Apelacja banku oddalona, kredyt indeksowany do franka uznany za nieważny

Wyrokiem z dnia 8 grudnia 2022 r. w sprawie z powództwa F. K., M. K. przeciwko (...) Bankowi (...) Spółce Akcyjnej w K.

o zapłatę, Sąd Okręgowy w Łodzi:

1/ zasądził od pozwanego (...) Banku (...) SA w K. na rzecz powodów F. K. i M. K. następujące kwoty:

a) 74.994,53 zł i 10,60 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 31 sierpnia 2021 r. i dalej do dnia zapłaty;

b) 227.347,68 zł i 56,55 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 31 sierpnia 2021 r. i dalej do dnia zapłaty;

2/ zasądził od pozwanego (...) Banku (...) SA w K. na rzecz powodów F. K. i M. K. kwotę 14.554,80 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, w tym kwotę 10.800 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego wraz z odsetkami ustawowymi począwszy od uprawomocnienia się orzeczenia;

3/ nakazał zwrócić powodom F. K. i M. K. ze środków Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Łodzi kwotę 262,20 zł z wpłaconej zaliczki o nr (...).

Przytoczony wyrok został oparty na ustaleniach faktycznych szczegółowo przedstawionych w motywach pisemnych skarżonego orzeczenia. Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za własne wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia ustalenia Sądu I instancji i uznaje za zbędne powielanie ich w niniejszym uzasadnieniu (art. 387 § 2

1 pkt 1 k.p.c.).

Dokonując oceny prawnej Sąd Okręgowy uznał powództwo o zapłatę za zasadne, wskazując, że powodowie spełnili na rzecz pozwanego świadczenia nienależne w wykonaniu nieważnych umów o kredyt. Nieważności spornych umów Sąd ten upatrywał w abuzywnym charakterze ich postanowień regulujących kwestię ustalania przez bank kursów waluty obcej, które w tym przypadku pozostawiały bankowi swobodę, tj. bank jednostronnie ustalał kurs franka szwajcarskiego, do którego indeksowane były kredyty powodów, podczas gdy ryzyko wahań kursu (...) obciążało kredytobiorcę w sposób nieograniczony. Sąd

a quo uznał, że postanowienia kwestionowane w pozwie rażąco naruszają równowagę kontraktową pomiędzy stronami, gdyż świadczenia wzajemne kredytobiorcy nie były oznaczone w umowie w sposób stały (były uzależnione od kursu (...)), a wpływ na ich wysokość miała jedynie silniejsza strona umowy, czyli bank. Sąd Okręgowy nie miał wątpliwości co do tego, że klauzule przewidujące tak skonstruowany mechanizm mają charakter niedozwolony w rozumieniu art. 385

1 § 1 k.c., jako że kształtowały prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy. W ocenie Sądu I instancji, o niedozwolonym charakterze klauzul przeliczeniowych świadczy nie tylko arbitralne prawo banku do ustalania przez siebie kursów walut, ale dodatkowo brak należytego poinformowania powodów o faktycznym ryzyku wynikającym z tego rodzaju kredytu, które było ryzykiem niczym nieograniczonym. Oceniając skutki niedozwolonego charakteru kwestionowanych w pozwie postanowień obydwu umów, Sąd Okręgowy stwierdził, że nie jest możliwe funkcjonowanie w obrocie umów, w których - po wyłączeniu z nich abuzywnych postanowień - brak jest elementów charakterystycznych dla danej umowy. Postanowienia te dotyczą głównych świadczeń stron. W konsekwencji, przesłankowe stwierdzenie niedozwolonego charakteru omawianych postanowień, skutkowało nieważnością umów zawartych z powodami, a przez to odpadnięciem podstawy prawnej świadczenia na rzecz pozwanego banku, które podlegały zwrotowi jako świadczenie nienależne w rozumieniu art. 410 § 1 k.c. Ponadto, Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutu przedawnienia roszczenia powodów. O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c.

Apelację od opisanego wyroku wywiódł pozwany, zaskarżając go w całości i zarzucając:

I. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

1/ art. 385

1 § 1 k.c. przez jego nieprawidłowe zastosowanie polegające na dokonaniu subsumcji normy prawnej wyłącznie względem literalnego brzmienia postanowienia umów i pominięcie innych elementów stanu faktycznego składających się na prawidłowe rozumienie postanowień umowy kredytu z dnia 9 maja 2008 r. o numerze (...) (umowa nr (...)) oraz umowy pożyczki z dnia 31 lipca 2008 r. o numerze (...) (umowa nr (...)) (łącznie zwane dalej jako umowy), odnoszących się do ustalania i stosowania tabel kursowych banku na dzień zawarcia każdej z umów;

2/ art. 385

1 § 1 k.c. przez jego nieprawidłowe zastosowanie polegające na uznaniu, że odesłanie do tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych i indeksowanych kursem walut obcych, bez wskazania warunków ich ustalenia, kształtuje prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy, bez wyjaśnienia, o jakie dobre obyczaje chodzi (w kontekście rynku produktów bankowych kierowanych do konsumentów) ani tego, w jaki sposób doszło do rażącego naruszenia interesu powodów;

3/ art. 385

1 § 1 k.c., art. 385 § 2 k.c. oraz art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z § 1 ust. 1, § 2 ust. 4 i § 5 ust. 1 umowy nr (...) oraz z § 1 ust. 1, § 2 ust. 4 i § 4 ust. 1 umowy nr (...) przez dokonanie dowolnej i nieuprawnionej wykładni tych postanowień, prowadzącej do rezultatów sprzecznych z ich obiektywnym brzmieniem, polegające na arbitralnym uznaniu poczynionym bez wyjaśnienia, że odesłanie do tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych i indeksowanych kursem walut obcych, bez wskazania warunków ich ustalenia, pozwala pozwanemu na jednostronne, w zasadzie dowolne kształtowanie kursów kupna i sprzedaży waluty obcej, od których uzależniona jest wysokość świadczenia kredytobiorcy, a także wiążą się z nieuzasadnionym zwiększeniem zobowiązania kredytobiorcy oraz zysku banku, co należy uznać za sprzeczne z dobrymi obyczajami;

4/ art. 385

1 § 1 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy przez ich nieprawidłową wykładnię polegającą na uznaniu, że umowy nie mogą obowiązywać bez postanowień uznanych przez sąd za abuzywne;

5/ art. 358 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy przez ich nieprawidłową wykładnię polegającą na przyjęciu, że niedopuszczalne jest uzupełnienie umów ze względu na konieczność utrzymania podstawowych ich elementów decydujących o charakterze prawnym, podczas gdy celem sankcji jest przywrócenie równowagi kontraktowej, a nie zniesienie stosunku prawnego jako takiego;

6/ art. 358 § 1 i 2 k.c. przez jego niezastosowanie w sytuacji uznania za bezskuteczne postanowień umownych przewidujących mechanizm indeksacji kredytu indeksowanego zgodnie z wolą stron - kursem franka szwajcarskiego;

7/ art. 41 prawa wekslowego przez jego niezastosowanie

per analogiam celem uzupełnienia umów o normę pozwalającą na ustalenie wartości (...), a tym samym przywrócenie równowagi kontraktowej (przez obiektywizację sposobu ustalania wartości (...)), w sytuacji uznania za bezskuteczne postanowień umownych przewidujących mechanizm indeksacji kredytu indeksowanego - zgodnie z wolą stron - kursem franka szwajcarskiego;

8/ art. 385

2 k.c. w zw. z art. 4 dyrektywy przez jego wadliwe zastosowanie polegające na dokonaniu oceny zgodności postanowień umownych z dobrymi obyczajami, z pominięciem rodzaju usługi, jaką jest pożyczka/kredyt hipoteczny, oraz okoliczności ich zawarcia w postaci specyfiki konsumenckiego rynku produktów bankowych, w tym zwłaszcza produktu, jakim jest pożyczka/kredyt hipoteczny indeksowany do waluty obcej, zasad ustalania kursu średniego NBP oraz innych zasad rynku walutowego, które determinowały sposób ustalania przez bank tabel kursów walutowych na dzień zawarcia każdej z umów;

9/ art. 120 § 1 k.c. w zw. z art. 455 k.c. w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c. poprzez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że roszczenie o zwrot świadczenia nienależnego uiszczonego na skutek nieważnej czynności prawnej staje się wymagalne z dniem uświadomienia sobie istnienia rzekomo nieuczciwych klauzul w umowach i powołania się wobec kredytobiorcy na ten fakt, podczas gdy roszczenie takie staje się wymagalne z chwilą jego spełnienia;

10/ art. 118 k.c. poprzez jego niezastosowanie i uznanie, że roszczenie powodów nie jest przedawnione;

11/ art. 481 k.c. w zw. z art. 455 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i uznanie, że naliczanie roszczenia odsetkowego jest dopuszczalne od dnia doręczenia pozwanemu pozwu, podczas gdy z orzecznictwa Sądu Najwyższego i utrwalonego orzecznictwa sądów powszechnych jasno wynika, że jest to dopuszczalne od momentu ustania stanu bezskuteczności zawieszonej;

12/ art. 69 ust. 1 ustawy Prawo bankowe w zw. z art. 353

1 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 2 k.c. poprzez ich nieprawidłowe zastosowanie i uznanie, że umowy są sprzeczne z prawem oraz z zasadami współżycia społecznego, a w konsekwencji nieważne, podczas gdy w najnowszym orzecznictwie sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego wyraźnie wskazuje się, że zastosowanie indeksacji walutowej jest dopuszczalne i nie narusza zasady swobody umów z art. 353

1 k.c., jeżeli pozwala na określenie koniecznych przedmiotowo postanowień umowy kredytowej, określonych w art. 69 Prawa bankowego, co w niniejszej sprawie niewątpliwie miało miejsce;

II. naruszenie przepisów postępowania, tj.:

1/ art. 233 § 1 k.p.c. przez zaniechanie oceny dowodów przedstawionych przez pozwanego, wykazujących brak dowolności pozwanego przy ustalaniu tabel kursowych na dzień zawarcia każdej z umów, co w konsekwencji doprowadziło do dowolnego, wybiórczego i poczynionego wyłącznie na podstawie literalnego brzmienia postanowień umów ustalenia, że bank może dowolnie ustalać kursy kupna i sprzedaży waluty na potrzeby rozliczeń kredytowych;

2/ art. 327

1 § 1 pkt 1) k.p.c. przez brak wskazania przez Sąd w uzasadnieniu wyroku dowodów, które doprowadziły do ustalenia, że kwestionowane postanowienia obu umów nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny oraz że w sposób rażący naruszały interes powodów (art. 385

1 k.c.);

III. błąd w ustaleniach faktycznych polegający na:

1/ ustaleniu, że postanowienia umów pozwalają bankowi na dowolne ustalanie kursów kupna i sprzedaży waluty na potrzeby rozliczeń kredytowych, podczas gdy bank na moment zawarcia umów takiej możliwości - ze względów obiektywnych (rynkowych) nie miał;

2/ ustaleniu, że odesłanie w umowach do tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych i indeksowanych kursem walut obcych, bez wskazania warunków ich ustalenia, kształtuje prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy, podczas gdy ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w żaden sposób nie wynika, w jaki sposób to postanowienie rażąco naruszyło interesy powodów, którzy chcieli zawrzeć umowę pożyczki/kredytu indeksowanego do (...);

3/ ustaleniu, że miernik pozwalający ustalić ostatecznie i wiążąco wysokość zobowiązania powodów w dacie zawierania umów w 2008 r. nie ma charakteru obiektywnego, a został on uzależniony od jednostronnej i arbitralnej decyzji pozwanego, podczas gdy bank - ze względów obiektywnych (rynkowych) - na moment zawarcia umów nie ustalał wartości (...) (miernika) w sposób arbitralny;

4/ ustaleniu, że powodowie nie mieli i nie mają możliwości weryfikacji prawidłowości danych umieszczanych przez bank w tabeli kursów, a tym samym prawidłowości wyliczenia wysokości kwoty należnych bankowi rat, podczas gdy po ustaleniu długu powodów wyrażonego w (...) z dniem uruchomienia pożyczki i kredytu, kurs (...) nie ma żadnego znaczenia dla ustalenia wysokości raty, która również jest wyrażona w (...), a bank okresowo informuje powodów zgodnie z umowami o wysokości raty w (...), w każdym zaś razie kwestie te odnoszą się do wykonywania umów i jako takie są bezprzedmiotowe dla oceny postanowień umów przez pryzmat art. 385

1 § 1 k.c.;

5/ ustaleniu, że kwestionowane postanowienia umów nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (art. art. 385

1 k.c.), podczas gdy zostały sporządzone „prostym i zrozumiałym językiem” (art. 4 ust. 2 oraz art. 5 dyrektywy).

W granicach powyższych zarzutów pozwany wniósł o zmianę wyroku i oddalenie powództwa w całości. Alternatywnie wniesiono o wydanie wyroku kasatoryjnego. Nadto, pozwany wnosił o włączenie do akt sprawy opinii prawnej dla (...) Banków (...) ( (...)) autorstwa prof. dr. hab. M. R., jako stanowiska pozwanego w zakresie wykazania, że unieważnienie umowy w niniejszej sprawie jest sprzeczne z celami dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r., w szczególności nie prowadzi do przywrócenia równowagi kontraktowej; zasądzenie na rzecz pozwanego kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz przeprowadzenie rozprawy.

W odpowiedzi na apelację powodowie wnieśli o oddalenie apelacji pozwanego w całości i zasądzenie od pozwanego na rzecz strony powodowej kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym według norm przepisanych.

Pozwany w piśmie procesowym z dnia 28 kwietnia 2023 r. (data nadania w UP) podniósł ewentualny procesowy zarzut potrącenia oraz zatrzymania. Do przedmiotowego pisma załączono wezwanie do zapłaty z dnia 6 kwietnia 2023 r., którym pozwany wezwał powodów do zapłaty na jego rzecz kwoty 200.480 zł, obejmującej kapitał kredytu wypłacony kredytobiorcom na podstawie zawartych przez strony umów, tj. umowy kredytu z dnia 9 maja 2008 r. o numerze (...) oraz umowy pożyczki z dnia 31 lipca 2008 r. o numerze (...) - w nieprzekraczalnym terminie 7 dni od dnia pisma, tj. do dnia 13 kwietnia 2023 r. Wezwanie do zapłaty, jak również samo oświadczenie o potrąceniu, skierowano na adres pełnomocnika procesowego powodów.

Na rozprawie apelacyjnej w dniu 25 października 2024 r. strony podtrzymały dotychczasowe stanowiska procesowe – pełnomocnik pozwanego popierając apelację i wnioski w niej zawarte, zaś pełnomocnik powodów wnosząc o oddalenie apelacji.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja pozwanego nie zasługiwała na uwzględnienie.

Rozważania należy rozpocząć od analizy zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. oraz błędu w ustaleniach faktycznych, który jest pochodną obrazy ww. przepisu. Dla wykazania zasadności tego zarzutu konieczne jest wskazanie przyczyn dyskwalifikujących postępowanie Sądu. W szczególności strona skarżąca powinna wykazać, jakie kryteria oceny naruszył Sąd przy ocenie konkretnych dowodów, uznając brak ich wiarygodności i mocy dowodowej lub niesłuszne im je przyznając

(por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 20 grudnia 2006 r., VI ACa 567/06, LEX nr 558390). Skarżący może tylko wskazywać, posługując się wyłącznie argumentami jurydycznymi, że Sąd rażąco naruszył zasady logicznego rozumowania oraz doświadczenia życiowego i że uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 2004 r., II CK 369/03, LEX nr 174131). Uwzględnienie przez Sąd w ocenie materiału dowodowego powszechnych i obiektywnych zasad doświadczenia życiowego nie usprawiedliwia zarzutu przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów na tej tylko podstawie, że indywidualne i subiektywne doświadczenia strony są od tych zasad odmienne

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 sierpnia 1999 r., II UKN 76/99, OSNP 2000 nr 19 poz. 732). Sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego. Jeżeli wnioski wyprowadzone przez Sąd orzekający z zebranego materiału dowodowego są logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, to ocena tego sądu nie narusza przepisu art. 233 § 1 k.p.c. i musi się ostać, choćby z materiału tego dawały się wysnuć również wnioski odmienne

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2005 r., IV CK 122/05, LEX nr 187124).

Wbrew odmiennym twierdzeniom pozwanego, Sąd I instancji prawidłowo ustalił, że bank był uprawniony do swobodnego ustalania kursów walut, od których to zależała wysokość zobowiązania powodów z obydwu umów. W umowach tych nie zdefiniowano mechanizmu ustalania kursu waluty obcej. W żadnym dokumencie udostępnionym powodom nie określono, na podstawie jakich czynników kurs walut był ustalany ani nie podano wagi tych wskaźników, niezbędnej do tego, aby kredytobiorcy mogli samodzielnie obliczać wysokość kursów walut. Dzięki temu pozwany uzyskał uprawnienie do dowolnego kształtowania stawek wskazywanych w tabeli kursowej, co miało wpływ na wysokość zobowiązania powodów, którzy

de facto zostali obarczeni nieograniczonym ryzykiem kursowym. Nadto, mechanizm ten, jako niesprecyzowany w żadnym dokumencie, mógł być dowolnie zmieniony przez pozwanego, nawet bez wiedzy kredytobiorcy. Przez co w każdym momencie trwania każdej z umów mogło dojść do nieograniczonego wzrostu wysokości raty, jak i całego salda kredytu, nawet pomimo tego, że powodowie regularnie spłacali raty kredytu.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, poczynione przez Sąd

a quo ustalenia faktyczne, były prawidłowe. Sąd Okręgowy dokonał ustaleń w głównej mierze w oparciu o dokumenty kredytowe, a także w oparciu o zeznania strony powodowej, które uznał za wiarygodne. Ocena, czy odesłanie w umowie do tabeli kursów walut bez wskazania warunków ich ustalenia, kształtuje prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, czy postanowienia umowy pozwalają bankowi na dowolne ustalanie kursów kupna i sprzedaży, czy powodowie mieli możliwość weryfikacji prawidłowości danych umieszczanych w tabelach kursowych, ustaleniu, czy kwestionowane postanowienia umowy nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, stanowiła element subsumpcji poprawnie ustalonego stanu faktycznego pod normę prawa materialnego, tj. art. 385

1 k.c. Okoliczność, że Sąd ocenił wskazane fakty w sposób niezgodny z intencją pozwanego, nie oznacza tego, że stan faktyczny został ustalony w sposób wadliwy.

Chybiony był także zarzut naruszenia art. 327

1 § 1 k.p.c. Uzasadnienie wyroku jest sporządzane już po wydaniu wyroku, a zatem wynik sprawy z reguły nie zależy od tego, jak napisane zostało uzasadnienie i czy zawiera ono wszystkie wymagane elementy. Z tych przyczyn zarzut naruszenia powyższego przepisu może być usprawiedliwiony tylko w tych wyjątkowych okolicznościach, w których treść uzasadnienia orzeczenia sądu całkowicie uniemożliwia dokonanie oceny toku wywodu, który doprowadził do wydania orzeczenia lub w przypadku zastosowania prawa materialnego do niedostatecznie jasno ustalonego stanu faktycznego

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 2011 r., II PK 202/10, LEX nr 817516 oraz w wyroku z dnia 7 stycznia 2010 r., II UK 148/09, LEX nr 577847).

W rozpoznawanej sprawie analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku wskazuje, iż zawiera ono wszystkie elementy konstrukcyjne wymagane przez art. art. 327

1 § 1 k.p.c. i w pełni umożliwia odtworzenie sposobu wnioskowania oraz procesu stosowania prawa materialnego przez Sąd I instancji, w szczególności w kontekście art. 385

1 k.c. Wbrew twierdzeniom apelującego, Sąd Okręgowy wskazał przyczyny, na podstawie których doszedł do wniosku, że kwestionowane postanowienia umów nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny oraz że w sposób rażący naruszały interes powodów.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Apelacyjny uznał podniesione przez pozwanego zarzuty naruszenia prawa procesowego (oraz błędu w ustaleniach faktycznych) za nietrafione. Przechodząc do oceny podniesionych przez apelującego zarzutów naruszenia prawa materialnego, również te zarzuty Sąd Apelacyjny uznał za niezasadne.

Stosownie do treści art. 385

1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (§ 1). Jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie (§ 2). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (§ 3). Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje (§ 4).

Zgodnie zaś z art. 385

2 k.c. oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny. Natomiast przepis art. 385

3 k.c. zawiera katalog klauzul niedozwolonych, który, co istotne, nie jest zamknięty.

Z art. 385

1 § 1 k.c. wynika, że niedozwolonymi postanowieniami umownymi są klauzule umowne, które spełniają łącznie trzy przesłanki pozytywne tj.: zawarte został w umowach z konsumentami, kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszają jego interesy. Kontrola abuzywności postanowień umowy wyłączona jest zaś jedynie w przypadku spełnienia jednej z dwóch przesłanek negatywnych, to jest gdy: postanowienie umowne zostało indywidualnie uzgodnione z konsumentem oraz postanowienie umowne określa główne świadczenia stron i jest sformułowane w sposób jednoznaczny.

Apelujący nie kwestionował, że powodowie zawierając umowę kredytu posiadali status konsumentów. Sąd odwoławczy nie ma wątpliwości, że powodowie nie mieli wpływu na treść spornych postanowień obydwu umów. Chodziło o realną, a nie iluzoryczną możliwość negocjacji. Pozwany, na którym spoczywał ciężar dowodu w tym zakresie, nie wykazał, aby przedmiotowe klauzule – tworzące mechanizm indeksacyjny – były wspólnie ustalane przez strony i aby powodowie mieli „rzeczywisty wpływ” na ustalenie ich treści. Podpisane przez strony umowy kredytu oraz pożyczki zostały zawarte na standardowych formularzach. Ze zgromadzonego materiału dowodowego, w szczególności z wiarygodnych zeznań strony powodowej wynika, że powodowie nie negocjowali jej treści. Dlatego też należało uznać, że nie mieli oni rzeczywistego wpływu na treść umowy kredytu w kwestionowanym obecnie zakresie.

Przez rzeczywisty wpływ należy rozumieć realną możliwość oddziaływania na treść postanowień umownych. Z tego też powodu okoliczność, że konsument znał treść danego postanowienia i rozumiał je, nie przesądza o tym, że zostało ono indywidualnie uzgodnione. Za uzgodnione indywidualnie trzeba bowiem uznawać tylko takie klauzule umowne, na których treść istotnie mógł on w praktyce oddziaływać. Innymi słowy należy badać, czy konsument miał realny wpływ na ewentualną zmianę klauzul proponowanych przez przedsiębiorcę i czy z możliwości tej zdawał sobie sprawę. Zatem do tego, by skutecznie wykazać fakt, że klauzula była uzgodniona z konsumentem, nie wystarcza opatrzenie kontrolowanego postanowienia wzmiankami typu: „wyrażam zgodę”, „przyjmuję własnoręcznym podpisem”. W konsekwencji postanowieniami indywidualnie uzgodnionymi będą takie, które były w sposób rzeczywisty negocjowane lub włączone do umowy wskutek propozycji zgłoszonej przez samego konsumenta

(zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 grudnia 2019 r., VI ACa 312/19, LEX nr 2848129; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 30 grudnia 2019 r., I ACa 697/18, LEX nr 2772916; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 24 stycznia 2020 r., V ACa 425/19, LEX nr 2978512; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 29 stycznia 2020 r., I ACa 67/19, LEX nr 2817620).

Postanowienia indeksacyjne zawarte w umowie kredytowej są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interesy konsumenta. W orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, że postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, jeżeli kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy, słuszny i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby takie postanowienie w drodze negocjacji indywidualnych. Zaś w celu ustalenia, czy klauzula znacząco narusza interesy konsumenta, trzeba w szczególności wziąć pod uwagę, czy pogarsza ona jego położenie prawne w stosunku do tego, które – w braku umownej regulacji – wynikałoby z przepisów prawa, w tym dyspozytywnych. Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść konsumenta praw i obowiązków wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie

(por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, nie publ.; z dnia 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15, OSNC - ZD 2017, Nr 1, poz. 9; z dnia 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14; z dnia 30 września 2015 r., I CSK 800/14, OSNC 2016, nr 9, poz. 105).

Istotne znaczenie dla oceny abuzywności postanowienia ma wymaganie jego zrozumiałości i jednoznaczności (transparentności) wynikające z art. 385 § 2 i art. 385

1 § 1 zd. 2 k.c. oraz art. 5 dyrektywy 93/13, oceniane m.in. z uwzględnieniem informacji dostarczonych konsumentowi przez przedsiębiorcę na etapie zawierania umowy. Wskazać także trzeba, że rozważając problematykę kredytu w walucie obcej (...) stwierdził, że kredytobiorca musi zostać jasno poinformowany, że podpisując umowę kredytu w walucie obcej, ponosi pewne ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku dewaluacji waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie. Bank musi przedstawić ewentualne wahania kursów wymiany i ryzyko wiążące się z zaciągnięciem kredytu w walucie obcej, zwłaszcza w przypadku, gdy konsument-kredytobiorca, nie uzyskuje dochodów w tej walucie. Ponadto, do celów przestrzegania przez przedsiębiorcę w stosunku do konsumenta wymagania przejrzystości zasadnicze znaczenie ma to, czy umowa wskazuje w sposób jednoznaczny powody i specyfikę mechanizmu przeliczania waluty, tak by konsument mógł przewidzieć, na podstawie transparentnych i zrozumiałych kryteriów, wynikające dla niego z tego faktu konsekwencje ekonomiczne

(zob. uzasadnienie wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 30 kwietnia 2014 r., nr C - 26/13, sprawa Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt).

Zgodnie ze stanowiskiem (...) wyrażonym w wyroku z dnia 20 września 2017 r. w sprawie C-186/16 (pkt 47-48), bank powinien w treści pisemnej umowy zawrzeć informację o tym, o ile wzrośnie saldo i rata w razie drastycznej zmiany kursu walutowego. Dla spełnienia tego obowiązku, wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącego, nie jest bowiem wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko związane ze zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie od kredytobiorcy oświadczenia o standardowej treści, iż został poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to ryzyko

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 i z dnia 27 lipca 2021 r., (...) 49/21). Wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat, mechanizmu działania ryzyka kursowego, wymagało szczególnej staranności banku w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy. W takim stanie rzeczy, przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu kwoty wielokrotnie wyższej od pożyczonej, mimo dokonywania regularnych spłat

(zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 19 stycznia 2021 r., I ACa 505/20, LEX nr 3190312).

Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił, że powodowie nie uzyskali rzetelnej informacji na temat ryzyka kursowego. Fakt podpisania przez powodów oświadczenia z k. 164, czy też zawarcie w umowie kredytowej oświadczenia z § 7 ust. 1 lit. d (umowa z dnia 31 lipca 2008 r.), § 8 ust. 1 lit. e (umowa z dnia 9 maja 2008 r.) nie zmienia powyższej konstatacji. W ocenie Sądu II instancji, powodowie zostali jedynie w sposób formalny poinformowani o ryzyku kursowym. Pozwany, aby udzielić pełnych informacji o ryzyku kursowym, powinien przedstawić kredytobiorcom relację między złotym a (...) w przeszłości, prognozy co do ich kursów na przyszłość, jak również symulację przedstawiającą relację między wysokością raty i całego zadłużenia a wzrostem kursu waluty obcej, obejmującą także drastyczny wzrost kursu franka, czemu nie sprostał. Podkreślić należy, że powodów zapewniano, iż frank szwajcarski jest „stabilną walutą”, a „kredyt jest bezpieczny”. Powodowie poprzez takie komunikaty byli przekonani, iż kredyt ten jest bezpieczny i związany z niskim ryzykiem. W efekcie Sąd Apelacyjny, podobnie jak i Sąd Okręgowy, uznał, że powodowie nie zostali w wyczerpujący sposób poinformowani o ryzyku kursowym.

Bank winien udzielić kredytobiorcom szczegółowych informacji o ryzyku kredytowym, nawet jeśli taki obowiązek nie wynikał z obowiązujących przepisów prawa. Bank, jako profesjonalista, powinien uprzedzić kredytobiorców także o możliwych potencjalnych zdarzeniach nadzwyczajnych, nawet bez potrzeby ich indywidualizacji. Obowiązek informacyjny banku określany jest jako ponadstandardowy, mający dać konsumentowi pełne rozeznanie co do istoty transakcji

(por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 17 listopada 2020 r., I ACa 358/19, LEX nr 3120058). Natura stosunku umownego, łączącego strony przez okres 25 lat – w przypadku pożyczki hipotecznej oraz 30 lat w przypadku kredytu budowlano-hipotecznego, wymagała, aby profesjonalista, jakim jest bank, dopełnił obowiązku informacyjnego wobec konsumenta, który – co oczywiste – profesjonalistą nie jest. Oceny tej nie zmienia okoliczność, iż w czasie udzielania przedmiotowego kredytu, kredyty frankowe były często wybierane przez klientów, a także, że były korzystne finansowo.

W ocenie Sądu Apelacyjnego w procesie kontraktowania z powodami bank nie przedstawił kredytobiorcom wyczerpujących informacji, które pozwoliłyby racjonalnie rozważyć ryzyko zmiany kursu (...) na przestrzeni wieloletniego okresu związania się z bankiem umową kredytu i jak może się to przełożyć na wysokość rat kredytowych, jak i całego salda kredytu. Bank w istocie wykorzystał swoją przewagę informacyjną i negocjacyjną, aby skłonić konsumentów do zawarcia umowy, w świetle której całe ryzyko wzrostu kursu franka szwajcarskiego w relacji do złotego ponosić mieli klienci.

Kwestionowane postanowienia obu umów trudno uznać za jednoznaczne, pomimo takich twierdzeń wysuwanych przez pozwanego. Kwota kredytu każdorazowo jest określona niejednoznacznie, przez odniesienie do przyszłej tabeli kursowej, określanej dyskrecjonalnie przez pozwany bank i nieznanej na datę podpisywania umowy. Omawiane klauzule umowne jedynie w sensie formalnym zostały określone w sposób jasny, gdyż jasnym jest, że zastosowanie na tle wykonywania umowy znajdą kursy określane jednostronnie przez pozwany bank w tabeli kursowej. Postanowienia te, choć literalnie jasne, nie pozwalają w sposób jednoznaczny odczytać w chwili zawierania umowy, jaki będzie ich wpływ na przyszłą sytuację prawną powodów jako konsumentów.

W żadnej z umów nie wyjaśniono mechanizmu indeksacji stosowanego przez pozwany bank, a w szczególności procedury budowania tabeli kursowej banku. Powodom nie przedstawiono dokumentów informujących o sposobie budowania tabel kursowych w pozwanym banku, przez co nie mogli oni zaakceptować takiego sposobu budowania tabel kursowych. Zarówno powodowie, jak i pracownik banku w dacie umowy kredytu nie byli w stanie stwierdzić, jak zostanie wyznaczony kurs (...) będący podstawą przeliczenia wypłaconej kwoty kredytu ani sposobu ustalania wysokości poszczególnych rat spłaty. Ponadto, bank, wobec braku sprecyzowania mechanizmu ustalania kursów w tabeli kursowej, mógł dowolnie zmieniać wskaźniki, na podstawie których budował tabele kursowe. Mogło do tego dochodzić nawet bez wiedzy kredytobiorców. W efekcie bank na podstawie zawartej umowy, na której treść powodowie nie mieli wpływu, przyznał sobie prawo do jednostronnego, niczym nieskrępowanego regulowania wysokości zadłużenia kredytobiorcy. Kredytobiorcy zaś zostali zobowiązani do bezwarunkowego podporządkowania się takim decyzjom, przy czym nawet nie mieli możliwości sprawdzenia prawidłowości ustalania kursów w tabeli kursowej, gdyż nie znali metodologii ich wyliczania. Ponadto, w zawartej przez strony umowie kredytowej zabrakło postanowień, które limitowałyby odpowiedzialność kredytobiorcy. Podkreślić należy, że nie ma znaczenia, w oparciu o jakie czynniki, czy subiektywne, czy obiektywne jak średni kurs NBP, były budowane tabele kursowe, zważywszy na okoliczność, że przesłanki abuzywności należy badać na chwilę zawarcia umowy. Przez niejasną treść postanowień, bank jako silniejsza strona umowy mógł w sposób całkowicie dowolny określać wysokość świadczenia, które strona powodowa miała spełniać, co narusza równowagę kontraktową i jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, jak również rażąco godzi w interesy kredytobiorcy.

(...) w wyroku z dnia 18 listopada 2021 r. w sprawie C-212/20 wskazał, że treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę. W przedmiotowej sprawie powodowie mogli ustalić kurs (...) według którego obowiązani byli dokonać spłaty rat kredytowych, jedynie w oparciu o tabelę kursową pozwanego banku, nie było innego sposobu/źródła, umożliwiającego takie wyliczenia.

Idąc dalej, wskazać należy, że sporne postanowienia umowne określały główny przedmiot umowy. Za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy”, w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę

(por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Á. K., H. R. przeciwko (...), pkt 49-50, z dnia 26 lutego 2015 r., C-143/13, B. M. i I. O. M. przeciwko S.C. (...) sbank România SA, pkt 54, z dnia 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, J.-C. V. H. przeciwko (...) SA, pkt 33, dnia 20 września 2017 r., C-186/16, R. P. A. i in. przeciwko (...) SA, pkt 35; podobnie co do pojęcia postanowienia określającego świadczenie główne w rozumieniu art. 385

1 § 1 zd. 2 k.c. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 8 czerwca 2004 r., I CK 635/03, nie publ., z dnia 30 września 2015 r., I CSK 800/14, OSNC 2016, Nr 9, poz. 105 i z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, OSNC 2018, nr 7-8, poz. 79). Za takie uznawane są m.in. postanowienia (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy-konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu

(por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 20 września 2017 r., C-186/16, R. P. A. i in. przeciwko (...) SA, pkt 37, z dnia 20 września 2018 r., C-51/17, (...) Bank (...). I (...) Faktoring K. Z.. przeciwko T. I. i E. K., pkt 68, z dnia 14 marca 2019 r., C-118/17, Z. D. przeciwko (...) Bank Hungary Z.., pkt 48, z dnia 3 października 2019 r. C-260/18, K. D. (2) i J. D. przeciwko (...) Bank (...), pkt 44).

Kwestionowane postanowienia umowne dotyczą zatem głównych świadczeń stron, a równocześnie, jak wyżej zasygnalizowano, nie zostały określone w sposób jednoznaczny. Sąd I instancji słusznie uznał zatem, iż kwestionowane postanowienia umowy kredytu stanowią klauzule abuzywne. Niedozwolone postanowienia umowne, w myśl art. 385

1 § 1 zd. 1 k.c., nie wiążą konsumenta, a zatem nie wywołują one skutków prawnych od samego początku i z mocy samego prawa, co sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę z urzędu

(por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z dnia 8 września 2016 r., II CSK 750/15; z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16 oraz wyrok (...) z dnia 20 września 2018 r., C-51/17). Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter niedozwolony w rozumieniu art. 385

1 § 1 k.c., jest działająca

ex lege sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą w art. 385

1 § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie.

W dalszej kolejności należało rozważyć, czy obydwie umowy zawarte przez powodów z pozwanym należy uznać za nieważne (bezskuteczne), czy też dopuszczalne będzie utrzymanie w mocy ich postanowień. O tym, czy umowa może być utrzymana, decyduje prawo krajowe i musi to być zweryfikowane przy zastosowaniu obiektywnego podejścia, zgodnie z którym niedopuszczalne jest uznanie sytuacji jednej ze stron umowy, zgodnie z prawem krajowym, za decydujące kryterium rozstrzygające o dalszym losie umowy

(por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 15 marca 2012 r., C-453/10, J. P. i V. P. przeciwko SOS financ spol. sr.o., pkt 33-34, z dnia 14 marca 2019 r., C-118/17, Z. D. przeciwko (...) Bank Hungary Z.., pkt 40, 51, z dnia 26 marca 2019 r., w połączonych sprawach C-70/17 i C-179, A. B. i B., pkt 57 i z dnia 3 października 2019 r., C-260/18, K. D. (2) i J. D. przeciwko (...) Bank (...), pkt 41). W orzecznictwie Sądu Najwyższego niejednokrotnie przyjmowano, określając skutki abuzywności postanowień kształtujących mechanizm indeksacji walutowej, że nie pociąga ona za sobą nieważności całej umowy, gdyż umowa taka może istnieć również po wyeliminowaniu z niej klauzuli indeksacyjnej jako kredyt złotowy niezawierający takiej klauzuli

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115, z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, i z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18 wydanym również już po rozstrzygnięciu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października 2019 r., C-260/18 K. D. (2) i J. D. przeciwko (...) Bank). Dostrzegano wprawdzie, że eliminacja klauzuli umownej uznanej za bezskuteczną nie może prowadzić do zmiany charakteru stosunku prawnego łączącego strony, tj. że granicą, której przekroczenie uzasadnia interwencję sądu, jest sprzeczne z naturą stosunku (art. 353

1 k.c.) ukształtowanie umowy, jednakże uznawano, iż wyeliminowanie klauzuli indeksacyjnej nie stanowi przeszkody do utrzymania oprocentowania według stawek LIBOR, mimo wyeliminowania wszelkich powiązań wysokości świadczeń z walutą obcą i mimo że strony najprawdopodobniej nie ustaliłyby wysokości oprocentowania kredytu złotowego według stawki LIBOR, gdyby były świadome abuzywności klauzuli indeksacyjnej

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115 i z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18).

Niemniej Sąd II instancji podziela stanowisko Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, według którego w razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego utrzymanie umowy „nie wydaje się możliwe z prawnego punktu widzenia”, co dotyczy także klauzul przeliczeniowych przewidujących spread walutowy

(por. wyroki (...) z dnia 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, Z. D. przeciwko (...) Bank Hungary Z.., pkt 52 i z dnia 5 czerwca 2019 r., w sprawie C-38/17, GT przeciwko HS, pkt 43). Wyeliminowanie z umowy niedozwolonych postanowień przeliczeniowych skutkuje nieważnością całej umowy

(por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 3 lutego 2022 r., (...) 459/22; z dnia 3 lutego 2022 r. (...) 415/22).

W tym miejscu wskazać należy, że opinia prawna dla (...) Banków (...) autorstwa prof. dr hab. M. R., załączona do apelacji, nie miała znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Jedynie w gestii Sądu leży ocena abuzywności zakwestionowanych postanowień umownych i jej ewentualnego wpływu na treść i ważność umowy kredytu. Złożenie przez pozwanego wskazanej opinii nie skutkowało uznaniem przez Sąd odwoławczy, iż brak jest podstaw do stwierdzenia nieważności umów kredytowych w całości.

Wypada nadto podkreślić, że prawo unijne stoi na przeszkodzie wszelkiemu „naprawianiu” nieuczciwych postanowień umownych wyłącznie na podstawie art. 65 k.c., w celu złagodzenia ich nieuczciwego charakteru, nawet przy zgodnej w tym zakresie woli obu stron kontraktu

(por. wyrok (...) z dnia 18 listopada 2021 r., C-212/20).

Wbrew twierdzeniom pozwanego niemożliwa jest modyfikacja postanowienia uznanego za abuzywne, czy też zastąpienie go innym postanowieniem. W świetle wykładni przepisu art. 385

1 k.c. uwzględniającej interpretację postanowień dyrektywy nr 93/13/EWG, należy również wykluczyć możliwość uzupełniania luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, iż skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, w przypadku gdy strony umowy wyrażą na to zgodę

(por. wyroki (...): z dnia 3 października 2019 r., C-260/18: z dnia 29 kwietnia 2021 r. C-19/20). W realiach przedmiotowej sprawy nie można zastosować, tak jak oczekiwałby tego pozwany, art. 41 Prawa wekslowego

per analogiam. Przepis ten reguluje kwestię przeliczenia zobowiązania wekslowego wyrażonego w walucie obcej, nie wskazuje on jednak według jakiego kursu waluty miałoby być dokonywane takie przeliczenie, a zwłaszcza nie wskazuje na kurs średni NBP. Dodatkowo odnosi się on jedynie do zobowiązań wekslowych.

Powstałe w umowie „luki” nie mogłyby zostać uzupełnione na podstawie art. 358 § 2 k.c., tj. przy zastosowaniu kursu średniego franka szwajcarskiego ustalonego przez NBP. Wypada zauważyć, że art. 358 § 2 k.c. nie obowiązywał w czasie zawierania spornych umów w wersji znowelizowanej ustawą z dnia 23 października 2008 r., która weszła w życie w dniu 24 stycznia 2009 r. (Dz.U. Nr 228, poz. 1506), co już samo przez się wyklucza jego zastosowanie na gruncie niniejszej sprawy, w świetle regulacji art. 385

2 k.c. Ponadto, zaakcentować wypada, że przepis ten nie został przez ustawodawcę przewidziany jako przepis mogący zastąpić bezskuteczne postanowienia umów zawieranych przez profesjonalistów z konsumentami

(zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 12 września 2022 r., V ACa 401/21). Co więcej, zastosowanie na gruncie wykonywania umowy średniego kursu NBP niweczyłoby odstraszający cel ochrony konsumenckiej, która ma zniechęcać przedsiębiorców zawierających umowy z konsumentami do stosowania niedozwolonych postanowień umownych.

W przekonaniu Sądu odwoławczego, przedmiotowe umowy, pozbawione indeksacji, są umowami, które nie mogą dalej skutecznie funkcjonować w obrocie, gdyż po wyłączeniu z nich postanowień niedozwolonych, nie da się ich wykonać, tj. określić sposobu świadczenia przez strony i wysokości świadczenia. Równocześnie podkreślenia wymaga, że brak było podstaw do uznania, że stwierdzenie całkowitej nieważności zawartych przez strony umów mogłoby godzić w interesy kredytobiorcy. Zatem, w ocenie Sądu

ad quem, ostatecznie stwierdzić trzeba, że nie istnieje możliwość ani też nie ma potrzeby z punktu widzenia interesów strony powodowej (jako konsumentów) utrzymania w mocy umowy stron, z której - ze względu na ich abuzywność - wyeliminowano postanowienia określające główne świadczenia stron.

Wskutek ustalenia przesłankowej nieważności obydwu umów zawartych przez powodów z pozwanym, wzajemne świadczenia stron mają charakter nienależny i podlegają zwrotowi. Podstawa do ich spełnienia nie istnieje bowiem od początku. Strony winny zatem rozliczyć się ze spełnionych świadczeń wzajemnych. Bezskuteczność klauzul abuzywnych będąca skutkiem art. 385

1 k.c. i dyrektywy 93/13 oraz nieważność obu umów w całości rodzi obowiązek restytucji wzajemnych świadczeń jako nienależnych.

Powodom przysługiwało więc prawo do żądania zwrotu świadczeń w oparciu o art. 405 k.c. w związku z art. 410 § 1 i 2 k.c. Stwierdzenie nieważności spornej umowy powoduje bowiem obowiązek dokonania zwrotu wzajemnych świadczeń pomiędzy stronami umowy, stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Co do zasady, kredytobiorca powinien więc zwrócić bankowi otrzymaną od niego kwotę kapitału, a zatem bez odsetek i kosztów dodatkowych, bank zaś powinien zwrócić kredytobiorcy wszelkie wpłacone przez niego raty kredytowe i inne opłaty oraz składki.

Sąd Apelacyjny nie uznał przy tym zasadności zarzutu przedawnienia roszczeń powodów. Podkreślenia wymaga, że w dniu 22 kwietnia 2021 r. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wydał wyrok (C-485/19) w sprawie przedawnienia roszczeń przysługujących konsumentowi w stosunku do przedsiębiorcy, wynikających ze stosowania nieuczciwych postanowień umownych (klauzul abuzywnych). (...) stwierdził, że zasady, które wymagają by konsument wytoczył powództwo w określonym terminie od dnia, w którym nastąpiło bezpodstawne wzbogacenie, w sytuacji gdy do takiego wzbogacenia może dojść w trakcie wykonywania umowy przez okres o znacznej długości – czynią nadmiernie utrudnionym korzystanie z praw przyznanych konsumentowi przez dyrektywę 93/13, naruszając tym samym zasadę skuteczności. Wobec tego, na zadane pytanie prejudycjalne, (...) udzielił odpowiedzi, zgodnie z którą zasadę skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie krajowemu uregulowaniu przewidującemu, że wytoczone przez konsumenta powództwo o zwrot kwot nienależnie wypłaconych na podstawie nieuczciwych warunków umownych w rozumieniu dyrektywy 93/13 lub warunków sprzecznych z wymogami dyrektywy (...) podlega trzyletniemu terminowi przedawnienia rozpoczynającemu bieg w dniu, w którym nastąpiło bezpodstawne wzbogacenie. Wobec tego sprzeczne z dyrektywą byłoby ustalanie początku biegu terminu przedawnienia roszczenia o zwrot świadczenia nienależnego (w związku z bezskutecznością klauzul abuzywnych bądź nieważnością umowy kredytu waloryzowanego do waluty obcej) w oparciu o art. 120 § 1 k.c., jako moment spełnienia świadczenia nienależnego, tj. zapłaty każdej raty kontestowanego kredytu. Roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia ma charakter bezterminowy.

W odpowiedzi na zarzut naruszenia art. 481 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 455 k.c., podnieść należy, że pozwany bank musi się liczyć z tym, że w rozpoznawanej sprawie obowiązują typowe reguły dotyczące naliczania odsetek od zaległości w zapłacie pieniężnej. W doktrynie prawa cywilnego podkreśla się, że bezskuteczność z art. 385

1 k.c. to szczególna sankcja prawa konsumenckiego. Sprzeciw konsumenta ma w tym wypadku charakter sanujący. Nie tworzy abuzywności, lecz ją wyłącza. Nie można zatem przyjąć, że dopiero brak sprzeciwu determinuje abuzywność. [...] Abuzywność tkwi w postanowieniu umownym, podlega uwzględnieniu przez sąd z urzędu, ze skutkiem

ex tunc. Stwierdzenie abuzywności ma charakter deklaratywny, dopiero sprzeciw konsumenta uchyla abuzywność w ogóle. Nie ma zatem podstaw do przyjęcia, że dopiero oświadczenie konsumenta kreuje abuzywność i ma przez to skutek konstytutywny

(zob. Węgrzynowski Łukasz, Wadliwość umowy kredytu frankowego, PPH 2021/4/41-51 - artykuł). Sąd Okręgowy miał zatem podstawy do uznania wymagalności roszczenia od daty doręczenia pozwanemu odpisu pozwu (18 marca 2022 r.). Czynność ta wywołała skutek wezwania do zapłaty, a zobowiązanie bezterminowe stało się wymagalnym. Stwierdzona nieważność umowy wywołuje skutki

ex tunc. Ryzyko nieuzasadnionego wdania się w spór ponosi dłużnik zobowiązany do zwrotu nienależnego świadczenia, które mógł spełnić bez konieczności dochodzenia przez wierzycieli roszczenia na drodze sądowej.

W kwestii zgłoszonego przez pozwanego w postępowaniu apelacyjnym zarzutu potrącenia Sąd Apelacyjny wskazuje, że dla wywołania skutków potrącenia w postaci umorzenia wierzytelności konieczna jest wymagalność wierzytelności potrącającego, bowiem umorzenie może nastąpić nie wcześniej niż w momencie, gdy wierzytelności staną się wymagalne. Oceny wymagalności roszczenia należy przy tym dokonywać z uwzględnieniem art. 455 k.c. wraz z nadejściem terminu spełnienia świadczenia

(por. wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 30 stycznia 2013 r., I ACa 1385/12, wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 23 października 2013 r., I ACa 1059/13, wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 7 maja 2019 r., I AGa 39/19). Zgodnie z tym przepisem, jeżeli termin spełnienia nie jest oznaczony, ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. Oznacza to, że po dojściu do wiadomości dłużnika wezwania wierzyciela o spełnienie świadczenia, ma on obowiązek spełnienia tego świadczenia i powinien to uczynić niezwłocznie, ale nie natychmiast. „Niezwłoczność” powinna być ustalana każdorazowo w zależności od okoliczności sprawy; chodzi o taki czas, jaki jest niezbędny do spełnienia świadczenia przy założeniu, że dłużnik działałby, uwzględniając całokształt okoliczności rzutujących na wykonanie zobowiązania, bez nieuzasadnionej zwłoki. Dopiero więc upływ okresu „niezwłoczności” powoduje, że roszczenie wynikające z zobowiązania bezterminowego staje się wymagalne.

Nadto, podkreślić należy, że zarzut potrącenia został zgłoszony jako „ewentualny” (w istocie warunkowy), tj. na wypadek uznania przez Sąd wierzytelności powodów za zasadne, co nie było prawnie skuteczne. Warunkowy charakter oświadczenia o potrąceniu wynikał z faktu, że pozwany konsekwentnie w toku całego postępowania stał na stanowisku, że umowa zawarta z powodami jest umową ważną. Tymczasem w doktrynie prawa cywilnego przyjmuje się, że niedopuszczalne jest zastrzeganie warunku w przypadku składania jednostronnych oświadczeń woli o charakterze prawnokształtującym

(por. K. Mularski w M. Gutowski (red.) Kodeks cywilny, Tom I Komentarz, uwagi do art. 496). Zastrzeżenie warunku powoduje w przypadku takiej czynności jej nieważność z uwagi na sprzeczność z prawem, co wynika z art. 89 k.c. umożliwiającego zastrzeganie warunku tylko w przypadku czynności prawnych, których właściwość na to pozwala. Oświadczenie o potrąceniu ma zaś charakter jednostronnej czynności prawnej, której natura nie pozwala na dokonywanie jej warunkowo. Tak więc powyższe okoliczności także przemawiały za uznaniem, że zgłoszony zarzut potrącenia jest bezskuteczny.

Podobnie należy odnieść się do zarzutu zatrzymania, który został zgłoszony na wypadek nieuwzględnienia przez Sąd ewentualnego zarzutu potrącenia oraz uznania umowy za nieważną. Sąd Apelacyjny, w składzie rozpoznającym apelację, podziela wyrażane w judykaturze stanowisko o niedopuszczalności ewentualnego oświadczenia materialnoprawnego o zatrzymaniu. Tego rodzaju oświadczenie, w którym pozwany wyraża wolę „ewentualnego skorzystania z prawa zatrzymania” prowadzi do wniosku, że zostało ono złożone pod warunkiem zawieszającym, tj. uwzględnienia roszczeń strony powodowej prawomocnym wyrokiem. Tymczasem w prawie materialnym nie ma możliwości dokonania czynności prawnej w sposób ewentualny na wzór procesowego żądania ewentualnego. W doktrynie wyrażany jest pogląd, że właściwość jednostronnej czynności prawnej zmierzającej do wykonania uprawnienia kształtującego sprzeciwia się zastrzeżeniu warunku zawieszającego z uwagi na niepewność położenia prawnego adresata tego oświadczenia woli

(por. Kodeks cywilny. Komentarz pod red. E. Gniewka i P. Machnikowskiego, 2021, teza 18 do art. 89 k.c., Kodeks cywilny. Komentarz pod red. J. Pietrzykowskiego, 2020, teza 12 do art. 89 k.c.). Wyjątkowo dopuszcza się tego rodzaju oświadczenia woli w sytuacji, w której ziszczenie się warunku uzależnione jest wyłącznie od woli adresata oświadczenia woli. Z taką sytuacją nie mamy jednak do czynienia w rozpoznawanej sprawie, w której skutki prawne oświadczenia woli o skorzystaniu z prawa zatrzymania zostały uwarunkowane zdarzeniem zewnętrznym i niezależnym od woli adresata tego oświadczenia, a mianowicie wydaniem rozstrzygnięcia o określonej treści przez sąd. W tej sytuacji złożenie przez pozwanego warunkowego oświadczenia woli o skorzystaniu z prawa zatrzymania stawiałoby powodów w niepewnym położeniu np. w sytuacji, w której zapadłoby inne rozstrzygnięcie niż uwzględniające roszczenia powodów (np. uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji). Problematyczna byłaby wówczas ocena, czy warunek się ziścił, czy też nie i jak kształtuje się w związku z tym sytuacja prawna powodów.

Z tych przyczyn ze względu na właściwość czynności prawnej nie było dopuszczalne złożenie oświadczenia woli o skorzystaniu z prawa zatrzymania pod tego rodzaju warunkiem zawieszającym

(por. uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie: z dnia 14 grudnia 2021 r., I ACa 547/21, LEX nr 3306447; z dnia 21 lutego 2022 r., I ACa 103/21, LEX nr 3341132).

W tym stanie rzeczy, w ocenie Sądu Apelacyjnego, apelacja strony pozwanej jako bezzasadna podlegała oddaleniu na podstawie art. 385 k.p.c.

O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na mocy art. 98 § 1 i 3 w zw. z § 2 pkt 7 i w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2023 r. poz. 1964), zasądzając od strony pozwanej na rzecz powodów kwotę 8.100 zł. Zastrzeżenie o odsetkach od zasądzonej z tego tytułu kwoty zostało poczynione w oparciu o art. 98 § 1

1 k.p.c.

W tym stanie rzeczy, Sąd Apelacyjny orzekł jak w sentencji.