Sąd oddalił apelację T. R., ZUS nie odstąpi od zwrotu 37 772 zł

Decyzją z dnia 30 maja 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł.odmówił

T. R.

odstąpienia od żądania zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń w łącznej kwocie 37.772,36zł. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy podniósł, że w odniesieniu do wnioskodawcy nie zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku bowiem zarówno okresowy brak osiągania dochodów, jak i ponoszenie kosztów związanych z utrzymaniem mieszkania i leczeniem nie uzasadnia odstąpienia od żądania zwrotu zadłużenia; nadto wnioskodawca nie przedłożył żadnych dokumentów potwierdzających nadzwyczajną sytuację, która uzasadniałaby odstąpienie od żądania zwrotu. Odwołujący obecnie zdobył zatrudnianie, które umożliwi spłatę zadłużenia.

T. R. uznał powyższą decyzję za krzywdzącą i złożył od niej odwołanie zaskarżając ją w całości i wnosząc o jej zmianę poprzez orzeczenie o braku obowiązku zwrotu pobranego zasiłku chorobowego.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie.

Wyrokiem z dnia 29 października 2025 roku, w sprawie o sygn. akt III U 604/25, Sąd Okręgowy w Koninie: oddalił odwołanie (pkt 1) i zasądził od odwołującego na rzecz pozwanego kwotę 360 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty (pkt 2).

Apelację od powyższego wyroku złożył odwołujący, zaskarżając orzeczenie w całości i zarzucając naruszenie art. 84 ust. 8 pkt ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez błąd w ustaleniach, na podstawie których Sąd stwierdził, że nie zachodzą okoliczności odstąpienia od żądania zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego, a nadto pominiecie faktu, że roszczenie ZUS jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego z art. 5 k.c.

Wskazując na powyższe apelujący wniósł o zmianę wyroku i uwzględnienie odwołania, ewentualnie uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu oraz zasądzenia na rzecz odwołującego od pozwanego zwrotu kosztów procesu.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja jest bezzasadna.

Z uwagi na złożenie apelacji po zmianie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego dokonanej ustawą z 4 lipca 2019 r. (Dz.U.2019.1469) uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego zostało sporządzone w sposób określony przepisem art. 387 § 2

1 k.p.c. w brzmieniu nadanym tą nowelizacją. Sąd Apelacyjny nie przeprowadził postępowania dowodowego i nie dokonał odmiennej oceny dowodów przeprowadzonych przed Sądem pierwszej instancji, a także nie zmienił i nie uzupełnił ustaleń Sądu pierwszej instancji. W tej sytuacji, zgodnie z art. 387 § 2

1 pkt 1 k.p.c., wystarczające jest wskazanie, że Sąd Apelacyjny przyjął za własne ustalenia Sądu pierwszej instancji dokonane w sprawie.

Wbrew zarzutom apelującego Sąd Okręgowy dokonał w sprawie prawidłowych ustaleń, które Sąd Apelacyjny uznaje za własne. Prawidłowe ustalenia faktyczne są konsekwencją dokonania przez Sąd I instancji poprawnej oceny dowodów, bez naruszenia reguły wynikającej z art. 233 § 1 k.p.c., stały się nadto podstawą dokonania właściwych rozważań prawnych. Rozważania Sądu Okręgowego są wszechstronne i należycie osadzone zarówno w materiale dowodowym sprawy, jak i w przepisach prawa. Sąd Apelacyjny w pełni je podziela.

W ocenie Sądu Apelacyjnego materiał dowodowy zebrany w sprawie nie dał podstaw do poczynienia ustaleń oczekiwanych przez apelującego. Sąd Okręgowy wskazał w uzasadnieniu swego orzeczenia dowody, na których się oparł przy rekonstrukcji stanu faktycznego, którym dał wiarę, a następnie w rozważaniach wyjaśnił, jakie wnioski faktyczne wyprowadził z tak przeanalizowanego materiału dowodowego. Argumentacja przedstawiona przez skarżącego nie wskazuje zatem na żadne okoliczności, które mogłyby podważyć prawidłowość wyroku Sądu Okręgowego.

Kwestią sporną w niniejszej sprawie było ustalenie, czy wobec odwołującego możliwym jest odstąpienie od domagania się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia na podstawie art. 138 ust. 6 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz art. 84 ust. 8 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 138 ust. 6 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - organ rentowy może odstąpić od żądania zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, zmniejszyć wysokość potrąceń, ustaloną zgodnie z art. 140 ust. 4 pkt 1, lub zawiesić dokonywanie tych potrąceń na okres nie dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności.

Odpowiednikiem powyższej regulacji w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych jest przepis art. 84 ust. 8 pkt 1 tej ustawy, zgodnie z którym Zakład może odstąpić od żądania zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin ich płatności albo rozłożyć je na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności.

Wskazać należy, że ani ustawa o emeryturach i rentach z FUS, ani ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych, która przewiduje analogiczną instytucję odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, nie zawierają definicji pojęcia "szczególnie uzasadnionych okoliczności". Zwroty ocenne pozostawiają pewną swobodę w ich wykładni, choć swoboda nie oznacza zupełnej dowolności interpretacyjnej. Pamiętać też trzeba, że przepis o charakterze wyjątkowym nie powinien być wykładany rozszerzająco. Skoro zatem w omawianej normie ustawodawca nie posłużył się pojęciem "uzasadnionych okoliczności", ale okoliczności "szczególnie" uzasadnionych, to użycie owego kwantyfikatora nie pozostawia wątpliwości, że sytuacja osoby zobowiązanej do zwrotu musi być wyjątkowo trudna, czyli taka, kiedy przede wszystkim ze względu na stan zdrowia, brak pracy, tragiczne zdarzenie losowe, osoba zobowiązana znalazła się w takiej sytuacji, że zwrot nienależnego świadczenia praktycznie uniemożliwi jej egzystencję (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 2009 r., II UK 147/09, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 2012 r., III UK 47/11).

Powołane wyżej przepis mają charakter ochronny - ich celem jest w szczególności zabezpieczenie zobowiązanych do spłaty należności przypadających na rzecz organu rentowego przez pozbawienie ich wskutek powyższego możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Ponadto przepisy te mają charakter wyjątkowy. Jeżeli doszło już do nienależnego pobrania świadczeń i przez to zubożenia środków Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a osoba, która świadczenie nienależnie pobrała, ma obowiązek jego zwrotu, to tylko z wyjątkowych powodów ("szczególnie uzasadnione okoliczności"), jest możliwe odstąpienie od żądania zwrotu. Z treści cytowanych przepisów wyraźnie wynika, że chodzi o "szczególnie uzasadnione okoliczności" w odniesieniu do osoby, która pobrała nienależne świadczenie - w tym wypadku okoliczności te dotyczą tylko sytuacji wnioskodawczyni.

Wśród okoliczności uzasadniających zastosowanie art. 138 ust. 6 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i art. 84 ust. 8 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wymienić można m.in. brak majątku, z którego możliwe byłoby dochodzenie od osoby zobowiązanej zwrotu świadczeń; ustalenie, że w przypadku zwrotu świadczeń osoba zobowiązana lub osoby pozostające na jej utrzymaniu zostałyby pozbawione niezbędnych środków utrzymania; ciężką chorobę powodującą niezdolność do pracy/niepełnosprawność osoby zobowiązanej, członka jej rodziny lub innej osoby pozostającej na jej utrzymaniu; wiek osoby zobowiązanej; zdarzenia losowe powodujące szczególne trudności w sytuacji materialnej osoby zobowiązanej. "Szczególnie uzasadnione okoliczności" to takie, które ze względu na sytuacją materialną zobowiązanego (związaną także z losowymi, nadzwyczajnymi zdarzeniami, także zdrowotnymi) sprawiają, że spłata zadłużenia wpędzi spłacającego w ubóstwo niepozwalające na zaspokojenie podstawowych potrzeb egzystencjalnych, przy czym oczywiście kwestie te ustalane są na datę wydania zaskarżonej decyzji (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 9 maja 2019 r., I UK 60/18, LEX nr 2692710; z dnia 20 maja 2004 r., II UK 395/03, OSNP 2005 Nr 3, poz. 43 oraz z dnia 7 lutego 2006 r., I UK 154/05, LEX nr 272581).

Uwzględniając powyższe rozważania - Sąd Apelacyjny podzielił pogląd Sądu Okręgowego, że w sprawie nie zaistniały szczególnie uzasadnione okoliczności, które winny skutkować zobowiązaniem organu rentowego od odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.

Zauważyć należy, że ustawodawca w przywołanym przepisie art. 84 ust. 8 pkt 1 ustawy systemowej użył podwójnego kwantyfikatora, otóż okoliczności, które pozwalają na odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, muszą być nie tyko uzasadnione, ale uzasadnienie to musi być szczególne, a zatem wyjątkowe.

Sąd Apelacyjny zgodził się z Sądem I instancji, że sytuacja rodzinna i materialna odwołującego nie jest wyjątkowo trudna. Zauważyć należy, że wnioskodawca jest współwłaścicielem nieruchomości w postaci domu o powierzchni 85 m2, nadto otrzymuje stałe wynagrodzenie za pracę w kwocie 7841,98zł. Wnioskodawca wynajmuje mieszkanie od córki, przy czym z jego zeznań wynikało, że dzieci pomagają mu w utrzymaniu. Zgromadzony materiał dowodowy nie dał również podstaw do uznania, że odwołujący cierpi na ciężką chorobę powodującą niezdolność do pracy czy w inny sposób znacznie ograniczająca mu możliwość funkcjonowania. Nie jest także okolicznością szczególną fakt, że odwołujący jest w wieku przedemerytalnym. Jak bowiem wynika z ustalonego stanu faktycznego jest on nadal aktywny zawodowo.

Odnosząc się zaś do zarzutu naruszenia art. 5 k.c., w pierwszej kolejności przypomnieć należy, że przepisy prawa ubezpieczeń społecznych mają charakter ius cogens, wykluczają możliwość oparcia orzeczenia o treść zasad współżycia społecznego, a możliwość stosowania wykładni celowościowej (funkcjonalnej) jest istotnie ograniczona. W konsekwencji nie ma możliwości wykładania przepisów tego prawa na korzyść ubezpieczonego z uwzględnieniem reguł słuszności. Do złagodzenia rygorów prawa ubezpieczeń społecznych nie stosuje się ani art. 5 k.c., ani art. 8 k.p. (zasady współżycia społecznego), albowiem przepisy prawa ubezpieczeń społecznych mają charakter przepisów prawa publicznego. W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych niedopuszczalne jest powoływanie się na zasady współżycia społecznego, jako że prawo ubezpieczeń społecznych, w odróżnieniu od przepisów prawa pracy (art. 300 k.p.), nie zawiera normy o charakterze takiej klauzuli generalnej, ani też normy zezwalającej na stosowanie w zakresie nieuregulowanym przepisów kodeksu cywilnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2023 r., III USKP 51/22).

Mając na uwadze całokształt powyższych rozważań ostatecznie należało dojść do wniosku, że zaskarżony wyrok był trafny i odpowiadający prawu, wobec czego nie było podstaw do jego jakiejkolwiek zmiany przez Sąd Odwoławczy.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację.

O kosztach zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym orzeczono zgodnie z art. 102 k.p.c. Na podstawie art. 102 k.p.c. - w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. Przepis art. 102 k.p.c. nie konkretyzuje "wypadków szczególnie uzasadnionych" co oznacza, że sądowi rozstrzygającemu sprawę została pozostawiona ocena, czy całokształt okoliczności pozwala na uznanie, że zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek, przemawiający za nieobciążaniem strony przegrywającej spór kosztami procesu w całości lub w części. Do kręgu "wypadków szczególnie uzasadnionych" zaliczane są zarówno okoliczności związane z samym przebiegiem procesu, jak i leżące na zewnątrz. Do pierwszych zaliczane są m.in. sytuacje wynikające z charakteru żądania poddanego rozstrzygnięciu, jego znaczenia dla strony, subiektywne przekonanie strony o zasadności roszczeń, przedawnienie. Drugie wyznacza sytuacja majątkowa i życiowa strony. Całokształt okoliczności, które mogłyby uzasadniać zastosowanie tego wyjątku powinny być ocenione z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 2011 r., I CZ 26/11). Sąd Apelacyjny uznał, że na podstawie art. 102 k.p.c. należało odstąpić od obciążania odwołującego T. R. kosztami zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym, mając na uwadze w szczególności szczególny charakter niniejszego postępowania oraz jego znacznie dla ubezpieczonego, który jest zobowiązany do zwrotu znacznej kwoty nienależnie pobranych świadczeń na rzecz pozwanego, nadto stan zdrowia odwołującego, który leczy się z powodu schorzeń sfery zdrowia psychicznego, kardiologicznego i neurologicznego, jak i konieczność ponoszenia dodatkowych wydatków związanych z leczeniem przez ubezpieczonego.

sędzia Wiesława Stachowiak