Bank dostanie od każdego z kredytobiorców po 3174,25 zł, resztę roszczenia oddalono

Powód (...) wniósł o zasądzenie solidarnie od pozwanych A. I. i X. I. na jego rzecz kwoty 103.013,59 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od kwoty 100.911,33 zł od dnia 28 lipca 2021 roku do dnia zapłaty. W uzasadnieniu wskazał, że pozwani nienależycie wykonywali zobowiązanie – nie spłacali terminowo rat umowy kredytu (...) nr (...) z dnia 16 kwietnia 2008 roku – co spowodowało wypowiedzenie umowy kredytu i postawienie zadłużenia w stan wymagalności (pozew, k. 3 i nast.).

W odpowiedzi na pozew pozwana A. I. wniosła o oddalenie powództwa w całości i ustalenie, że umowa o kredyt hipoteczny zawarta między stronami o nr (...) z dnia 9 kwietnia 2008 roku jest nieważna i tym samym jej nie wiąże. Ewentualnie wniosła o ustalenie niewymagalności roszczenia o zwrot całego kapitału kredytu wobec nieskuteczności wypowiedzenia, nieistnienia wierzytelności w określonej przez bank wysokości oraz podniosła zarzut przedawnienia roszczenia. Uzasadniając żądanie powołała się na abuzywność postanowień umownych, brak informacji o ryzyku kursowym i jego konsekwencjach, brak informacji o sposobie kształtowania kursów CHF przez bank, brak wpływu na treść umowy zawartej przy użyciu wzorca (odpowiedź na pozew, k. 380 i nast.).

Powód w piśmie procesowym z dnia 28 czerwca 2023 roku (k. 397 i nast.) podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł, z uwagi na możliwości uznania przez sąd zarzutu w zakresie nieważności umowy, o zasądzenie od pozwanych solidarnie na jego rzecz kwoty 80.000 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty stanowiącej zwrot nienależnego świadczenia, tj. zwrot wypłaconego przez bank kapitału kredytu.

W kolejnym piśmie z dnia 28 sierpnia 2023 roku (k. 423 i nast.) pozwana A. I. podtrzymała dotychczasowe stanowisko i zakwestionowała żądanie powodowego banku o zapłatę kwoty 80.000 zł jest bezpodstawne, wskazując, iż kredyt był spłacany przez ok. 12 lat (w kwocie 73.000 zł).

Pozwany X. I. nie zajął stanowiska co do meritum sprawy (k. 237).

Sąd Okręgowy w Gliwicach w wyroku z dnia 23 kwietnia 2024 roku, sygn. akt I C 930/21 (k. 517) oddalił powództwo w stosunku do pozwanej A. I.; przyznał adw. G. Z. od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Gliwicach kwotę 4.428 zł – w tym należny podatek VAT – tytułem kosztów pomocy prawnej świadczonej z urzędu; zasądził od pozwanego X. I. na rzecz powoda kwotę 103.013,59 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od kwoty 100.911,33 zł od dnia 28 lipca 2021 roku do dnia zapłaty; zasądził od pozwanego X. I. na rzecz powoda kwotę 10.568 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty – tytułem zwrotu kosztów procesu; wyrokowi w pkt. 3 i 4 nadał rygor natychmiastowej wykonalności.

Z wyrokiem nie zgodził się (wnosząc apelację) powód oraz Prokurator, który przystąpił do sprawy.

Sąd Apelacyjny w Katowicach, na skutek rozpoznania apelacji, wyrokiem z dnia 9 stycznia 2026 roku, sygn. akt V ACa 725/24 (k. 596) zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo główne w stosunku do pozwanego X. I. oraz uchylił punkt 4 i 5;

Nadto uchylił zaskarżony wyrok w punkcie 1 w części dotyczącej powództwa ewentualnego dotyczącego kwoty 6.348,51 zł i w tym zakresie sprawę przekazał Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.

Ponadto wskazał, iż zmiana wyroku i oddalenie powództwa głównego wobec pozwanego X. I. spowodowała konieczność rozpoznania powództwa ewentualnego wobec obu pozwanych. Wobec powyższego w części dotyczącej powództwa ewentualnego wobec pozwanej A. I. w zakresie zaskarżonej kwoty 6.348,51 zł, sąd uchylając wyrok na mocy art. 386 § 4 k.p.c., sprawę w tej części przekazał sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Sąd apelacyjny zaznaczył także, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy sąd I instancji winien zbadać zasadność powództwa ewentualnego zgłoszonego wobec obu pozwanych.

Na rozprawie w dniu 23 czerwca 2026 roku (protokół, k. 631) pełnomocnik pozwanej A. I. podtrzymał dotychczasowe stanowisko procesowe w sprawie - tj. wniósł o oddalenie powództwa w całości, także co do kwoty niespłaconego kapitału. Ponadto Prokurator wniósł o oddalenie powództwa ewentualnego w stosunku do obojga pozwanych.

Sąd ustalił co następuje:

W celu uzyskania środków na sfinansowanie mieszkania pozwani A. I. i X. I. udali się do placówki powodowego banku, gdzie zaproponowano im ofertę kredytu powiązanego z CHF. Zapewniano ich, że kredyt ten jest bardzo korzystny. W trakcie spotkań poinformowano pozwanych, że wszystkie rozliczenia będą dokonywane w PLN, z uwzględnieniem przeliczenia na CHF. Pozwana A. I. rozumiała, że wysokość rat będzie uzależniona od kursu CHF, a wysokość ich zobowiązania będzie wyrażona w CHF, jednak nie rozumiała, że na skutek zmian kursu franka saldo zadłużenia w przeliczeniu na złote również będzie ulegało zmianom. Postanowienia umowy, dotyczące sposobu indeksacji i zastosowanych do niej kursów waluty, a także postanowienia dotyczące wypłaty (uruchomienia) kredytu i sposobu jego spłaty nie były uzgadniane indywidualnie. (przesłuchanie pozwanej na rozprawie w dniu 12 marca 2024 roku, k. 505-506).

Dnia 8 lutego 2008 roku pozwani złożyli u powoda wniosek o kredyt hipoteczny (k. 80 i nast.) w wysokości 80.000 zł, jako walutę kredytu wskazując CHF. Składając wniosek o kredyt pozwani podpisali Oświadczenie wnioskodawcy związane z ubieganiem się o kredyt oprocentowany zmienną stopą procentową (k. 85), w którym oświadczyli, że zostali zapoznani przez pracownika banku z kwestią ryzyka zmiany stopy procentowej i są świadomi ponoszenia tego ryzyka i jego wpływu na wysokość zobowiązania względem banku, wynikającego z wnioskowanego kredytu oraz na wysokość rat spłaty kredytu.

Również 8 lutego 2008 roku pozwani podpisali Oświadczenie wnioskodawcy związane z ubieganiem się o kredyt hipoteczny indeksowany do waluty obcej (k. 86), w którym oświadczyli, że zostali zapoznani przez pracownika banku z kwestią ryzyka kursowego w przypadku udzielenia kredytu indeksowanego do waluty obcej. Oświadczyli, że są w pełni świadomi ryzyka kursowego i rezygnują z możliwości zaciągnięcia kredytu w złotych; znane są im postanowienia „Regulaminu kredytu hipotecznego udzielonego przez (...)” w odniesieniu do kredytów indeksowanych od waluty obcej; zostali poinformowani, że aktualna wysokość kursów waluty obcej dostępna jest w placówkach banku. Pozwani oświadczyli także, że są świadomi, iż ponoszą ryzyko związane z wahaniem kursów waluty, do której indeksowany jest kredyt; ryzyko kursowe ma wpływ na wysokość zobowiązania względem banku, oraz na wysokość rat; kredyt zostanie wypłacony w złotych na zasadach opisanych w regulaminie; saldo zadłużenia kredytu wyrażone jest w walucie obcej; raty kredytu wyrażone są w walucie obcej i podlegają spłacie w złotych na zasadach opisanych w regulaminie.

Dnia 9 kwietna 2008 roku pozwani zawarli z (...) S.A. Spółka Akcyjna (...) (...) umowę o kredyt hipoteczny nr (...) (umowa, k. 96 i nast.). Z § 2 umowy wynika, iż bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji pozwanych kwotę 80.000 zł. Kredyt jest indeksowany do waluty obcej: CHF. Kredyt przeznaczony był na spłatę kredytu mieszkaniowego w innym banku i modernizację, a okres kredytowania wynosił 336 miesięcy.

Kredyt oprocentowany jest według zmiennej stopy procentowej, która na dzień sporządzenia umowy wynosi 4,36500% w stosunku rocznym. Zmienna stopa procentowa ustalana jest jako suma stopy referencyjnej LIBOR 3M (CHF) oraz stałej marży banku w wysokości 1,50 p.p. (§ 3 umowy).

Kredyt wypłacany jest na rachunek bankowy wskazany przez kredytobiorcę w dyspozycji wypłaty środków z kredytu, zgodnie z przeznaczeniem kredytu (§ 5 ust. 4 umowy). Raty kredytu oraz inne należności związane z kredytem pobierane są z rachunku bankowego wskazanego w treści pełnomocnictwa, stanowiącego załącznik do umowy. Kredytobiorca zobowiązany jest do utrzymywania wystarczających środków na ww. rachunku, uwzględniając możliwe wahania kursowe w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej (§ 6 ust. 6 umowy). Informacje nt. zmiany stopy procentowej, wysokości rat spłaty oraz terminów spłaty kredytobiorca otrzymuje w wyciągu bankowym dotyczącym kredytu (§ 6 ust. 7 umowy).

Zgodne z definicją zawartą w regulaminie kredytu hipotecznego udzielanego przez (...) (regulamin, k. 108 i nast.) kredyt indeksowany do waluty obcej to kredyt oprocentowany według stopy procentowej opartej na stawce referencyjnej, dotyczącej waluty innej niż złote, którego wypłata oraz spłata odbywa się w złotych w oparciu o kurs waluty obcej do złotych według tabeli. Z kolei tabela to tabela kursów walut obcych obowiązującą w banku (§ 2 pkt 2 i 12 regulaminu).

W przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej, wypłata kredytu następuje w złotych według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu. W przypadku wypłaty kredytu w transzach, stosuje się kurs nie niższy niż kurs kupna zgodnie z tabelą obowiązującą w momencie wypłaty poszczególnych transz. Saldo zadłużenia z tytułu kredytu wyrażone w walucie obcej i obliczane jest według kursu stosowanego przy uruchomieniu kredytu. W przypadku wypłaty kredytu w transzach, saldo zadłużenia z tytułu kredytu obliczane jest według kursów stosowanych przy wypłacie poszczególnych transz. Aktualne saldo zadłużenia w walucie kredytu kredytobiorca otrzymuje listownie na podstawie postanowień § 11 (§7 ust. 4 regulaminu). W przypadku, gdy wypłacona kwota kredytu nie pokrywa w całości kwoty zobowiązania lub kosztów inwestycji, kredytobiorca zobowiązany jest do pokrycia różnicy ze środków własnych. Bank ma prawo żądać od kredytobiorcy udokumentowania posiadania oraz wniesienia ww. środków (§ 7 ust. 5 regulaminu).

Raty spłaty kredytu pobierane są z rachunku bankowego kredytobiorcy, prowadzonego w złotych, wskazanego w umowie (§ 9 ust. 1 regulaminu). W przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej raty kredytu podlegające spłacie wyrażone są w walucie obcej i w dniu wymagalności raty kredytu pobierane są z rachunku bankowego, o którym mowa w ust.1, według kursu sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu.

W przypadku niedotrzymania przez kredytobiorcę warunków udzielenia kredytu albo w razie utraty przez kredytobiorcę zdolności kredytowej bank zastrzegł sobie prawo wypowiedzenia umowy w całości lub części, zachowaniem okresu wypowiedzenia w wysokości 30 dni, a w przypadku zagrożenia upadłością przedsiębiorcy – 7 dni (§ 21 ust 1 pkt 5 regulaminu). W przypadku postawienia kredytu indeksowanego do waluty obcej w stan wymagalności, bank dokonuje zamiany waluty kredytu na złote według kursu sprzedaży zgodnie z aktualną tabelą obowiązującą w banku (§ 21 ust. 3 regulaminu).

Kredyt został wypłacony w dniu 29 kwietnia 2008 roku w kwocie 80.000 zł, co przy zastosowaniu kursu 2.0783 przeliczono jako równowartość 38.493 CHF. Od momentu uruchomienia kredytu do dnia 29 sierpnia 2020 roku, pozwani spłacali zobowiązanie - łącznie spłacili 73.009,92 zł (zaświadczenie z banku z dnia 30 stycznia 2024 roku, k. 492).

Pismami z dnia 3 marca 2021 roku powodowy bank wypowiedział pozwanym umowę kredytu z powodu braku spłaty wymagalnych rat (pisma, k. 212 i 213); pozwana odebrała przesyłkę dnia 19 marca 2021 roku (k. 215), a pozwany dnia 24 marca 2021 roku (k. 217).

Następnie powód wezwał pozwanych do zapłaty kwoty 101.604,70 zł. Poinformował pozwanych o możliwości rozłożenia zadłużenia na raty (pisma z dnia 28 kwietnia 2021 roku, k. 218 i nast.). Pozwany odebrał korespondencję dnia 19 maja 2021 roku (k. 221), z kolei pozwana dnia 7 maja 2021 roku (k. 223).

Sąd Okręgowy w Gliwicach, XII Wydział Cywilny Rodzinny, w sprawie o sygn. akt XII C 924/21 wyrokiem z dnia 8 listopada 2022 roku orzekł rozwód pozwanych (wyrok prawomocny z dniem 10 grudnia 2022 roku).

Pozwani w 2018 roku zawarli przed notariuszem umowę rozdzielności majątkowej (oświadczenie pozwanej w aktach XII C 924/21, na rozprawie 18 stycznia 2022 roku).

Pozwani zamieszkiwali razem w kredytowanej nieruchomości do czerwca 2021 roku (zeznania pozwanej na rozprawie w dniu 23 stycznia 2024 roku).

Opisany stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o powołane wyżej dowody z dokumentów, a także częściowo w oparciu o zeznania świadka: I. C. (na rozprawie w dniu 12 marca 2024 roku, k. 504v) oraz w oparciu o przesłuchanie pozwanej A. I.. Zeznania świadka co do przebiegu zdarzeń związanych bezpośrednio z udzieleniem kredytu pozwanym nie okazały się przydatne dla rozstrzygnięcia. Świadek nie pamiętała okoliczności zawarcia tej konkretnej umowy, która jest przedmiotem sporu w niniejszym postępowaniu, a wypowiadała się głównie co do obowiązujących u pozwanego ogólnych zasad postępowania i reguł, w ramach jakich działali pracownicy powodowego banku.

Sąd zważył:

Zmiana zaskarżonego wyroku w pkt. 3 i oddalenie powództwa głównego wobec pozwanego X. I. w sprawie o sygnaturze akt I C 930/21 uczyniły koniecznym rozpoznanie żądania ewentualnego powodowego banku – zawartego w piśmie z dnia 28 czerwca 2023 roku. Zważania dotyczące abuzywności klauzul zastosowanych w umowie, skutkującej jej nieważnością oraz niedozwolonego trybu ich wprowadzenia do treści umowy, poczynione w sprawie, zgodnie z orzeczeniem sądu II instancji zachowują aktualność.

Żądanie zwrotu udostępnionego w ramach nieważnej umowy kapitału znajduje oparcie w przepisach art. 410 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 405 k.c. Żądanie jest zatem zasadne w zakresie zapłaty kwoty udostępnionej pozwanym jako kapitał kredytu, wobec odpadnięcia podstawy świadczenia. W tych okolicznościach sąd uwzględnił powództwo ewentualne w zakresie zwrotu kapitału jako bezpodstawnego wzbogacenia pozwanych.

W wyniku stwierdzenia nieważności umowy świadczenia obu stron umowy stały się nienależne i podlegają rozliczeniu na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Podstawę obowiązku zwrotu świadczenia stanowi art. 410 k.c.

condictio sine causa – odpadła bowiem podstawa świadczenia, jaką była umowa. W myśl art. 405 k.c. kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Zgodnie z art. 410 § 1 i 2 k.c. przepisy artykułów poprzedzających stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego.

Świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo

jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. W niniejszej sprawie ustalenie nieważności umowy kredytu skutkuje odpadnięciem podstawy świadczeń obu stron.

Zdarzeniem skutkującym bezpodstawnym wzbogaceniem w przypadku odpadnięcia przesłanki świadczenia nie jest fakt samego spełnienia świadczenia (które w chwili jego wykonania objęte było przeświadczeniem stron, że podstawa świadczenia istnieje), ale fakt odpadnięcia podstawy świadczenia, która do momentu skutecznego podniesienia zarzutu przez konsumenta funkcjonowała w obrocie i gdyby konsument z jakichkolwiek powodów nie zdecydował się jej kwestionować – funkcjonowałaby nadal. Specyfika ochrony konsumenta jest bowiem taka, że konsument może, ale nie musi z niej korzystać. Nie może natomiast powołać się na nią bank, gdyż kwestia ta leży wyłącznie w gestii konsumenta.

Skoro zatem nieważność umowy może zostać stwierdzona tylko z woli konsumenta, to moment wymagalności świadczenia z tytułu tej nieważności (nie z umowy!) jako świadczenia nienależnego nie może nastąpić wcześniej, niż skuteczne i świadome wyrażenie woli konsumenta co do tej nieważności. Świadczenia obu stron dopiero wobec odpadnięcia podstawy świadczenia przekształciły się ze świadczeń należnych w świadczenia nienależne. Nastąpiło zatem takie przekształcenie łączącego strony stosunku prawnego, które zmieniło charakter spełnionych wcześniej świadczeń.

Korzyść w rozumieniu art. 405 i nast. k.c. stanowi przysporzenie, będące skutkiem przesunięć majątkowych, a zatem w razie wzajemnych bezpodstawnych świadczeń korzyść sprowadza się do różnicy pomiędzy oboma świadczeniami.

W tych warunkach roszczenie powoda o zapłatę stanowiące równowartość jego świadczeń na rzecz pozwanych zasługiwało na uwzględnienie w części, w jakiej powód pozostaje zubożony.

Sąd stanął uprzednio na stanowisku, że bank nie jest wzbogacony z uwagi na wyrok zasadzający powództwo główne od pozwanego, argument ten odpadł po zmianie wyroku i oddaleniu powództwa głównego również wobec pozwanego X. I.. Zmiana wyroku i oddalenie powództwa głównego wobec pozwanego spowodowały konieczność rozpoznania powództwa ewentualnego wobec obojga pozwanych. Wobec powyższego w części dotyczącej powództwa ewentualnego w zakresie zaskarżonej kwoty

6.348,51 zł sąd apelacyjny uchylił wyrok a sprawę w tej części przekazał sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Zgodnie z art. 386 § 6 zd. 1 k.p.c. ocena prawna wyrażona w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji wiąże zarówno sąd, któremu sprawa została przekazana, jak i sąd drugiej instancji, przy ponownym rozpoznaniu sprawy.

Różnica pomiędzy świadczonymi nienależnie kwotami wynosi zatem

6.348,51 zł na niekorzyść powoda. Pozwani są wzbogaceni kosztem powodowego banku, a po stronie banku doszło do zubożenia w wysokości tej różnicy. Art. 410 § 1 k.c. w związku z art. 405 k.c. daje zatem podstawy do uwzględnienia powództwa ewentualnego wyłącznie w tej części.

Mając na uwadze fakt, iż prawomocnie orzeczono rozwód pierwotnych kredytobiorców, tj. pozwanych a wspólność majątkowa ustaje z chwilą orzeczenia rozwodu lub separacji, co prowadzi do przekształcenia wspólności o charakterze bezudziałowym we współwłasność w częściach ułamkowych, sąd dokonał rozdzielenia kwoty przyznanej na rzecz powodowego banku w ten sposób, że powodowi przysługuje zwrot w wysokości

3.174,25 zł, od każdego z pozwanych, z ich majątku osobistego, tj. po ½ wartości należnej powodowi kwoty.

O odsetkach orzeczono na podstawie art. 481 k.c. w związku z art. 455 k.c., jako datę wymagalności przyjmując daty następujące po dniu doręczenia pozwanym pozwu w jego zmodyfikowanym brzmieniu, tj. odpowiednio w stosunku do kwoty zasądzonej od pozwanej A. I. – od dnia 15 sierpnia 2023 roku, a w stosunku do kwoty zasądzonej od pozwanego X. I. – od dnia 30 sierpnia 2023 roku.

W pozostałej części roszczenie powoda co do należności głównej i odsetek oddalono jako bezzasadne.

O kosztach procesu orzeczono w oparciu o art. 102 k.p.c., odstępując od obciążania pozwanych kosztami procesu, mając na uwadze fakt, iż konstrukcja spornej umowy kredytu, oparta na wzorcu stosowanym przez powoda skutkowała jej nieważnością, co w istocie spowodowało konieczność wytoczenia i przeprowadzenia niniejszego procesu.

Ponadto na podstawie § 8 pkt 4, § 16 ust. 1 pkt 2 i § 4 ust. 3 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 roku w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, przyznano pełnomocnikowi pozwanej z urzędu od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Gliwicach kwotę 2.214 zł, obejmującą koszty zastępstwa procesowego pozwanej przed sądem I instancji w niniejszej sprawie, na którą składało się wynagrodzenie adwokata ustanowionego dla pozwanej z urzędu (1.800 zł) podwyższone o wartość podatku VAT w wysokości 23% (414 zł) oraz kwotę 1.660,50 zł, obejmującą koszty zastępstwa procesowego pozwanej w toku postępowania apelacyjnego w niniejszej sprawie, na którą składało się wynagrodzenie adwokata ustanowionego dla pozwanej z urzędu (1.350 zł) podwyższone o wartość podatku VAT w wysokości 23% (310,50 zł), co łącznie dało kwotę w wysokości 3.874,50 zł.