ZUS przegrał apelację w sprawie ekwiwalentu za deputat węglowy

Decyzją z 19 lutego 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział

w G. odmówił ubezpieczonemu Z. D. prawa do ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy. W ocenie pozwanego, brak jest podstaw do przyznania ubezpieczonemu prawa do deputatu węglowego w formie ekwiwalentu pieniężnego, ponieważ ubezpieczony przed przejściem na emeryturę nie pozostawał w zatrudnieniu na kolei.

Od powyższej decyzji odwołał się ubezpieczony Z. D., wnosząc o jej zmianę poprzez przyznanie mu prawa do ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy. Powyższej decyzji zarzucił naruszenie art. 74 ust. 1 ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe” poprzez błędne uznanie, że zasadne jest odmówienie ubezpieczonemu prawa do przyznania ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy oraz błąd w ustaleniach faktycznych skutkujący niewłaściwym uznaniem, iż odwołujący się przed nabyciem prawa do emerytury pomostowej pozostawał w zatrudnieniu innym niż na kolei i deputat węglowy w formie ekwiwalentu pieniężnego nie przysługuje, podczas gdy ubezpieczony spełnił przesłanki do przyznania ww. deputatu węglowego. Nadto ubezpieczony wniósł o zasadzenie na jego rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych lub według złożonego w terminie późniejszym spisu kosztów.

W odpowiedzi na odwołanie pozwany organ rentowy wniósł o jego oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji.

Sąd Okręgowy w Gdańsku wyrokiem z dnia 5 listopada 2024 r. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawcy Z. D. prawo do ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy od dnia zgłoszenia wniosku (pkt I) oraz zasądził od pozwanego na rzecz wnioskodawcy kwotę 180 zł wraz z ustawowymi odsetkami (pkt II).

Sąd ustalił, że ubezpieczonyZ. D., urodzony (...), w dniu 6 lutego 2024 r. złożył w pozwanym organie rentowym wniosek o przyznanie dodatku pieniężnego – deputatu węglowego.

W okresie od 1 września 1978 r, do 31 marca 2011 r. Z. D. był zatrudniony w (...) sp. z o.o. (...)w O. w pełnym wymiarze czasu pracy. W trakcie tego zatrudnienia ubezpieczony zajmował stanowiska: ucznia, rzemieślnika, starszego rzemieślnika, ślusarza, mechanika pojazdów drogowych i trakcyjnych, starszego rzemieślnika w zawodzie mechanika pojazdów drogowych i trakcyjnych, rewidenta taboru kolejowego II kl., rewidenta taboru, starszego rewidenta taboru.

W okresie od 1 lipca 2011 r. do 1 listopada 2011 r. Z. D.był zatrudniony w (...) sp. z o.o. w K. w pełnym wymiarze czasu pracy. W trakcie tego zatrudnienia ubezpieczony zajmował stanowisko rewidenta taboru – manewrowy.

W okresie od 2 listopada 2011 r. do 31 maja 2014 r. Z. D.był zatrudniony w (...) sp. z o.o. w G. w pełnym wymiarze czasu pracy. W trakcie tego zatrudnienia ubezpieczony zajmował stanowiska: rewidenta taboru – manewrowy oraz rewidenta taboru – ustawiacz.

Następnie w okresie od 1 czerwca 2014 r. do 31 grudnia 2023 r. Z. D. był zatrudniony w (...) sp. z o.o. w G. w pełnym wymiarze czasu pracy. W trakcie tego zatrudnienia ubezpieczony zajmował stanowisko rewidenta taboru – ustawiacz. Rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło w związku z upływem czasu, na który była zawarta oraz w związku z przejściem na emeryturę.

W dniu 20 listopada 2023 r. Z. D. złożył wniosek o emeryturę pomostową.

Decyzją z 1 lutego 2024 r. pozwany organ rentowy przyznał ubezpieczonemu emeryturę pomostową od 1 listopada 2023 r., tj. od pierwszego dnia miesiąca, w którym został zgłoszony wniosek, z wypłatą od 1 stycznia 2024 r., tj. od dnia poprzedzającego dzień osiągnięcia przez ubezpieczonego powszechnego wieku emerytalnego.

Sąd wskazał, że przedmiotem sporu pozostawało ustalenie, czy Z. D. jest uprawniony do dodatku pieniężnego – deputatu węglowego. Zdaniem pozwanego brak jest podstaw do przyznania ubezpieczonemu prawa do deputatu węglowego w formie ekwiwalentu pieniężnego, ponieważ ubezpieczony przed przejściem na emeryturę nie pozostawał w zatrudnieniu na kolei.

W ocenie sądu, odwołanie wnioskodawcy Z. D. jest zasadne i z tego względu zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 74 ust. 1 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji i restrukturyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 561) byłemu pracownikowi kolejowemu pobierającemu emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy, przyznaną na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin lub przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. z 1983 r. poz. 144, z późn. zm.) 37 albo przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 504 i 1504), a także członkom rodziny tego pracownika pobierającym po nim rentę rodzinną przyznaną na podstawie wymienionych przepisów, przysługuje prawo do deputatu węglowego w ilości 1800 kg węgla kamiennego rocznie, w formie ekwiwalentu pieniężnego.

Za podstawę ustalenia wysokości ekwiwalentu pieniężnego, o którym mowa w ust. 1, przyjmuje się przeciętną średnioroczną cenę detaliczną 1000 kg węgla kamiennego z roku poprzedzającego rok, w którym ekwiwalent ma być wypłacany, ogłaszaną przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w terminie do dnia 20 stycznia każdego roku, w formie komunikatu, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski", skorygowaną o przewidywany w ustawie budżetowej średnioroczny wskaźnik wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych dla gospodarstw domowych emerytów i rencistów na rok planowany (ust. 2). Świadczenie określone w ust. 1 przysługuje również emerytowi lub renciście, który pobiera emeryturę lub rentę z tytułu zatrudnienia w okresach równorzędnych z okresami zatrudnienia na kolei, oraz osobie, której przyznano kolejową emeryturę lub rentę w drodze wyjątku (ust. 3). Prawo do deputatu węglowego nie przysługuje jednak emerytowi lub renciście, jeżeli nie przysługiwało mu w okresie zatrudnienia, z tytułu którego powstało prawo do emerytury lub renty (ust. 4). Ekwiwalent pieniężny, o którym mowa w ust. 1, przyznaje i wypłaca w dwóch terminach wraz z wypłatą emerytury lub renty: w marcu - za okres od 1 stycznia do 30 czerwca i we wrześniu - za okres od 1 lipca do 31 grudnia każdego roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych z dotacji celowej z budżetu państwa. (ust. 5). W przypadku przyznania emerytury lub renty po terminie wypłaty ekwiwalentu pieniężnego, ekwiwalent należny od dnia przyznania emerytury lub renty do końca półrocznego okresu, o którym mowa w ust. 5, wypłaca się łącznie z pierwszą należnością z tytułu emerytury lub renty (ust. 6). W przypadku przyznania renty rodzinnej po emerycie lub renciście ekwiwalent pieniężny z tytułu tej renty przysługuje dopiero po upływie okresu, za który został wypłacony emerytowi lub renciście (ust. 7). Emerytom lub rencistom przebywającym w domach pomocy społecznej ekwiwalent pieniężny wypłaca się miesięcznie wraz z wypłatą emerytury lub renty (ust. 8). W przypadku gdy rentę rodzinną pobiera więcej niż jedna osoba, wszystkim tym osobom przysługuje łącznie jeden ekwiwalent. W razie podziału renty rodzinnej ekwiwalent pieniężny ulega podziałowi w częściach równych, odpowiednio do liczby uprawnionych (ust. 9). Emeryci i renciści nabywają prawo do ekwiwalentu pieniężnego z dniem przyznania emerytury lub renty (ust. 10). Prawo do pobierania ekwiwalentu pieniężnego ustaje lub ulega zawieszeniu wraz z ustaniem prawa do emerytury lub renty (ust. 11).

Sąd podkreślił, że ekwiwalent za deputat węglowy jest niewątpliwie świadczeniem wywodzącym się ze stosunku pracy na kolei i ten aspekt oraz literalne brzmienie przepisu należy mieć na względzie w procesie wykładni i subsumcji. Powołany przepis należy odczytywać w ten sposób, że prawo do deputatu węglowego przysługuje byłym pracownikom kolejowym, którzy na podstawie właśnie tego zatrudnienia uzyskali emeryturę lub rentę, co w przypadku renty oznacza, że nabycie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w oparciu o zatrudnienie poza koleją wyklucza nabycie prawa do deputatu. Istotne jest zatem ustalenie, czy przyznawane świadczenie rentowe ustalone zostało na podstawie zatrudnienia kolejowego i wówczas prawo do deputatu przysługuje, czy też na podstawie zatrudnienia poza koleją, co wyklucza przyznanie prawa do deputatu (Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku z 7 marca 2012 r., III AUa 1699/11).

Mając na uwadze powyższe, Sad stwierdził, że przepis art. 74 ustawy z dnia 8 września 2000 r. odnosi się do wszystkich byłych pracowników kolejowych, którzy jako emeryci lub renciści uzyskali to uprawnienie w oparciu o zatrudnienie na kolei, a nie o inne zatrudnienie. Sposób sformułowania przepisu przez ustawodawcę wskazuje, że możliwość uzyskania deputatu węglowego jest ściśle związane ze stosunkiem pracy, na co wskazuje użycie przez ustawodawcę zwrotu "byłemu pracownikowi kolejowemu" (wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 7 marca 2012 r., III AUa 1699/11). Powyższy przepis nie może być interpretowany w oderwaniu do ust. 4 i ust. 11 tego przepisu. Zatem istotne jest ustalenie, czy przyznana emerytura w oparciu o przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, została ustalona na podstawie zatrudnienia kolejowego i wówczas prawo do deputatu węglowego przysługuje, czy też zatrudnienia poza koleją, co uniemożliwia nabycie prawa do tego świadczenia (por. uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 7 marca 2012 r. sygn. III AUa 1699/11; uchwała Sądu Najwyższego z 11 stycznia 2011 r., sygn. I UZP 4/10). To podstawa, na jakiej przyznano wnioskodawcy prawo do emerytury, warunkuje czy nabył on prawo do deputatu czy nie (wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 16 maja 2019 r., III AUa 96/19).

W orzecznictwie wskazuje się, że z treści art. 74 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji Przedsiębiorstwa Państwowego (...) wynika, że przesłankami niezbędnymi do przyznania emerytowi prawa do deputatu węglowego są fakt zatrudnienia na kolei oraz pobieranie już w czasie zatrudnienia deputatu węglowego (tak też Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 4 listopada 2015 r., sygn. akt III AUa 852/15).

Sąd odwołał się również do stanowiska Sąd Apelacyjnego we Wrocławiu, wyrażonego w wyroku z 7 marca 2012 r., III AUa 1699/11, zgodnie z którym prawo do deputatu węglowego przysługuje pracownikom pracującym na kolei. Przysługuje ono również byłym pracownikom kolejowym, którzy na podstawie właśnie tego zatrudnienia nabyli emeryturę lub rentę. Tym samym nabycie prawa do emerytury w oparciu o zatrudnienie wykonywane poza koleją, wyklucza skuteczne przyznanie prawa do deputatu węglowego. Istotne jest również, że powyższy przepis nie wymaga, aby przyznana emerytura była pochodną "wyłącznie" zatrudnienia na kolei oraz aby praca na kolei była wykonywana bezpośrednio przed przyznaniem prawa do świadczenia. Zatem istotne jest ustalenie, czy przyznana wnioskodawczyni emerytura w oparciu o przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych została ustalona na podstawie zatrudnienia kolejowego i wówczas prawo do deputatu węglowego wnioskodawczyni przysługuje. Gdyby zaś wolą ustawodawcy było ograniczenie przedmiotowego prawa jedynie do kategorii osób zarówno zatrudnionych na kolei bezpośrednio przed przejściem na świadczenie emerytalne bądź wobec osób, których emerytura została ustalona wyłącznie o zatrudnienie na kolei, to dałby temu wyraz umieszczając stosowny zapis w art. 74 ustawy. Stylistyka przepisu skłania do wniosku, że ustawodawca położył nacisk na silny związek tego świadczenia ze stosunkiem pracy, gdyż nie użył określenia "emerytowi" lub "renciście", tylko "byłemu pracownikowi kolejowemu". Ekwiwalent za deputat węglowy jest niewątpliwie świadczeniem wywodzącym się ze stosunku pracy na kolei i ten aspekt oraz literalne brzmienie przepisu należy mieć na względzie w procesie wykładni i subsumcji. Sąd Apelacyjny podzielił też pogląd, zawarty w wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi (wyroku z 17 lutego 2015 r. III AUa 661/14), że ust. 1 i ust. 4 art. 74 ustawy z dnia 8 września 2000 r. należy odczytywać łącznie w ten sposób, że prawo do deputatu węglowego przysługuje byłym pracownikom kolejowym, którzy na podstawie właśnie tego zatrudnienia (ale nie "wyłącznie") uzyskali emeryturę lub rentę (podobnie Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku z 7 marca 2012 r., III AUa 1699/11 oraz Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 4 listopada 2015 r. III AUa 852/15). Oznacza to, że przepis art. 74 ustawy z dnia 8 września 2000 r. nie odnosi się jedynie do byłych pracowników ostatnio zatrudnionych na kolei, ale do wszystkich byłych pracowników kolejowych, którzy jako emeryci lub renciści uzyskali to uprawnienie w oparciu o zatrudnienie na kolei, lecz jednocześnie przepis ten nie wymaga - co wynika z jego literalnego brzmienia - aby świadczenie to było "wyłącznie" pochodną zatrudnienia kolejowego (wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 20 lutego 2019 r., III AUa 1367/18).

Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że podobne stanowisko zostało zaprezentowane w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 17 lutego 2015 r., III AUa 661/14. Zdaniem tego sądu apelacyjnego, jeśli "były pracownik kolejowy" nabył prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS w ciągu 18 miesięcy od ustania zatrudnienia na kolei i podstawa wymiaru świadczenia rentowego ustalona została wyłącznie z okresów zatrudnienia na kolei, w czasie których ubezpieczony pobierał deputat węglowy, to jest on byłym pracownikiem kolejowym uprawnionym do ekwiwalentu pieniężnego za ten deputat w rozumieniu art. 74 ust. 1 ustawy z dnia 8 września 2000 r., niezależnie od tego, że przez kilka miesięcy przed rentą pracował poza koleją, gdyż ustawa nie wymaga, aby praca na kolei była ostatnim zatrudnieniem przed nabyciem prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. Przepis ten stanowi, że prawo do deputatu węglowego nie przysługuje emerytowi lub renciście, jeżeli nie przysługiwało mu w okresie zatrudnienia, z tytułu którego powstało prawo do emerytury lub renty. Organ rentowy konsekwentnie twierdził, co podtrzymał także w apelacji, że skoro ostatnim zatrudnieniem ubezpieczonego przed rentą nie była praca na kolei, to nie nabył on prawa do deputatu węglowego. Ze stanowiskiem tym zgodzić się nie można. Przede wszystkim wymóg taki nie wynika z przepisu art. 74 ust. 1 ustawy. Gdyby zaś wolą ustawodawcy było ograniczenie przedmiotowego prawa jedynie do kategorii osób zatrudnionych na kolei bezpośrednio przed przejściem na świadczenie rentowe, to dałby temu wyraz umieszczając stosowny zapis w art. 74 ustawy. Stylistyka przepisu skłania do wniosku, że ustawodawca położył nacisk na silny związek tego świadczenia ze stosunkiem pracy, gdyż nie użył określenia "emerytowi" lub "renciście", tylko "byłemu pracownikowi kolejowemu". Ekwiwalent za deputat węglowy jest niewątpliwie świadczeniem wywodzącym się ze stosunku pracy na kolei i ten aspekt oraz literalne brzmienie przepisu należy mieć na względzie w procesie wykładni i subsumcji. Zdaniem sądu apelacyjnego, ust. 1 i ust. 4 art. 74 ustawy z dnia 8 września 2000 r. należy odczytywać łącznie w ten sposób, że prawo do deputatu węglowego przysługuje byłym pracownikom kolejowym, którzy na podstawie właśnie tego zatrudnienia uzyskali emeryturę lub rentę, co w przypadku renty oznacza, że nabycie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w oparciu o zatrudnienie poza koleją wyklucza nabycie prawa do deputatu. Istotne jest zatem ustalenie, czy renta przyznawana na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ustalona została na podstawie zatrudnienia kolejowego i wówczas prawo do deputatu przysługuje, czy też na podstawie zatrudnienia poza koleją, co wyklucza przyznanie prawa do deputatu. Innymi słowy, przepis art. 74 ustawy z dnia 8 września 2000 r. nie odnosi się jedynie do byłych pracowników ostatnio zatrudnionych na kolei, ale do wszystkich byłych pracowników kolejowych, którzy jako emeryci lub renciści uzyskali to uprawnienie w oparciu o zatrudnienie na kolei, a nie o inne zatrudnienie.

Również Sąd Apelacyjny w Gdańsku przychylił się do stanowiska, iż przepis art. 74 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji nie odnosi się jedynie do pracowników ostatnio zatrudnionych na kolei, ale do wszystkich byłych pracowników kolejowych, co wynika wprost z literalnego brzmienia ww. przepisu. Odnosząc się zaś do kwestii, iż w omawianym przepisie nie została wymieniona ustawa z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych, Sąd Apelacyjny w Gdańsku wskazał, że po pierwsze ustawa ta nie obowiązywała w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji, a po drugie przepis art. 56 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych stanowi, że ilekroć w przepisach odrębnych jest mowa o emeryturze, należy przez to rozumieć również emeryturę pomostową. Zdaniem tego sądu powyższa norma stanowi wystarczają podstawę do uznania, iż mimo braku wymienienia w art. 74 ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji wprost przepisów ustawy o emeryturach pomostowych należy je jednak uwzględniać przy ustalaniu uprawnienia do deputatu węglowego w formie ekwiwalentu pieniężnego. Nadto, podkreślenia wymaga, iż za taką interpretacją przemawia wykładnia systemowa. Brak jest bowiem racjonalnych przesłanek do uznania, iż wolą ustawodawcy było pozbawienie osób pobierających emerytury pomostowe prawa do ww. świadczenia. Emerytury te, tak samo jak emerytury uregulowane ustawą z dnia 17 grudnia 1998 r., przysługują z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 27 września 2012 r., III AUa 515/12).

W realiach niniejszej sprawy Sąd Okręgowy zaakcentował, iż organ rentowy nie kwestionował faktu, że ubezpieczony jest byłym pracownikiem kolejowym ani że prawo do deputatu węglowego przysługiwało mu w okresie zatrudnienia, z tytułu którego powstało prawo do emerytury. Jedynym argumentem podnoszonym przez organ rentowy był fakt, że ubezpieczony bezpośrednio przed przejściem na emeryturę w związku z ukończeniem powszechnego wieku emerytalnego nie był zatrudniony na kolei. Organ rentowy twierdził, że skoro ostatnim zatrudnieniem ubezpieczonego przed przyznaniem emerytury nie była praca na kolei, to nie nabył on prawa do deputatu węglowego.

Natomiast zdaniem Sądu I instancji ze stanowiskiem tym zgodzić się nie można. Przede wszystkim wymóg taki nie wynika z przepisu art. 74 ust. 1 ustawy. Co więcej, stanowisko organu rentowego nie znajduje oparcia ani w przepisach prawa materialnego ani w orzecznictwie sądowym. Należy stwierdzić, iż w świetle przywołanego wyżej ugruntowanego już orzecznictwa przepis art. 74 ustawy z dnia 8 września 2000 r. nie odnosi się jedynie do byłych pracowników ostatnio zatrudnionych na kolei, ale do wszystkich byłych pracowników kolejowych, którzy jako emeryci lub renciści uzyskali to uprawnienie w oparciu o zatrudnienie na kolei, a nie o inne zatrudnienie.

Bezspornym jest w sprawie, iż ubezpieczony był zatrudniony na podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy w okresie od 1 września 1978 r. do 31 marca 2011 r. w (...) sp. z o.o. (...) w O., następnie w okresie od 1 lipca 2011 r. do 1 listopada 2011 r. w (...) sp. z o.o. w K. oraz w okresie od 2 listopada 2011 r. do 31 maja 2014 r. w (...) sp. z o.o. w G., a ww. okresy jego pracy zaliczone zostały do zatrudnienia na kolei jako praca w szczególnych warunkach. Odwołujący się w okresie, gdy był zatrudniony w (...) sp. z o.o. (...)w O. (jako grupa (...)) pobierał deputat węglowy. Na podstawie powyższego okresu zatrudnienia ubezpieczonemu przyznano emeryturę pomostową z tytułu pracy w warunkach szczególnych. W tych okolicznościach w pełni uprawnione jest stanowisko ubezpieczonego, że nabył on prawo do ekwiwalentu za deputat węglowy.

Wobec tego na zasadzie art. 477

14 § 2 k.p.c. w związku z cytowanymi przepisami Sąd zmienił zaskarżoną decyzję pozwanego organu rentowego z 19 lutego 2024 r. i przyznał ubezpieczonemu prawo do ekwiwalentu za deputat węglowy od dnia zgłoszenia wniosku, tj. od 6 lutego 2024 r.

O kosztach zastępstwa procesowego Sąd orzekł, kierując się zasadą odpowiedzialności za wynik sporu, na podstawie art. 98 § 1 k.p.c., art. 99 k.p.c. oraz art. 108 k.p.c. oraz na podstawie § 9 ust. § 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1935 z późn. zm.), ustalając je w wysokości 180 zł, biorąc pod uwagę rodzaj i stopień zawiłości sprawy, nakład pracy pełnomocnika wnioskodawcy i oraz jego wkład pracy w przyczynienie się do wyjaśnienia sprawy i jej rozstrzygnięcia.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego z dnia 5 listopada 2024 r. w całości, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest przepisów z art. 74 ust. 1 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe" (j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 561) w zw. z art. 4 ustawy z dnia 19 grudnia 2024 r. o emeryturach pomostowych (Dz. U. z 2023 r., poz. poz. 164) poprzez przyjęcie, że wnioskodawcaZ. D.spełnił warunki do nabycia prawa do ekwiwalentu pieniężnego za deputatu węglowy od dnia zgłoszenia wniosku. Pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.

Odwołujący się wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie od pozwanego na rzecz ubezpieczonego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja nie jest zasadna.

Przechodząc do oceny apelacji, na wstępie należy wskazać, że Sąd drugiej instancji jest sądem meriti. Przy czym zgodnie z art. 378 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. ma obowiązek rozpoznania sprawy w granicach apelacji. Rozpoznanie „sprawy” w granicach apelacji oznacza, że sąd drugiej instancji nie koncentruje się jedynie na ocenie zasadności zarzutów apelacyjnych, lecz rozstrzyga merytorycznie o zasadności zgłoszonych roszczeń procesowych, chyba że chodziło o nieważność postępowania, którą bierze pod uwagę z urzędu. W niniejszej sprawie tej ostatniej okoliczności sąd drugiej instancji nie dopatrzył się.

Rozpoznanie sprawy w granicach apelacji oznacza też z jednej strony zakaz wykraczania przez sąd drugiej instancji poza te granice, z drugiej zaś nakaz wzięcia pod uwagę i rozważenia wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków. W konsekwencji, sąd drugiej instancji może - a jeżeli je dostrzeże, powinien - naprawić wszystkie stwierdzone w postępowaniu apelacyjnym naruszenia prawa materialnego przez sąd pierwszej instancji, niezależnie od tego, czy zostały wytknięte w apelacji, pod warunkiem, że mieszczą się w granicach zaskarżenia, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego. Tak więc, rozpoznawanie apelacji sprowadza się do tego, że sąd drugiej instancji rozpatruje sprawę ponownie, czyli w sposób w zasadzie nieograniczony. Jeszcze raz bada sprawę rozstrzygniętą przez sąd pierwszej instancji w granicach zaskarżenia (w rozpoznawanej sprawie w zakresie w jakim uwzględniono odwołanie i rozstrzygnięcia o kosztach, którymi obciążono pozwanego). Ma zatem obowiązek ocenić ustalony stan faktyczny oraz prawidłowość zastosowania właściwych przepisów prawa materialnego (nawet, gdyby to nie było przedmiotem zarzutów apelacji). Tym samym postępowanie apelacyjne - choć odwoławcze – ma charakter rozpoznawczy (merytoryczny), a z punktu widzenia metodologicznego stanowi dalszy ciąg postępowania przeprowadzonego w pierwszej instancji. Skoro postępowanie apelacyjne polega na merytorycznym rozpoznaniu sprawy, to wydane orzeczenie musi opierać się na własnych ustaleniach faktycznych i prawnych sądu II instancji (art. 382 k.p.c.).

Stwierdzić należy, że apelacja nie formułuje zarzutów obrazy prawa procesowego. W orzecznictwie sądowym dominuje pogląd, że Sąd odwoławczy rozpoznający apelację związany jest zarzutami prawa procesowego, za wyjątkiem nieważności postępowania, którą w granicach zaskarżenia uwzględnić winien z urzędu. Z urzędu uwzględnia również stwierdzone przez siebie naruszenie prawa materialnego (por. uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego – zasada prawna z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07 OSNC 2008/6/55, Prok.i Pr.-wkł. (...), Biul.SN 2008/1/13, Wspólnota(...)).

Dla jasności wywodu przypomnieć wypada, że za naruszenie prawa materialnego Sąd Najwyższy przyjmuje również zastosowanie przepisów prawa materialnego do niewystarczająco precyzyjnie ustalonego stanu faktycznego (por. w tym zakresie: wyrok Sądu Najwyższego z 24 listopada 2011 r., I UK 164/11, LEX nr 1135989, wyrok z 29 listopada 2002 r., IV CKN 1532/00, LEX nr 78323, postanowienie z 11 marca 2003 r., V CKN 1825/00, Biuletyn SN-Izba Cywilna 2003, nr 12).

Odnosząc powyższe do sprawy niniejszej stwierdzić należy, że po pierwsze brak zarzutów obrazy prawa procesowego w apelacji skutkować musi przyjęciem stanu faktycznego ustalonego przez Sąd Okręgowy jako stanu ustalonego niewadliwie. Po drugie, jak wcześniej wspomniano tylko nieważność postępowania Sąd Apelacyjny bierze pod uwagę z urzędu, nie jest zaś uprawniony do samodzielnego poszukiwania czy tworzenia zarzutów procesowych, które ewentualnie w danej sprawie można by postawić Sądowi pierwszej instancji.

Wobec sfomułowania w apelacji wyłącznie zarzutów naruszenia prawa materialnego Sąd Apelacyjny za podstawę swego orzeczenia przyjął stan faktyczny ustalony przez Sąd Okręgowy, w szczególności, że ubezpieczony był zatrudniony na podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy w okresie od 1 września 1978 r. do 31 marca 2011 r. w (...) sp. z o.o. (...)w O. (grupa (...)) i w czasie tego zatrudnienia pobierał deputat węglowy. Na podstawie powyższego okresu zatrudnienia, ubezpieczonemu przyznano emeryturę pomostową z tytułu pracy w warunkach szczególnych.

Sąd Apelacyjny przypomina, że zgodnie z art. 74 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji i restrukturyzacji przedsiębiorstwa państwowego (...) (Dz. U. z 2020 r., poz. 292 ze zm.) byłemu pracownikowi kolejowemu, pobierającemu emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy, przyznaną na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin lub przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych albo przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a także członkom rodziny tego pracownika, pobierającym po nim rentę rodzinną przyznaną na podstawie wymienionych przepisów, przysługuje prawo do deputatu węglowego w ilości 1800 kg węgla kamiennego rocznie, w formie ekwiwalentu pieniężnego. Zgodnie z art. 74 ust. 4 powołanej ustawy prawo do deputatu węglowego nie przysługuje emerytowi lub renciście, jeżeli nie przysługiwało mu w okresie zatrudnienia, z tytułu którego powstało prawo do emerytury lub renty.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z 18 lipca 2023 r. III UZP 1/23, „ Łączne odczytanie obu cytowanych przepisów musi prowadzić do wniosku, że pierwszy z nich określa pozytywne przesłanki nabycia prawa do deputatu węglowego w formie ekwiwalentu pieniężnego, którymi są bycie byłym pracownikiem kolejowym i równoczesne pobieranie emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy przyznanych na podstawie wymienionych tam przepisów (a nadto bycie członkiem rodziny takiego byłego pracownika uprawnionym do renty rodzinnej), drugi zaś przesłankę negatywną, wykluczającą prawo do wymienionego świadczenia, którą jest nieprzysługiwanie prawa do deputatu w okresie zatrudnienia, z tytułu którego powstało prawo do emerytury lub renty.

Dalej Sąd Najwyższy wskazał, że interpretacja zwrotu "w okresie zatrudnienia, z tytułu którego powstało prawo do emerytury lub renty" z użyciem reguł gramatycznych prima facie daje podstawę do przyjęcia, że zwrot ów oznacza powiązanie uprawnień do deputatu węglowego w formie ekwiwalentu pieniężnego z posiadaniem prawa do świadczenia emerytalno-rentowego (opartego na przepisach ustaw wymienionych w art. 74 ust. 1), ale tylko takiego, którego źródłem (przesłanką nabycia) jest zatrudnienie w podmiocie wypłacającym swoim pracownikom ów ekwiwalent, to jest na kolei, gdyż tylko tam (a nadto w zakładach objętych przepisami

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie szczególnych przywilejów dla pracowników górnictwa - Karta górnika, Dz. U. z 1982 r. Nr 2, poz. 13 z późn. zm.) był on wypłacany. Potwierdzeniem takiego kierunku wykładni musi być zwłaszcza posłużenie się przez ustawodawcę stwierdzeniem "z tytułu którego". Chodzi więc o osoby, dla których tytułem nabycia prawa do emerytury lub renty jest zatrudnienie na kolei”.

Sąd Najwyższy w cytowanej uchwale wskazał, że „O emeryturze, do której prawo powstaje "z tytułu zatrudnienia" można natomiast mówić jedynie w odniesieniu do świadczenia zabezpieczającego ryzyko "długotrwałego zatrudnienia pozwalającego na zejście z rynku pracy", a świadczenie emerytalne jest w takiej sytuacji świadczeniem "wypracowanym odpowiednio długim stażem pracy (por. D. E. Lach, Adekwatność systemu emerytalnego a ryzyko emerytalne - przyczynek do dyskusji, Ubezpieczenia społeczne. Teoria i praktyka nr 1/2018). Taką emeryturą jest na przykład emerytura kolejowa, ale także emerytura górnicza oraz emerytura w obniżonym wieku emerytalnym z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (…)”.

Kluczowe znaczenie w niniejszej sprawie miało zatem ustalenie, czy przyznana ubezpieczonemu emerytura pomostowa została ustalona z tytułu zatrudnienia na kolei. W ocenie Sądu Apelacyjnego poza przesłankami: bycia byłym pracownikiem kolejowych, przysługiwania prawa do deputatu w okresie zatrudnienia na kolei, istotna jest przesłanka, że prawo do emerytury powinno przysługiwać z tytułu zatrudnienia na kolei. Uzyskanie emerytury z tytułu zatrudnienia na kolei oznacza, że jedną z przesłanek ustalenia tego prawa, określonych przez ustawodawcę, było zatrudnienie na kolei. Dopiero wówczas można mówić, że tytułem przyznania emerytury jest zatrudnienie na kolei. Chodzi tu o sytuację, kiedy zatrudnienie na kolei jest wystarczającą przesłanką do nabycia prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym lub emerytury pomostowej.

W sprawie nie jest sporne to, że odwołujący był zatrudniony w okresie od 1 września 1978 r. do 31 marca 2011 r. w (...) sp. z o.o. (...) w O. (grupa (...)). W okresie zatrudnienia na kolei miał ustalone prawo do deputatu węglowego i z tytułu zatrudnienia na kolei uzyskał prawo do emerytury pomostowej.

W świetle tego, zachodził związek prawny między specyfiką zatrudnienia na kolei, a uzyskaniem przez odwołującego emerytury pomostowej. Zatrudnienie odwołującego na kolei przez ponad 15 lat warunkowało bowiem prawo do ustalenia mu prawa do tej emerytury. Skoro zatem odwołujący spełnił warunki konieczne do przyznania mu emerytury pomostowej, ustalonej na podstawie zatrudnienia kolejowego, w trakcie którego przysługiwało mu prawo do deputatu węglowego, to spełnił przesłanki wynikające z

art. 74 ust. 1 i

4 ustawy o komercjalizacji, a w konsekwencji przysługuje mu prawo do ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy jako byłemu pracownikowi kolejowemu. W tym względzie Sąd Apelacyjny podziela stanowisko wyrażone w wyrokach sądów apelacyjnych: wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 10 lutego 2021 r.

III AUa 963/20, Lex 3157535; wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 15 września 2021 r.

III AUa 762/21, Lex 3308371; Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 10 maja 2023 r. III AUa 356/23, Lex 3609238; wyroki Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 27 września 2012 r. III AUa 515/12, Lex 1236204 i z dnia 8 listopada 2023 r. III AUa 615/22 niepubl.).

W ocenie Sądu Apelacyjnego prawo do dochodzonego ekwiwalentu pieniężnego przysługuje także osobie, która uzyskała prawo do emerytury pomostowej. Emerytura pomostowa przyznawana na podstawie

ustawy o emeryturach pomostowych z 19 grudnia 2008 r. (Dz. U. Nr 237, poz. 1656) nie jest emeryturą ustaloną na podstawie ustawy emerytalnej z 17 grudnia 1998 r. Ustawa o emeryturach pomostowych nie jest wprost wymieniona w ustawie komercjalizacyjnej. Jednakże jako akt szczególny, późniejszy w stosunku do ustawy o komercjalizacji ma zastosowanie w niniejszej sprawie na mocy art. 56 ustawy o emeryturach pomostowych. Mianowicie zgodnie z jego treścią, ilekroć w przepisach odrębnych jest mowa o emeryturze, należy przez to rozumieć również emeryturę pomostową. Zatem pobieranie emerytury pomostowej ustalonej w oparciu o konieczne zatrudnienie na kolei przez byłego pracownika kolejowego, uprawnionego do ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy w okresie tego zatrudnienia uprawnia go do takiego ekwiwalentu w okresie pobierania emerytury pomostowej.

W niniejszej sprawie organ emerytalny nie zakwestionował, że prawo ubezpieczonego do emerytury pomostowej powstało w związku z pracą na kolei, jak również, że w trakcie zatrudnienia przysługiwało mu prawo do deputatu węglowego. Organ skupił się jedynie na wskazaniu, że nie ma związku czasowego między zatrudnieniem na (...), w trakcie którego ubezpieczony uprawniony był do deputatu węglowego (do 31 marca 2011 r.), a przejściem na emeryturę (od 1 listopada 2023 r.).

Wbrew twierdzeniom pozwanego, przyznanie ubezpieczonemu emerytury pomostowej ma związek z zatrudnieniem na (...) od 1 września 1978 r. do 31 marca 2011 r., w trakcie którego ubezpieczony uprawniony był do deputatu węglowego, gdyż okres ten był wystarczający do nabycia prawa do emerytury pomostowej z punktu przesłanki pracy stażu ubezpieczeniowego i okresu pracy w szczególnych warunkach.

Z tych też przyczyn zarzut naruszenia naruszenie prawa art. 74 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji i restrukturyzacji przedsiębiorstwa państwowego (…) okazał się bezzasadny.

Nie podzielając zarzutów i wniosków apelacji, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd Apelacyjny orzekł na podstawie art. 98, art. 98 § 1

1, art. 99 i art. 108 § 1 zd. 1 k.p.c. w związku z § 9 ust. 2 oraz § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.).

SSA Iwona Krzeczowska - Lasoń