej determinują rozważania co do pozostałych zarzutów apelacyjnych, albowiem jedynie pozbawione błędów ustalenia faktyczne, będące wszak wynikiem należycie i starannie przeprowadzonego postępowania mogą być podstawą oceny skarżonego rozstrzygnięcia w kontekście twierdzeń o naruszeniu przepisów prawa materialnego – które to naruszenia prawa materialnego Sąd odwoławczy zobligowany jest wziąć pod uwagę z urzędu. Przypomnieć nadto należy, że Sąd II instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego (tak uchwała SN w składzie 7 sędziów z dnia 31 stycznia 2008 r., sygn. akt III CZP 49/07 – zasada prawna).

Na wstępie rozważań, z uwagi na charakter sprawy, należy podkreślić, że zgodnie z art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. dłużnik może w drodze powództwa żądać pozbawienia wykonalności tytułu wykonalności w całości lub w części, jeżeli przeczy zdarzeniom, na których oparto wydanie klauzuli wykonalności, a w szczególności, gdy kwestionuje istnienie obowiązku stwierdzonego tytułem niebędącym orzeczeniem sądu. Zakres dopuszczalnego żądania pozbawienia tytułu wykonalności – w całości lub w części – jednoznacznie wskazuje, że zarzuty, o których stanowi art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c., mogą dotyczyć całości lub jedynie fragmentu obowiązku, który tytułem tym został stwierdzony.

Rzeczą dłużnika na podstawie art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. jest wykazanie, że nie wystąpiło zdarzenie, które doprowadziło do nadania klauzuli wykonalności, przez zakwestionowanie istnienia obowiązku lub jego zakresu. Przysługują mu wszelkie zarzuty materialnoprawne dotyczące wierzytelności, jak nieistnienie roszczenia, istnienie roszczenia w niższej wysokości, brak wymagalności roszczenia. Zwrot ,,zdarzenie” użyte w tym przepisie należy do dziedziny prawa materialnego (por. wyrok SN z dnia 8 września 2016 r., II CSK 750/15). W drodze tego powództwa można zatem zwalczać bankowy tytuł wykonawczy powołując się na zdarzenia, które zaszły przed powstaniem tytułu egzekucyjnego, jak również zdarzenia zaistniałe pomiędzy powstaniem tytułu egzekucyjnego a nadaniem tytułowi klauzuli wykonalności.

W niniejszej sprawie powodowie ostatecznie, po rozszerzeniu powództwa, domagali się pozbawienia w całości wykonalności tytułu wykonawczego w postaci Bankowego tytułu Egzekucyjnego nr (...) z dnia 6 września 2010 r. opatrzonego w klauzulę wykonalności z dnia 3 stycznia 2011 r., nadaną postanowieniem Sądu Rejonowego w Miliczu z dnia 27 grudnia 2010 r., przecząc istnieniu zobowiązania stwierdzonego powyższym tytułem (art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c.), a także ustalenia nieważności umowy kredytu hipotecznego nr (...) z dnia 13 maja 2008 r.

Swoje żądania powodowie uzasadniali tym, że wystąpili z powództwem o pobawienie wykonalności tytułu wykonawczego, z uwagi na błędne ustalenie wysokości należnego zobowiązania z tego względu, jak i że kwota zadłużenia wskazana w Bankowym Tytule Egzekucyjnym została ustalona przez pozwany bank na podstawie nieważnych zapisów umowy. Pozwany Bank kwestionował argumentację powodów co do zasady, podnosząc ewentualnie, że ustalenie abuzywności nie powinno skutkować nieważnością umowy, a tym samym upadkiem tytułu w całości. Sąd Okręgowy uwzględnił żądanie powodów, stwierdzając nieważność postanowień, odnoszących się ryzyka walutowego, a w konsekwencji upadek umowy, co skutkowało wyeliminowaniem Bankowego Tytułu Egzekucyjnego z obrotu prawnego.

Zarzuty apelacji pozwanego Banku koncentrowały się m.in. na braku wszechstronnego rozważenia zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i jego dowolnej ocenie, braku przesłanek z art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. i naruszeniach poszczególnych przepisów prawa materialnego poprzez błędne przyjęcie, że kwestionowana umowa zawiera klauzule abuzywne, względnie – nie może się ostać po ich wyeliminowaniu.

Z uwagi na wielość powyższych zarzutów należy podkreślić, że Sąd odwoławczy obowiązany jest zamieścić w uzasadnieniu takie elementy, które ze względu na treść apelacji i zakres rozpoznania, są potrzebne do rozstrzygnięcia sprawy. Z ustanowionego w art. 378 § 1 k.p.c. obowiązku rozpoznania sprawy w granicach apelacji nie wynika konieczność osobnego omówienia przez Sąd w uzasadnieniu wyroku każdego argumentu apelacji. Za wystarczające należy uznać odniesienie się do sformułowanych w apelacji zarzutów i wniosków w sposób wskazujący na to, że zostały one przez Sąd II instancji w całości rozważone przed wydaniem orzeczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2022 r., II CSKP 676/22, LEX nr 3361598 i przytoczone w nim orzecznictwo). Dlatego zarzuty apelacji nie zostały omówione osobno, zgodnie z chronologią przyjętą w apelacji (co mogłoby zaburzać przejrzystość wywodu), lecz w miarę omawiania kwestii kluczowych dla rozstrzygnięcia i prezentowania przez Sąd odwoławczy swego stanowiska.

Należy odnieść się do rozbudowanego zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. poprzez brak wszechstronnego rozważenia zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w postaci dokumentów oraz zeznań świadków C. C., H. C. oraz F. R. i w konsekwencji braku ustalenia istotnych okoliczności w sprawie. Lektura treści tego zarzutu, jak również uzasadnienia apelacji dowodzi, że argumentacja pozwanej ukierunkowana była przede wszystkim na zakwestionowanie dokonanej przez Sąd oceny materiału dowodowego, sprowadzającej się do ustalenia abuzywności klauzul przeliczeniowych, zawartych w umowie kredytowej.

W ocenie Sądu Apelacyjnego zarzuty te nie były jednak trafne. Podkreślić bowiem należy, że powyższy przepis nakazuje dokonanie oceny wiarygodności i mocy dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Przyznaną Sądowi swobodę oceny wyznaczają wymagania prawa procesowego, doświadczenia życiowego, reguły logicznego myślenia, według których Sąd kwalifikuje poszczególne dowody, zestawiając je z pozostałym materiałem procesowym, uwzględniając także okoliczności towarzyszące przeprowadzaniu dowodów. Jak przyjmuje się w judykaturze, do naruszenia cytowanego przepisu może dojść tylko wówczas, gdyby zostanie wykazane uchybienie wyżej wymienionym kryteriom (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2001 r., IV CKN 970/00, Lex nr 52753 czy wyrok z dnia 6 lipca 2005 r., III CK 3/05, Lex nr 180925).

Ponowna analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wskazuje zaś na dopuszczenie się przez Sąd pierwszej instancji tego rodzaju uchybień w aspekcie oceny abuzywności klauzul indeksacyjnych. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika takie rozumowanie Sądu Okręgowego, które ignorowałoby zasady logiki, doświadczenia życiowego, czy też prowadziłoby do wniosków niewynikających z zebranego materiału dowodowego. Przeciwnie, rozważania te były poparte wnikliwą, trafną i przekonującą oceną dowodów, prowadzącą do ustalenia prawidłowej i niebudzącej wątpliwości podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. W szczególności z oferowanego i zebranego materiału dowodowego nie wynika, aby poszczególne warunki umowy były z kredytobiorcami negocjowane indywidualnie. O indywidualnym uzgodnieniu postanowień można mówić wówczas gdy powstały one przez wspólne uzgodnienie ich treści przez konsumenta i bank lub też gdy zostały bankowi narzucone przez konsumenta. Strona pozwana powyższego nie wykazała. Odnosząc się z kolei do zeznań wyżej wymienionych świadków to wskazać należy, że wiedza prezentowana przez świadków ma również charakter jedynie ogólny, dotyczy kwestii procedur informacyjnych i zasad obowiązujących podczas zawierania umów kredytowych, nie ma zatem istotnego, decydującego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, gdyż jedynie wskazuje na potencjalnie przysługujące powodom uprawnienia, a nie dowodzi, że faktycznie były one realizowane.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego ocena materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy, dokonana przez Sąd Okręgowy, pozostawała zgodna zarówno z zasadami logicznego rozumowania, jak i doświadczenia życiowego. W doktrynie i judykaturze utrwalony jest pogląd, że dla przyjęcia, że doszło do naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie jest wystarczające przekonanie strony o innej niż przyjął Sąd wadze (doniosłości) poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie niż ocena Sądu, chyba że strona jednocześnie wykaże, iż ocena dowodów przyjęta przez Sąd za podstawę rozstrzygnięcia przekracza granice swobodnej oceny dowodów. Czynione przez Sąd oceny były konsekwencją wszechstronnego rozważenia całego materiału dowodowego oraz wywiedzenia z ustalonych okoliczności faktycznych prawidłowych wniosków, znajdujących oparcie nie tylko w zasadach logiki formalnej, ale także uwzględniających doświadczenie życiowe. Podkreślić przy tym należy, że w przeważającej mierze na materiał dowodowy w sprawie składały się dowody z dokumentów, których autentyczność, ani wiarygodność nie była kwestionowana przez skarżącą.

Wbrew stanowisku strony pozwanej, powodowie posiadają interes prawny w wytoczeniu niniejszego powództwa. Interes prawny występuje wówczas, gdy sam skutek, jaki wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego, zapewni powodom ochronę prawnie doniosłych interesów, czyli definitywnie zakończy spór istniejący lub prewencyjnie zapobiegnie powstaniu takiego sporu w przyszłości. Powodowie dochodzili swych roszczeń w toku realizacji przedmiotowej umowy, w celu uchylenia niepewności co do tego, czy umowa ta jest wiążąca. Przesądza to o posiadaniu interesu prawnego, uzasadniającego rozstrzygnięcie powyższych wątpliwości przez sąd, na podstawie art. 189 k.p.c. Tym samym zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. był chybiony.

Wbrew twierdzeniom strony pozwanej wystąpienie z roszczeniem o zapłatę nie usuwa stanu powyższej niepewności, bowiem wiążąca w tej mierze jest treść sentencji, ustalająca nieważność stosunku prawnego. Dopiero taki wyrok przesądza istnienie związanych z tym obowiązków stron i zapewnia pełną ochronę. Wyrok ustalający definitywnie bowiem przecina spór o ważność umowy, a takiej mocy nie miałby wyrok zasądzający, skoro okres kredytowania (potencjalnego związania stron umową) wykracza poza datę wyrokowania.

Przedmiotem dalszej części czynionych rozważań pozostawały zgłoszone w apelacji zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, których przedmiotem była zarówno nieprawidłowa, w ocenie strony pozwanej, ocena prawna abuzywności postanowień umowy oraz ocena możliwości dalszego trwania umowy w sytuacji wyeliminowania z jej treści niedozwolonych klauzul przeliczeniowych.

Na wstępie należy podkreślić także, że treść spornej umowy mieści się w konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego i stanowi jej możliwy wariant (art. 353

1 k.c. w związku z art. 69 Prawa bankowego). Umowa kredytu wiążąca wysokość udzielonego kredytu oraz wysokość jego spłat z kursem waluty obcej nie jest sprzeczna z ogólną konstrukcją umowy przewidzianą w art. 69 Prawa bankowego. Orzecznictwo Sądu Najwyższego w tym zakresie jest utrwalone (zob. wyrok SN z dnia: 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14). Jeżeli bank zobowiązał się do oddania do dyspozycji kredytobiorcy oznaczonej sumy w CHF, to nie można przyjmować, że kwota kredytu nie została określona, skoro strony uzgodniły, że wypłata kwoty kredytu i jego rozliczenie nastąpi w innej walucie niż waluta kredytu, co nie pozostaje w sprzeczności z art. 69 ust. 1 Prawa bankowego. W umowie zawarto kwotę i walutę kredytu, czyniąc zadość wymogowi z art. 69 ust. 2 pkt 2 Prawa bankowego.

Wykładnia art. 385

1 § 1 k.c. w aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości (zob. np. wyroki SN: z dnia 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18 i z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18). Niedozwolonymi postanowieniami umownymi są klauzule umowne, które spełniają łącznie trzy przesłanki pozytywne, tj.: zawarte zostały w umowach z konsumentami, kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszają jego interesy. Kontrola abuzywności postanowień umowy wyłączona jest zaś jedynie w przypadku spełnienia jednej z dwóch przesłanek negatywnych, tj. gdy postanowienie umowne zostało indywidualnie uzgodnione z konsumentem oraz gdy postanowienie umowne określa główne świadczenia stron i jest sformułowane w sposób jednoznaczny.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do przesłanek negatywnych należy stwierdzić, że żadna z nich nie ziściła się na gruncie niniejszej sprawy. Pozwany Bank nie wykazał, zgodnie z art. 385

1 § 4 k.c., że kwestionowane klauzule zostały z powodami indywidualnie uzgodnione. Wpływ konsumenta na indywidulane uzgodnienie treści umowy musi mieć charakter realny, a nie polegać jedynie na możliwości wystąpienia z określonym wnioskiem kredytowym, czy przyjęciu danej oferty Banku. Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. Chodzi zatem o postanowienia, które nie były uzgadniane w toku negocjacji albo nie zostały przyjęte w następstwie propozycji kontrahenta (tak SN w wyroku z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16). W niniejszej sprawie pozwany Bank nie wykazał, aby takie negocjacje miały miejsce.

Warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej (art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13). W niniejszej sprawie całość spornych postanowień pochodzi z dokumentów o takim charakterze – sporna umowa stanowiła bowiem gotowy wzorzec, sporządzany w centrali Banku. W żaden sposób nie była ona zależna od woli powodów, nie podlegała negocjacjom ani ingerencji w jej treść. Konsument nie miał wpływu na treść powstałego stosunku prawnego, poza ustaleniem kwoty kredytu, ewentualnie wysokości marży Banku wpływającej na ostateczne oprocentowanie. Sama decyzja co do zawarcia umowy zawierającej klauzule denominacyjne nie oznacza automatycznie, że klauzule te zostały indywidualnie uzgodnione z konsumentem. Przez pryzmat świadomości zawarcia umowy kredytu denominowanego nie sposób wywodzić indywidualnego uzgodnienia umowy.

Pozwany Bank nie wykazał żadnych okoliczności, które skłaniałyby do odmiennych wniosków. W apelacji podniósł jedynie, że z zeznań świadków H. C., C. C. i F. R. ma wynikać m.in., iż powodowie nie byli nakłaniali do zawarcia umowy, czy zapewniani o stabilności kursu, a doradcy udzielający kredytów i pożyczek hipotecznych indeksowanych do waluty obcej informowali o ryzyku kursowym związanym z zawieraną umową i jego wpływu na wysokość raty. Nie to ma jednak żadnego znaczenia dla oceny, czy strony prowadziły jakiekolwiek negocjacje indywidualne.

W konsekwencji uznać należało, że pozwany Bank nie wykazał, aby doszło do indywidualnego uzgadniania postanowień umowy dotyczących mechanizmu denominacji, choć to na nim spoczywał ciężar dowodu w tym zakresie (art. 385

1 § 4 k.c.).

Odnosząc się do kolejnej negatywnej przesłanki warunkującej ocenę abuzywności postanowień umownych tj. czy kwestionowane postanowienia stanowią świadczenie główne stron, Sąd Okręgowy prawidłowo przyjął, że klauzula denominacyjna określa główne świadczenia w umowie stron.

Stanowisko to jest zgodne z aktualną linią orzeczniczą, którą Sąd Apelacyjny w pełni podziela (por. wyroki SN z dnia: 30 września 2020 r., I CSK 556/18; 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21). Również Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyraził pogląd, że klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy kredytu, ich usunięcie spowodowałoby bowiem nie tylko zniesienie mechanizmu denominacji oraz różnic kursów walutowych, ale również – pośrednio – zaniknięcie ryzyka kursowego, które jest związane bezpośrednio z denominacją kredytu do waluty (por. wyrok TSUE z dnia 14 marca 2019 r., C-118/17, i przytoczone tam orzecznictwo).

O niejednoznaczności wyżej wymienionych klauzul świadczy fakt, że w zapisach umowy zawarte jest odwołanie do kursów kupna/sprzedaży CHF według tabeli kursowej obowiązującej w pozwanym Banku, lecz zasady ustalania tych kursów nie zostały w umowie określone (ani w żadnym innym dokumencie przedłożonym przez strony). W konsekwencji umowa pozostawiała pozwanemu Bankowi pozbawioną kontroli ze strony powodów swobodę i dowolność w kształtowaniu rozmiaru świadczenia powodów poprzez blankietowe określenie w umowie sposobu kształtowania kursów walut mających zastosowanie do umowy. W ocenie Sądu Apelacyjnego warunki związane z mechanizmem indeksacyjnym nie zostały w spornej umowie w wystarczający i jasny sposób wyrażone, przez co powodowie nie byli w stanie oszacować wypływających z umowy konsekwencji ekonomicznych. Postanowienia, które tworzą mechanizm indeksacji i określają sposób jego wykonania nie stanowią całości, a rozrzucone są w oddzielnych jednostkach redakcyjnych umowy. Nie zawierają również jasnej i jednoznacznej informacji, co oznacza indeksacja kwoty kredytu, tj. że kredytobiorca będzie zobowiązany do zwrotu wartości kredytu wyrażonego w walucie obcej, co prowadzi do możliwych wahań (codziennych) wysokości zadłużenia wyrażonego w złotych polskich, tj. wysokości świadczenia, którego spełnienie zwolni kredytobiorcę z zobowiązania, jak również, że takie wahania nie są w żaden sposób ograniczone. Na podstawie klauzuli indeksacyjnej powodowie nie byli w stanie oszacować kwoty, którą mieli faktycznie otrzymać, ani też kwoty jaką mieli obowiązek w przyszłości świadczyć, a zasady przewalutowania określał jednostronnie Bank. Klauzula przeliczeniowa zawarta w wymienionych postanowieniach jako nietransparentna nie dawała powodom jako konsumentom możliwości łatwej oceny rozmiarów ich świadczenia i jego relacji do rozmiarów świadczenia drugiej strony. Postanowienia określające główne świadczenie stron nie spełniały zatem kryteriów sformułowania ich w sposób jednoznaczny, językiem prostym i zrozumiałym (art. 385

1 § 1 zd. 2 k.c.). W konsekwencji możliwość oceny klauzuli przeliczeniowej przez pryzmat art. 385

1 k.c. nie budzi wątpliwości.

W związku z powyższym możliwa była ocena przesłanek pozytywnych abuzywności spornych postanowień. Odnosząc się do pierwszej z nich należy stwierdzić, że poza sporem był fakt, iż powodowie są konsumentami w rozumieniu art. 221 k.c. Jeśli chodzi zaś o przesłankę sprzeczności z dobrymi obyczajami to w orzecznictwie przyjmuje się, że postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, jeżeli kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy, słuszny i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby takie postanowienie w drodze negocjacji indywidualnych. TSUE akcentując konieczność kontraktowania zgodnie z dobrymi obyczajami doprecyzował wymagania, którym muszą sprostać postanowienia umowne, aby mogły zostać uznane za dozwolone wskazując, że instytucje finansowe zobowiązane są do dostarczania kredytobiorcom informacji wystarczających do podjęcia przez nich świadomych i rozważnych decyzji. Warunek dotyczący ryzyka kursowego musi zostać zrozumiany przez konsumenta zarówno w aspekcie formalnym i gramatycznym, jak i w odniesieniu do jego konkretnego zakresu, tak aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o możliwości spadku wartości waluty krajowej względem waluty obcej, ale również oszacować konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych (zob. wyroki TSUE z dnia 20 września 2017 r., C-186/16 i z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19). Dlatego informacja ta powinna sprowadzać się do jednoznacznego wskazania powodom zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem, ryzykiem tak w odniesieniu do wysokości raty, jak i kapitału pozostałego do spłaty już w momencie zawarcia umowy.

Tego obowiązku strona pozwana nie wypełniła. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby pozwany Bank w sposób wyczerpujący i zrozumiały poinformował powodów o skutkach, jakie wiążą się z zastosowaniem mechanizmu indeksacji i ryzykiem jakie ze sobą niesie. Powodowie nie byli informowani o czynnikach ekonomicznych i parametrach, które mogłyby wpłynąć na kursy walut, ani też nie poinformowano ich w oparciu o jakie kryteria, czynniki i zasady pozwany wylicza kurs kupna sprzedaży franka szwajcarskiego w swych tabelach kursowych. Apelujący Bank nie przedstawił dowodów, z których mogłoby wynikać, iż powodom zostało szczegółowe wyjaśnione ryzyko kursowe i jego wpływ na wysokość zobowiązania. Świadkowie H. C., C. C. i F. R. przytoczyli jedynie ogólne procedury obowiązujące w Banku w zakresie zawierania umów waloryzowanych kursem (...). Nie można zatem przyjąć, że powodowie mogli w sposób racjonalny i rozsądny określić wysokość własnego zobowiązania, a tym samym ocenić skutki ekonomiczne wynikające z zawartej umowy.

Wobec braku podania informacji o ryzyku kursowym i braku określenia przez Bank na etapie zawierania umowy w sposób precyzyjny i kompleksowy na czym polegał mechanizm denominacyjny i jakie ryzyko za sobą niesie, doszło do nierówności informacyjnej stron. Brak pełnej i transparentnej informacji odnośnie ryzyka kursowego stanowi działanie, które wykorzystuje brak doświadczenia konsumenta, a w konsekwencji wprowadza do umowy zapisy kształtujące prawa i obowiązki konsumentów z pominięciem ich słusznych interesów. Pozwala to na przyjęcie, że zastrzeżenie denominacji kredytu było sprzeczne z dobrymi obyczajami.

Abuzywność postanowień umowy wynika nie tylko z braku informacji o ryzyku, ale również z samej konstrukcji klauzuli denominacyjnej i faktu dopuszczalności zupełnie nielimitowanego kształtowania położenia prawnego powodów. Postanowienia umowy określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych. Klauzule waloryzacyjne były już wielokrotnie przedmiotem badania Sądu Najwyższego (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14 i z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17). Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 19 września 2018 r., I CNP 39/17; 24 października 2018 r., II CSK 632/17; 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17; 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18; 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; 29 października 2019 r., IV CSK 309/18; 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z dnia 30 września 2020 r., I CSK 556/18).

Waloryzacja rat kredytu udzielonego na podstawie zawartej przez strony umowy miała się odbywać w oparciu o tabele kursowe sporządzane przez pozwany Bank i uprawniające go do określenia wysokości kursu bez żadnych formalnie uregulowanych ograniczeń. W konsekwencji umowa nie przedstawiała konkretnego działania mechanizmu wymiany waluty obcej, tak by powodowie byli w stanie samodzielnie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla nich z umowy konsekwencje ekonomiczne. Powodowie nie znali sposobu, w jaki Bank kształtował kurs CHF, zwiększając go bądź zmniejszając. Umowa nie dawała powodom żadnego instrumentu pozwalającego bronić się przed decyzjami Banku w zakresie wyznaczanego kursu CHF, czy też weryfikowania go. Wyłączne uprawnienie Banku do waloryzowania kredytu na podstawie własnych tabel kursowych nie zostało formalnie w żaden sposób ograniczone, a w prawie cywilnym brak jest norm ustawowych zawierających stosowne ograniczenia. W konsekwencji zgodzić należało się z Sądem I instancji, że kwestionowane przez powodów postanowienia umowy są sprzeczne z dobrymi obyczajami również z tej przyczyny. Pozwany Bank nie mógłby bowiem racjonalnie spodziewać się, że powodowie – kredytobiorcy zgodziliby się na powyższe postanowienia w drodze negocjacji indywidualnych, gdyby w sposób zrozumiały, prostym językiem przedstawiono im wyżej wymienione konsekwencje i ryzyka dotyczące w istocie braku przewidywalności poziomu waluty indeksowanej w dłuższej perspektywie czasowej, a przypomnieć należy, że umowa została zawarta na okres 240 miesięcy, a więc 20 lat – § 1 umowy (parametry kredytu). Nie można – co wykazała rzeczywistość – założyć względnej stabilności waluty z jedynie niewielkimi odchyleniami kursu, z uwagi na zbyt dużą ilość zmiennych mogących wpłynąć w przyszłości na kurs waluty (np. stan gospodarki światowej polityka rządu kraju, do której waluty kredyty denominowano, epidemie lub inne zagrożenia).

Nadto postanowienia odwołujące się do kursów walut zawartych w „Tabeli kursów" w sposób rażący naruszają interes konsumenta, o czym stanowi art. 385

1 § 1 k.c., w tym przede wszystkim jego interes ekonomiczny związany z wysokością poszczególnych rat kredytu. Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść konsumenta praw i obowiązków wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie (zob. wyroki SN z dnia: 30 września 2015 r., I CSK 800/14; 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14 i 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15). Rażące naruszenie interesów konsumenta może wynikać także z poważnego naruszenia sytuacji prawnej konsumenta – ograniczenia treści praw, które przysługują mu na podstawie tej umowy i stosownie do przepisów prawa, utrudnienia w korzystaniu z tych praw bądź nałożenia na konsumenta dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują przepisy prawa. Do takiej sytuacji doszło na gruncie niniejszej sprawy, gdyż strona pozwana mogła kształtować kurs waluty w sposób dowolny, bez możliwości jego weryfikacji przez powodów. Określanie wysokości kursu waluty obcej nie doznawało żadnych ograniczeń, ani w umowie, ani w żadnym innym dokumencie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2021 r., I CSKP 74/21, OSNC 2022/5/53). W związku z powyższym wszelkie przesłanki pozytywne abuzywności należało uznać za spełnione.

Z powyższych względów Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutów naruszenia prawa materialnego i zbieżnych z nimi zarzutów naruszenia prawa procesowego, kwestionujących abuzywność postanowień umownych w zakresie spornego mechanizmu denominacyjnego. Konsekwencją stwierdzenia abuzywności jest sankcja bezskuteczności niedozwolonych postanowień połączona z przewidzianą w art. 385

1 § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie. Należało zatem ocenić w jaki sposób wyeliminowanie spornych klauzul abuzywnych wpływa na byt umowy.

W tym zakresie Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutów naruszenia prawa materialnego i korespondujących z nimi zarzutów naruszenia prawa procesowego, postulujących utrzymanie zaskarżonej umowy w mocy. Należy zaaprobować pogląd, uznawany aktualnie za dominujący, że art. 385

1 § 2 k.c. wyłącza stosowanie art. 58 § 3 k.c., co uzasadnia stanowisko, że nieuczciwe postanowienia indeksacyjne/denominacyjne nie powinny być zastępowane innym mechanizmem przeliczeniowym opartym na przepisach kodeksu cywilnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., sygn. II CSK 483/18). Eliminacja abuzywnych postanowień odnoszących się do kursu walutowego uniemożliwiłaby ustalenie świadczenia powodów. Eliminacja ryzyka kursowego, klauzul służących przeliczeniu salda kredytu i rat kapitałowo-odsetkowych przy jednoczesnym pozostawieniu oprocentowania opartego o LIBOR prowadziłaby do zmiany charakteru stosunku prawnego i pozostawałby w sprzeczności z naturą (właściwością) stosunku prawnego (art. 353

1 k.c.), jakim jest umowa kredytu indeksowanego/denominowanego.

Bez klauzuli denominacyjnej przedmiotowa umowa nie może się ostać. Nie zawierałaby bowiem wszystkich elementów koniecznych dla określenia treści charakterystycznych dla tego stosunku prawnego. Po wyeliminowaniu mechanizmu indeksacyjnego nie wiadomo ile wynosiłaby kwota kredytu, brak byłoby również możliwości oszacowania wysokości poszczególnych rat, bowiem zabrakłoby jakiegokolwiek miernika określającego ich wysokość. Co prawda można byłoby określić rzeczywiście wypłaconą kwotę w złotych polskich, lecz nie wiadomo byłoby na jakich zasadach miałaby być spłacana i w jakim stopniu już to nastąpiło. Przy czym podkreślić trzeba, że umowa stron nie przewidywała wypłacenia kredytu we frankach szwajcarskich. Pozostawienie warunków umowy bez klauzuli indeksacyjnej nie pozwalałoby na ocenę, jak się ma wypłacona przez pozwany Bank kwota, do kwoty kredytu wskazanej w umowie ani też jaka część kredytu została spłacona. Wykluczenie spornej klauzuli doprowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji/denominacji oraz różnic kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane z indeksacją/denominacją przedmiotowego kredytu do waluty. Przy założeniu, że klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy kredytu indeksowanego do obcej waluty, utrzymanie obowiązywania przedmiotowej umowy kredytu, bez wewnętrznych sprzeczności i wkluczających się postanowień, w ocenie Sądu Apelacyjnego nie jest możliwe. Nadto, nie spełniałoby swej roli sankcyjnej i „odstraszającej”, którą podkreśla m.in. orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości. Zgodzić się zarazem należy ze stanowiskiem co do braku przepisów dyspozytywnych, które mogłyby tak powstałą „lukę” uzupełnić. W tym wypadku nie byłoby zasadne zastępowanie ich przepisami o charakterze ogólnym (odwołującym się do zasad słuszności, ustalonych zwyczajów), co potwierdził Europejski Trybunał Sprawiedliwości w sprawie C-260/18.

Dlatego Sąd Apelacyjny nie podzielił m.in. zarzutu naruszenia art. 358 § 2 k.c. Brak jest podstaw do stosowania w ich miejsce regulacji dotyczącej ustalenia kursu waluty obcej w przypadku spełnienia świadczenia w walucie polskiej. Nie można bowiem pominąć, że art. 358 § 2 k.c. odnosi się do zobowiązań, których przedmiotem jest suma w walucie obcej, a nie do klauzul waloryzacyjnych (a zatem zobowiązań, dla których waluta obca pełni jedynie funkcję miernika świadczenia, które jest spełniane w walucie polskiej). Poza tym art. 358 § 2 k.c. nie obowiązywał w chwili zawierania przez strony umowy, natomiast art. XXVI-LXIV ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 94) wyklucza jego zastosowanie. Zgodnie bowiem z wyrażoną tam zasadą generalną do stosunków prawnych powstałych przed wejściem w życie aktu prawnego stosuje się prawo dotychczasowe, chyba że kolejne przepisy stanowią inaczej.

Przepisu dyspozytywnego nie stanowił też art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe. Nie ma żadnego uzasadnienia zastosowanie szczególnych unormowań związanych z ustaleniem sumy wekslowej wyrażonej w walucie obcej do umowy kredytu. Nie zachodzi tu bowiem żadna relacja

lex specialis – lex generali, czy wypełnianie luki prawnej. Skutki zastosowania przez przedsiębiorcę klauzul abuzywnych zostały jasno określone w kodeksie cywilnym i nie ma potrzeby odwoływania się do uregulowań, które nie są charakterystyczne dla określonej instytucji prawa cywilnego (w tym wypadku: umowy kredytu).

Innymi słowy, bez klauzul waloryzacyjnych umowa nie może istnieć, a do zastąpienia klauzuli abuzywnej inną – musi istnieć zagrożenie interesu konsumenta oraz jego zgoda na takie zastąpienie – przy czym dwa ostatnie warunki muszą istnieć w koniunkcji (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, LEX nr 2771344). Powyższe pozostaje zbieżne ze stanowiskiem TSUE który przyjął, że obowiązek pominięcia, również z urzędu, nieuczciwych postanowień umownych (art. 6 ust. 1 dyrektywy), nie ma zastosowania jeśli konsument wyrazi dobrowolną i świadomą zgodę na dalsze stosowanie takich warunków (dyrektywa nie tworzy obowiązkowego systemu ochrony). Konsument może zrezygnować z ochrony, godząc się na zastąpienie nieuczciwego warunku innym postanowieniem umownym, w celu uniknięcia szkodliwych skutków spowodowanych unieważnieniem umowy jako całości (punkty 53-55 wyroku TSUE z dnia 3 października 2019 r., C-260/18). Sąd Apelacyjny podziela stanowisko TSUE odnośnie wymogu uzyskania od konsumenta oświadczenia, czy domaga się ustalenia nieważności umowy ze zwrotem świadczeń czy też umowę świadomie chce kontynuować, w zależności które rozwiązanie wybiera jako dla niego korzystniejsze (udzielenie tzw. „świadomej, wyraźnej i wolnej zgody”; wyrok TSUE z dnia 30 kwietnia 2014 r., C-26/13 i z dnia 3 października 2019 r., C-260/18).

Całokształt okoliczności sprawy wskazuje na świadomość powodów w zakresie skutków unieważnienia i stanowcze podtrzymywanie przez nich swego stanowiska w tym przedmiocie. Sąd Apelacyjny nie znalazł więc podstaw, by poddawać w wątpliwość powyższe oświadczenia i przyjmować, że niniejsze rozstrzygnięcie będzie dla powodów niekorzystne.

Skoro zatem klauzule denominacyjne w przedmiotowej umowie były bezskuteczne, zaś bez tych klauzul umowa nie może się ostać, wniosek Sądu Okręgowego co do nieważności umowy kredytu w całości i w konsekwencji wadliwości Bankowego tytułu egzekucyjnego, wydanego na jej podstawie, jest trafny.

W konsekwencji w niniejszej sprawie brak było podstaw do dokonywania „rozliczenia” kredytu i ustalania wysokości zobowiązania powodów. Skuteczne powołanie się na nieważność czynności bankowej, z której miałoby wynikać zobowiązanie objęte Bankowym tytułem egzekucyjnym, jest wystarczające dla zakwestionowania istnienia obowiązku i pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności na podstawie art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. W konsekwencji, jeżeli kredytobiorca podważy zapisy umowy kredytu, przez co wysokość zobowiązania jest inna niż to wynika z treści Bankowego tytułu egzekucyjnego, powództwo może zostać uwzględnione już na tej tylko podstawie. W niniejszej sprawie zobowiązanie objęte Bankowym tytułem egzekucyjnym w ogóle nie powstało – wobec nieważności umowy kredytu nie została dokona czynność bankowa w rozumieniu art. 5 prawa bankowego, a tylko w stosunku do zobowiązań wynikających z czynności bankowych albo z zabezpieczenia wierzytelności, związanego z takimi czynnościami, mógł zostać wystawiony bankowy tytuł egzekucyjny. Jest to wystarczające do pozbawienia wykonalności wadliwie wystawionego Bankowego Tytułu Egzekucyjnego.

W związku z powyższym nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. Zarzut ten sprowadza się do tezy o braku podstaw do pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego w całości, gdyż ,,powodowie nie udowodnili w jaki sposób powinno kształtować się ich zobowiązanie w sytuacji abuzywności klauzul denominacyjnych, twierdzą jedynie że zostało zawyżone przez Bank”. Jest to założenie błędne, gdyż skarżąca pomija, że na dalszym etapie sprawy powodowie sprecyzowali swoje stanowisko, domagając się uznania umowy kredytu za nieważną i na tej podstawie domagali się pozbawienia wykonalności Bankowego Tytułu Egzekucyjnego w całości. Tym samym nie twierdzili, że ich zobowiązanie zostało jedynie zawyżone, ale w ogóle nie powstało. Inicjatywa dowodowa stron w kierunku ustalenia faktycznej wysokości tego zobowiązania była zatem bezprzedmiotowa. W przypadku nieważności umowy bankowy tytuł wykonawczy wydany na jej podstawie jest wadliwy w całości. Tym samym Sąd Okręgowy nie naruszył art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c.

Niezależnie od powyższego strona pozwana pomija, że ciężar dowodu co do wykazania istnienia i wysokości wierzytelności spoczywa na wierzycielu nie tylko wtedy, gdy wytacza on powództwo o zasądzenie świadczenia, lecz także gdy broni się w procesie opozycyjnym, w którym badaniu podlega istnienie wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym niekorzystającym z prawomocności materialnej (por. wyrok SN z dnia 24 maja 2019 r., I CSK 250/18, LEX nr 2675051). Jeżeli więc powód, wytaczając powództwo opozycyjne, zaprzecza powstaniu lub wysokości wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym w postaci bankowego tytułu egzekucyjnego, któremu Sąd nadał klauzulę wykonalności, powinność wykazania faktów uzasadniających powstanie wierzytelności lub jej wysokość obciąża pozwanego (por. wyrok SN z dnia 8 września 2016 r., II CSK, LEX nr 2182659). Tym bardziej więc stawianie powodom zarzutu, że nie ,,udowodnili w jaki sposób powinno kształtować się ich zobowiązanie” po eliminacji klauzul abuzywnych, nie znajduje podstaw.

Z powyższych przyczyn apelacja podlegała oddaleniu jako bezzasadna, o czym Sąd Apelacyjny orzekł na podstawie art. 385 k.p.c., jak w pkt 1 sentencji.

O kosztach postępowania apelacyjnego w pkt 2 orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c., zasądzając je od strony pozwanej rzecz powodów jako wygrywających sprawę. Na koszty te złożyło się wynagrodzenie pełnomocnika powodów w kwocie 8 100 zł, wynikającej z § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U.2015.1800 z p. zm.).

Magdalena Cichocka

ZARZĄDZENIE

1. (...);

2. (...);

3. (...).