Małżonkowie nie oddadzą nadpłaty emerytury i renty, apelacja KRUS oddalona

Przedmiot sprawy

Rozstrzygnięcie sądu I instancji

Stanowiska stron

Decyzją z dnia 20 lipca 2023r. znak (...) Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego ustalił nadpłatę od dnia 19 października 2017r. do 31 maja 2022r. emerytury rolniczej S. S. z powodu pobierania świadczenia w pełnej wysokości i dzierżawienia przez małżonka gruntów o powierzchni 22,88 ha od Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa.

Według organu rentowego odwołująca w okresie od 19 października 2017r. do 31 maja 2022r. pobrała świadczenie w kwocie 51.766,19 zł. Ponieważ ubezpieczona była pouczona o okolicznościach powodujących ustanie i zawieszenie prawa do świadczeń i mimo to świadczenie pobierała, w związku z tym jest zobowiązana do zwrotu kwoty 35.063,22 zł za okres od 1 czerwca 2019r. do 31 maja 2022r. z odsetkami naliczanymi do dnia wydania decyzji w kwocie 8.281,49 zł. Na podstawie art. 139 ustawy o emeryturach i rentach z FUS kwota 43.344,71zł będzie potrącana z pobieranej emerytury w ratach, a miesięczna rata i termin rozpoczęcia potrąceń zostanie określony w odrębnej decyzji. Organ rentowy podał, że odstępuje od żądania zwrotu kwoty 16.702,97 zł.

Decyzją z dnia 20 lipca 2023r. znak (...) Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego ustalił nadpłatę od dnia 1 listopada 2017r. do 31 lipca 2023r. emerytury rolniczej O. S. z powodu pobierania świadczenia w pełnej wysokości i dzierżawienia gruntów o powierzchni 22,88 ha od Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa. Według organu rentowego odwołujący w okresie od 1 listopada 2017r. do 31 lipca 2023r.. pobrał świadczenie w kwocie 42.596,67 zł.

Ponieważ ubezpieczony był pouczony o okolicznościach powodujących ustanie i zawieszenie prawa do świadczeń i mimo to świadczenie pobierał, zobowiązany jest do zwrotu kwoty 28.408,07 zł za okres od 1 sierpnia 2020r. do 31 lipca 2023r. z odsetkami naliczanymi do dnia wydania decyzji w kwocie 3.594,61 zł. Organ rentowy podał, że odstępuje od żądania zwrotu kwoty 14.188,60 zł.

Odwołanie od powyższych decyzji złożyli S. S. i O. S., którzy wnieśli

o zmianę powyższych decyzji i uznanie, że nie mają obowiązku zwrotu określonych kwot.

W uzasadnieniu odwołania podniesiono, że od 2003r. O. S. pobiera rentę rolniczą tytułu całkowitej niezdolności do pracy, od 1 listopada 2022r. została mu ona przyznana bezterminowo. Świadczenie to było wypłacane w pełnej wysokości wraz z częścią uzupełniającą.

W 2017r. ze względu na osiągnięty wiek emerytalny przez S. S. złożyła ona wniosek o przyznanie emerytury rolniczej.

Wówczas tj. od 2017r. O. S. i S. S. przekazali synowi N. bezpłatnie w dzierżawę gospodarstwo rolne wraz z ziemią dzierżawioną od Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa i od tego czasu zaprzestali prowadzenia działalności rolniczej, a działalność rolniczą na tym gospodarstwie rolnym prowadzi ich syn N. S..

Korzyści z prowadzenia gospodarstwa pobiera N. S.; on także pobiera dopłaty do gruntu. Wprawdzie dzierżawa z Krajowego Ośrodka Wsparci Rolnictwa dotyczy działki (...) łącznej powierzchni 22,88 ha, jednakże jest 4 dzierżawców tej działki i z tej działki, najpierw O. S., a następnie N. S. ,użytkuje 10 ha.

Odwołujący podnieśli, że w ewidencji producentów prowadzonej przez Agencję Restrukturyzacji Modernizacji Rolnictwa pod nr (...) O. S. figuruje jako producent, który nie prowadzi działalności rolniczej.

Natomiast N. S. po otrzymaniu od rodziców dzierżawy dokonał wpisu w tej ewidencji i figuruje jako producent pod nr (...). Ich zdaniem powyższy fakt wskazuje na to, że S. i O. S. nie prowadzą działalności rolniczej.

Ponadto podniesiono, że O. S. ze względu na stan zdrowia nie był w stanie pracować w gospodarstwie rolnym.

Wobec powyższego odwołujący podnieśli, że nie prowadzili działalności rolniczej skutkującej zawieszeniem części uzupełniającej pobieranych przez nich świadczeń i nie są zobowiązani do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Z tego względu wnieśli o zmianę zaskarżonych decyzji.

Wyrokiem z dnia 29 listopada 2023r. w sprawie o sygn. akt: III U 677/23, Sąd Okręgowy

w Koninie, III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych:

1. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że stwierdził, iż S. S. w okresie od 19 października 2017 r. do 31 maja 2022 r. miała prawo pobierania świadczenia emerytalnego w pełnej wysokości, nie pobrała zatem świadczenia nienależnego i nie ma obowiązku zwrotu kwoty 35.063,22 zł (trzydzieści pięć tysięcy sześćdziesiąt trzy złote 22/100) wraz z odsetkami,

2. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że stwierdził, iż O. S. w okresie od 01 listopada 2017 r. do 31 lipca 2023 r. miał prawo pobierania świadczenia renty rolniczej w pełnej wysokości, nie pobrał zatem świadczenia nienależnego i nie ma obowiązku zwrotu kwoty 28.408,07 zł (dwadzieścia osiem tysięcy czterysta osiem złotych 07/100) wraz z odsetkami.

3. zasądził od pozwanego na rzecz pełnomocnika odwołujących kwotę po 180 zł na rzecz każdego z odwołujących tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

Wyrok ten, w całości, apelacją zaskarżył Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, reprezentowany przez fachowego pełnomocnika, który zarzucił:

1. naruszenie przepisów prawa procesowego, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

a) sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego przez ustalenie, że:

1) O. S. mógł oddać grunty rolne Skarbu Państwa do używania synowi N. S. (umowy dzierżawy nie zawarto, nie było pisemnej zgody KOWR), gdy z zeznań świadków i O. S. oraz S. S. wynika, że rzekomo grunty rolne w całości były oddane N. S., a oni nie prowadzili gospodarstwa rolnego , podczas gdy nie było prawnej możliwości do oddania w poddzierżawę (brak uprawnień N. S. do stania się dzierżawcą/poddzierżawcą Skarbu Państwa) bądź użytkowanie gruntów rolnych dzierżawionych przez O. S. od Skarbu Państwa, tym samym wbrew ustaleniom poczynionym przez sąd I instancji nie doszło do zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej przez O. S.;

2) zawarta przez S. S., O. S. i N. S. w dniu 26.10.2017 r. umowa była umową dzierżawy a nie umową użyczenia, podczas gdy zawarta umowa nie zawiera jednego z essentialia negoti tj. czynszu bowiem strony ustaliły, że umowa jest bezpłatna co jest wprost sprzeczne z jej ustawowym charakterem umowy dzierżawy wynikającym z treści art. 693 § 1 i 2 ustawy z dnia 23.04.1964 r. Kodeks cywilny (tj. Dz. U. z 2023 r., poz. 1610 ze zm.);

3) O. S. i S. S. nie pobierali pożytków z gospodarstwa rolnego, które jest ich własnością, a zostało „wydzierżawione” N. S. bezpłatnie w sytuacji, gdy świadkowie N. S., W. Z. i H. S. wprost wskazali, że N. S. wraz z rodzicami prowadzi wspólne gospodarstwo domowe i wspólnie utrzymują się z przychodów z gospodarstwa rolnego;

b) art. 233 § 1 k.p.c. przez dowolną, a nie swobodną ocenę wyjaśnień S. S. i O. S. oraz zeznań świadków N. S., W. Z. i H. S. przez uznanie, że:

1) doszło do całkowitego zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej przez O. S. w związku z zawarciem „umowy dzierżawy” (umowy użyczenia) z dnia 26.10.2017 r. pomimo, iż pozostawał on dzierżawcą gruntów rolnych będących własnością Skarbu Państwa - na podstawie umowy dzierżawy nr (...)z dnia 31.08.1994 r.;

2) wykładnia art. 28 ust. 4 pkt 1) lit c), zgodnie z którą zawarcie umowy dzierżawy gruntów na okres powyżej 10 lat z osobą będącą we wspólnym gospodarstwie domowym dzierżawcy (N. S.) z wydzierżawiającymi emerytką (S. S.) i rencistą (O. S.) nie stanowi podstawy do zawieszenia wypłaty części uzupełniającej świadczeń przyznanych osobom odwołującym się - co jest wykładnią wprost sprzeczną z brzmieniem normy prawnej wyrażonej w tym przepisie.

2. naruszenie przepisów prawa materialnego:

a) art. 28 ust. 4 pkt 1) lit. c) ustawy z dnia 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz.U. 2023 r., poz. 208 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym we wrześniu 2017 r. - „4. Uznaje się, że emeryt lub rencista zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej, jeżeli ani on, ani jego małżonek nie jest właścicielem (współwłaścicielem) lub posiadaczem gospodarstwa rolnego w rozumieniu przepisów o podatku rolnym i nie prowadzi działu specjalnego, nie uwzględniając:

1) gruntów wydzierżawionych, na podstawie umowy pisemnej zawartej co najmniej na 10 lat i zgłoszonej do ewidencji gruntów i budynków, osobie niebędącej:

a) małżonkiem emeryta lub rencisty,

h) jego zstępnym lub pasierbem,

c) osobą pozostająca z emerytem lub rencista we wspólnym gospodarstwie domowym,

d) małżonkiem osoby, o której mowa w lit. b lub c;”

poprzez jego niezastosowanie w przedmiotowej sprawie pomimo, iż zarówno osoby odwołujące się S. S., O. S. jak i świadkowie N. S., W. Z. i H. S. wspólnie przyznali, że N. S. (dzierżawca) prowadzi z rodzicami S. i O. S. wspólne gospodarstwo domowe, uchybienie sądu I instancji sprowadzające się do pominięcia tego faktu skutkowało wydaniem wadliwego rozstrzygnięcia merytorycznego w przedmiotowej sprawie;

b) art. 693 § 1 i 2 ustawy z dnia 23.04.1964 r. Kodeks cywilny (tj. Dz. U. z 2023 r., poz. 1610 ze zm.) polegające na uznaniu, iż O. S. oddał synowi N. S. wraz z zawartą „umową dzierżawy” (de facto umową użyczenia) z dnia 26.10.2017 r. również grunty rolne dzierżawione przez niego od Agencji Rolnej Skarbu Państwa (obecnie KOWR) nieprzerwanie od dnia 31.08.1994 r. ponieważ nie posiadał on na mocy zawartego ze Skarbem Państwa w dniu 20.08.2014 r. aneksu nr (...) do umowy dzierżawy nr (...) z dnia 31.08.1994 r. prawa do oddania dzierżawionych gruntów osobie trzeciej w użyczenie czy dzierżawę zgodnie z brzemieniem § 9 ust. 1 „Dzierżawca może za zgodą Wydzierżawiającego, wyrażona na piśmie, poddzierżawić część przedmiotu dzierżawy osobom trzecim. Za szkody wyrządzone przez poddzierżawcę odpowiedzialności ponosi Dzierżawca, co nie wyklucza dochodzenia przez Wydzierżawiającego roszczeń od poddzierżawcy.” oraz § 9 ust 2 „Dzierżawca nie może oddawać przedmiotu dzierżawy w użyczenie osobom trzecim.” tym samym w myśl zasady nemo plus iuris in alium transferre potest quam ipse habet - nie mógł przenieść na inną osobę więcej praw niż sam posiadał - był jednym z czterech Dzierżawców, podział gruntów był umowny, nie miał uprawnienia by bez pisemnej zgody Skarbu Państwa poddzierżawić choćby część posiadanych przez siebie gruntów, nie wspominając o całości gruntów, które objął od Skarbu Państwa na podstawie umowy dzierżawy, a N. S. w 2017 r. nie spełniał ustawowych wymogów do stania się Dzierżawcą czy poddzierżawcą gruntów rolnych Skarbu Państwa - grunty rolne w przypadku zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej przez O. S. winny zostać zwrócone albo Skarbowi Państwa albo pozostałym Dzierżawcom, a umowa użyczenia zgodnie z zawartą ze Skarbem Państwa umową dzierżawy i aneksami była absolutnie niedopuszczalna zatem O. S. był dzierżawcą gruntów rolnych Skarbu Państwa, jak ujawnił organ rentowy w toku postępowania wyjaśniającego wszczętego z urzędu, a część uzupełniająca zarówno renty O. S., jak i część uzupełniająca emerytury S. S. winna być zawieszona, natomiast działania zarówno O. S., jak i S. S. stanowiły poświadczenie nieprawdy, celowe działanie mające doprowadzić do wypłaty nienależnego świadczenia poprzez zatajenie faktu istnienia umowy dzierżawy ze Skarbem Państwa, której stroną jest O. S., nadto wobec jawnego naruszania tejże umowy dzierżawy zawartej ze Skarbem Państwa były działaniami bezprawnymi, które mogą wywołać niekorzystne skutki prawne i odpowiedzialność odszkodowawczą O. S. wobec KOWR wynikającą z umowy dzierżawy i jej aneksów;

1) O. S., S. S. wraz z N. S. zawarli umowę dzierżawy z dnia 26.10.2017 r. podczas gdy czynsz z tytułu dzierżawy gruntów stanowi essentialia negotti, w przypadku braku czynszu nie mamy do czynienia z umową dzierżawy a umową użyczenia, nadto pobierali pożytki z prowadzonego przez ich N. S. gospodarstwa rolnego co przyznał N. S. zeznając jako świadek - prowadzą wspólne gospodarstwo domowe co stanowi fakt przyznany przez Osoby odwołujące się i świadków;

W oparciu o powyższe podstawy apelacyjne skarżący wniósł o:

1. zmianę zaskarżonego wyroku w pkt 1 sentencji poprzez oddalenie odwołania S. S. od decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 20.07.2023 r. znak (...);

2. zmianę zaskarżonego wyroku w pkt 2 sentencji poprzez oddalenie odwołania O. S.;

3. zmianę zaskarżonego wyroku w pkt 3 sentencji i zasądzenie od S. S. na rzecz organu rentowego kosztów procesu przed sądem I instancji według norm przepisanych oraz zasądzenie od O. S. na rzecz organu rentowego kosztów procesu przed sądem I instancji według norm przepisanych;

4. zasądzenie od S. S. na rzecz organu rentowego zwrotu kosztów procesu w postępowaniu przed sądem II instancji według norm przepisanych oraz zasądzenie od O. S. na rzecz organu rentowego zwrotu kosztów procesu w postępowaniu przed sądem II instancji według norm przepisanych, ewentualnie o:

1. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji;

2. zobowiązanie sądu I instancji do zawarcia w orzeczeniu rozstrzygnięcia o zasądzeniu od osoby odwołującej się na rzecz organu rentowego kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Odwołujący S. S. i O. S. reprezentowani przez fachowego pełnomocnika wnieśli o oddalenie apelacji organu rentowego w całości oraz zasądzenie od organu rentowego na swoją rzecz kosztów zastępstwa procesowego za II instancję według norm przepisanych

Rozważania prawne i rozstrzygnięcie sądu II instancji

Apelacja Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego nie zasługiwała na uwzględnienie albowiem chybione są jej zarzuty.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, sąd I instancji przeprowadził wyczerpujące postępowanie dowodowe, a zebrany materiał poddał wszechstronnej ocenie z zachowaniem granic swobodnej oceny dowodów przewidzianej przez art. 233 § 1 k.p.c.

Na tej podstawie Sąd Okręgowy poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne i rozważania prawne, które tutejszy sąd w pełni podziela i przyjmuje za własne bez potrzeby ponownego ich przytaczania.

Przedmiot sporu w analizowanej sprawie sprowadza się do rozstrzygnięcia , czy odwołujący S. S. i O. S. mają obowiązek zwrotu kwot wskazanych w decyzjach tytułem nadpłaty świadczeń odpowiednio emerytury i renty rolniczej a jego istota do ustalenia , czy odwołujący faktycznie prowadzili w spornych okresach działalność rolniczą.

Na wstępie niniejszych rozważań, należało powołać podstawy prawne orzeczenia.

Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz.U. 2017.2336.ze zm.), wypłata emerytury lub renty rolniczej z ubezpieczenia ulega częściowemu zawieszeniu na zasadach określonych w ust. 2-8, jeżeli emeryt lub rencista prowadzi działalność rolniczą.

Stosownie do art. 28 ust. 2 pkt 1 ustawy, zawieszenie wypłaty dotyczy części uzupełniającej emerytury rolniczej lub renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy i obejmuje całość lub określony ułamek tej części świadczenia; ilekroć w art. 28 ust. 3 i 5-7 jest mowa o zawieszeniu wypłaty w całości, w połowie albo w jednej czwartej - rozumie się odpowiednio zawieszenie wypłaty tej części świadczenia, jej połowy albo jednej czwartej.

W myśl art. 28 ust. 3 ustawy, wypłata ulega zawieszeniu w całości, jeżeli emeryt lub rencista nie zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej, z zastrzeżeniem ust. 5-7 i 9-11.

Zgodnie z art. 28 ust. 4 ustawy, uznaje się, że emeryt lub rencista zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej, jeżeli ani on, ani jego małżonek nie jest właścicielem (współwłaścicielem) lub posiadaczem gospodarstwa rolnego w rozumieniu przepisów o podatku rolnym i nie prowadzi działu specjalnego, nie uwzględniając:

1) gruntów wydzierżawionych, na podstawie umowy pisemnej zawartej co najmniej na 10 lat i zgłoszonej do ewidencji gruntów i budynków, osobie niebędącej:

a) małżonkiem emeryta lub rencisty,

b) jego zstępnym lub pasierbem,

c) osobą pozostającą z emerytem lub rencistą we wspólnym gospodarstwie domowym,

d) małżonkiem osoby, o której mowa w lit. b lub c;

2) gruntów trwale wyłączonych z produkcji rolniczej na podstawie odrębnych przepisów, w tym zalesionych gruntów rolnych;

3) gruntów i działów specjalnych należących do małżonka, z którym emeryt lub rencista zawarł związek małżeński po ustaleniu prawa do emerytury lub renty rolniczej z ubezpieczenia;

4) własności (udziału we współwłasności) nieustalonej odpowiednimi dokumentami urzędowymi, jeżeli grunty będące przedmiotem tej własności (współwłasności) nie znajdują się w posiadaniu rolnika lub jego małżonka.

W tym miejscu, konieczne jest naświetlenie istoty zwrotu „prowadzenie działalności rolniczej”.

W przepisie art. 6 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wskazano, że status rolnika posiada osoba, która prowadzi działalność rolniczą. W art. 6 pkt 3 cyt. ustawy sprecyzowano, że pojęcie to oznacza działalność w zakresie produkcji roślinnej lub zwierzęcej, w tym ogrodniczej, sadowniczej, pszczelarskiej i rybnej. Definicja ta podkreśla relację zachodzącą między zachowaniem rolnika i reglamentowanym przedmiotem produkcji. Spektrum aktywności rolnika zostało zakreślone w sposób rodzajowy. W ujęciu czynnościowym powinność rolnika została określona jako „prowadzenie”. Znaczenie tego zwrotu wskazuje, że zachowanie rolnika ma zmierzać do osiągnięcia zamierzonego celu. W orzecznictwie trafnie podkreśla się zawodowy, stały, osobisty i realizujący interes danej osoby charakter działalności rolniczej.

Ubezpieczenie społeczne rolników - oparte obecnie na konstrukcji charakteryzującej się finansowaniem z funduszu tworzonego ze składek osobowych oraz prawem do świadczeń oderwanym od przekazania gospodarstwa rolnego - przewiduje nabycie prawa do świadczeń niezależnie od zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej. Współcześnie rolnik uzyskuje prawo do świadczeń bez konieczności wyzbycia się gospodarstwa rolnego. Zatem stwierdzenie, że warunek wyzbycia się gospodarstwa rolnego, poniechany przez ustawodawcę jako przesłanka prawa do świadczeń, nadal jest konieczny w zakresie ich wypłaty, nie może się ostać. Nie jest trafne jego wywodzenie tylko z przepisu art. 28 ust. 4 ustawy, bez uwzględnienia, że żaden inny przepis ustawy, jej systematyka ani aksjologia nie prowadzą do takiego wniosku.

Przepis art. 28 ust. 4 nie modyfikuje treści art. 28 ust. 1 ustawy, a przede wszystkim nie definiuje pojęcia nieprowadzenia działalności rolniczej i nie pochłania wszystkich przypadków, w których działalność rolnicza nie jest prowadzona. Przepis ten ma specyficzną konstrukcję, polegającą na postawieniu tezy ogólnej w formie negacji (nie prowadzi gospodarstwa rolnego) z jednoczesnym jej zaprzeczeniem przez wymienienie w poszczególnych punktach sytuacji, w których gospodarstwo jest prowadzone.

I tak własność lub posiadanie gruntów nie stoi na przeszkodzie przyjęciu, że rolnik nie prowadzi gospodarstwa, jeżeli wydzierżawił je osobie obcej na podstawie umowy pisemnej zawartej co najmniej na 10 lat, zgłoszonej do ewidencji gruntów i budynków. Rolnik, co do którego domniemywa się, że nie prowadzi produkcji rolnej, może także być właścicielem gruntów trwale wyłączonych z produkcji rolniczej, w tym zalesionych gruntów rolnych, gruntów i działów specjalnych należących do małżonka, z którym zawarł związek małżeński po ustaleniu prawa do emerytury lub renty rolniczej z ubezpieczenia lub mieć własność (udział we współwłasności) nieustalonej odpowiednimi dokumentami urzędowymi, jeżeli grunty będące przedmiotem tej własności (współwłasności) nie znajdują się w posiadaniu rolnika lub jego małżonka.

W takich wypadkach ustawodawca stwierdza, że działalność rolnicza nie jest prowadzona, a zastosowana w tym wypadku technika legislacyjna sugeruje przyjęcie, że wyliczenie zawarte w punktach 1-4 służy wyłącznie ułatwieniom dowodowym. Rolnicy będący właścicielami gospodarstw w nich wymienionych nie muszą wykazywać, że nie prowadzą działalności rolniczej; ten fakt uznaje sam ustawodawca.

Przepis art. 28 ust. 4 ustawy należy interpretować w zgodzie z art. 6 pkt 1 i 3, w którym podmiotem ubezpieczenia nie jest właściciel lub posiadacz gospodarstwa rolnego, lecz wyłącznie osoba prowadząca działalność rolniczą w posiadanym gospodarstwie rolnym, oraz w zgodzie z art. 38 pkt 1, ustanawiającym domniemanie, że właściciel gruntów zaliczonych do użytków rolnych lub zarejestrowany dzierżawca takich gruntów prowadzi na nich działalność rolniczą.

Reasumując, porównanie ustępów 1 i 4 art. 28 ustawy nie może polegać na zestawianiu pojęcia „prowadzenie (kontynuowanie) działalności zarobkowej” z pojęciem „własności lub posiadania gruntu”, gdyż są to pojęcia nie zawsze przystawalne (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 30.08.2001 r., III ZP 11/01, OSNAPiUS 2002 nr 1, poz. 18 z aprobującą glosą H. Pławuckiej, OSP 2002 nr 12, poz. 151). Nadając tym pojęciom sens użyteczny dla rozpatrywanego zagadnienia, należy przyjąć, że właśnie z niespójności tych pojęć wynika, iż zawieszenie wypłaty części uzupełniającej świadczenia nie dotyczy osoby będącej jedynie właścicielem majątku nieruchomego w postaci gospodarstwa rolnego, lecz tylko takiej, która w nim prowadzi działalność rolniczą.

Uzasadnione jest więc przyjęcie faktu prowadzenia działalności rolniczej w gospodarstwie, które przynosi pożytki. Korzystanie z pożytków z gospodarstwa nie może jednak być utożsamiane z uzyskiwaniem dopłat unijnych dokonywanych na podstawie ustawy z dnia 26.01.2007 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego (Dz.U. z 2012 r., poz. 1164). Warunkiem uzyskania płatności jest posiadanie działki rolnej o łącznej powierzchni nie mniejszej niż określona dla Rzeczypospolitej Polskiej w załączniku nr VII do rozporządzenia nr 1121/2009 oraz utrzymywanie wszystkich gruntów rolnych zgodnie z normami przez cały rok kalendarzowy, w którym został złożony wniosek o przyznanie płatności. Uzyskiwanie dopłat nie wynika zatem z prowadzenia działalności rolniczej lecz z samego tylko faktu posiadania gospodarstwa i administracyjnoprawnego stosunku pomiędzy rolnikiem składającym wniosek o dopłaty a organem administracji publicznej, Agencją Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, agencją płatniczą, wykonującą zadania z zakresu administracji publicznej. W związku z tym z faktu uzyskiwania przez posiadaczy gospodarstw rolnych dopłat unijnych nie wynika domniemanie prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26.11.2013 r. III UK 170/12).

Sąd Apelacyjny zwraca uwagę, że Sąd Najwyższy miał już sposobność wypowiedzenia się w kwestii , czy wypłata świadczeń z ubezpieczenia rolniczego ulega częściowemu zawieszeniu w związku prowadzeniem działalności rolniczej w posiadanym gospodarstwie rolnym (własnym lub cudzym), czy też zawieszenie wypłaty świadczeń powiązane jest z posiadaniem lub prawem własności gospodarstwa rolnego, nawet bez faktycznego nad nim władztwa, a w konkluzji, czy uprawniony do świadczeń z ubezpieczenia rolnik musi - dla uzyskania wypłaty świadczeń w pełnej wysokości - nie tylko nie prowadzić działalności rolniczej, lecz także wyzbyć się gospodarstwa rolnego.

Dokonując wykładni art. 28 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w wyrokach z dnia 08.01.1997 r., II UKN 39/96 (OSNAPiUS 1997 nr 16, poz. 299) i z dnia 27.05.1997 r., II UKN 145/97 (OSNAPiUS 1998 nr 8, poz. 247) SN stwierdził, że przesłanką stosowania tego przepisu i zawieszenia wypłaty części składkowej emerytury lub renty jest

prowadzenie działalności rolniczej. Nie jest nią natomiast samo posiadanie lub dysponowanie własnością gospodarstwa. W konsekwencji przyjął, że w odwołaniu od decyzji o częściowym zawieszeniu wypłaty świadczeń właściciel lub posiadacz gospodarstwa rolnego może dowodzić, że nie prowadzi w nim działalności rolniczej.

W przytoczonym przez Sąd Apelacyjny wyroku z dnia 27.05.1997 r. Sąd Najwyższy, akcentując uwypuklony w art. 28 ust. 1 i 3 ustawy aspekt prowadzenia działalności rolniczej, wypowiedział tezę, że nabycie własności gospodarstwa rolnego w drodze dziedziczenia bez prowadzenia w nim działalności rolniczej, nie stanowi podstawy do zawieszenia wypłaty świadczeń z ubezpieczenia społecznego.

Sąd Apelacyjny zaznacza, że podziela to stanowisko, podkreślając jednocześnie, że w przepisach art. 28 ust. 1 i 3 ustawy, regulujących zawieszenie wypłaty świadczeń, wyrażona jest norma, z której wynika, iż świadczenia są wypłacane w pełnej wysokości, jeżeli rolnik nie prowadzi działalności rolniczej lub zaprzestał jej prowadzenia.

W uchwale z dnia 06.05.2004 r. II UZP 5/04 Sąd Najwyższy wskazał, że zawieszenie wypłaty świadczeń stanowi instytucję regulowaną wyłącznie w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników (w jej art. 28), odrębnie od zawieszenia prawa do świadczeń, które z mocy art. 34 ustawy następuje na zasadach określonych w przepisach ustawy z dnia 17.121998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). W związku z kolejnym odesłaniem (zawartym w art. 52 ustawy), zawieszenia wypłaty świadczeń i zawieszenia prawa do świadczeń nie można rozpatrywać oddzielnie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28.01.2004 r., II UK 196/03, dotychczas niepubl.). Obydwie te instytucje opierają się na relacji między nabytym prawem do świadczeń a warunkami zawieszającymi ich pobieranie, przy czym zawieszenie prawa do świadczeń, w ubezpieczeniu społecznym pozarolniczym mające na celu zapobieżenie wypłacaniu świadczeń osobie spełniającej nadal warunki do objęcia ubezpieczeniem, nie może być inaczej konstruowane w ramach ubezpieczenia społecznego rolników.

Skoro rolnik uzyskuje prawo do świadczeń nie dlatego, że wyzbył się własności lub posiadania gospodarstwa, lecz dlatego, że z powodu wieku lub stanu zdrowia utracił zdolność do pracy w gospodarstwie rolnym, czyli możliwość jego prowadzenia, to wypłata świadczeń rolniczych nie może kolidować wyłącznie z utrzymywaniem się statusu ubezpieczonego rolnika, wynikającego z prowadzenia przez niego gospodarstwa. Przepis art. 28 ust. 4 ustawy należy bowiem interpretować w zgodzie z art. 6 pkt 1 i 3, w którym podmiotem ubezpieczenia nie jest właściciel lub posiadacz gospodarstwa rolnego, lecz wyłącznie osoba prowadząca działalność rolniczą w posiadanym gospodarstwie rolnym, oraz w zgodzie z art. 38 pkt 1, ustanawiającym domniemanie, że właściciel gruntów zaliczonych do użytków rolnych lub zarejestrowany dzierżawca takich gruntów prowadzi na nich działalność.

Reasumując, porównanie ustępów 1 i 4 art. 28 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie może polegać na zestawianiu pojęcia „prowadzenie (kontynuowanie) działalności zarobkowej” z pojęciem „własności lub posiadania gruntu”, gdyż są to pojęcia nieprzystawalne (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 30.08.2001 r., III ZP 11/01, OSNAPiUS 2002 nr 1, poz. 18). Nadając im sens użyteczny dla rozpatrywanego zagadnienia, należy przyjąć, że właśnie z ich niespójności wynika wniosek, iż zawieszenie wypłaty świadczeń nie dotyczy osoby jedynie posiadającej majątek nieruchomy w postaci gospodarstwa rolnego, lecz tylko takiej, która gospodarstwo rolne prowadzi, więc powinno przynosić i z reguły przynosi jej dochód. Posiadacz gospodarstwa rolnego, który utracił możliwość jego prowadzenia i uzyskiwania tą drogą środków utrzymania, zachowuje prawo do świadczeń w pełnej wysokości. Nie można więc twierdzić, że częściowe zawieszenie wypłaty świadczeń zastąpiło poprzedni warunek wyzbycia się gospodarstwa rolnego i przyjmować, iż wprawdzie rolnik może uzyskać prawo do świadczeń mimo posiadania lub własności gospodarstwa rolnego, lecz właśnie z powodu tego statusu jego świadczenia ulegają częściowemu zawieszeniu. Także bowiem w poprzednim stanie prawnym, gdy rolnik nabywał prawo do świadczeń w zamian za wyzbycie się gospodarstwa, istniała instytucja zawieszenia wypłaty świadczeń na wypadek, gdyby mimo to prowadził gospodarstwo.

Rolnicy będący właścicielami gospodarstw wymienionych w art. 28 ust. 4 pkt 1-7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie muszą wykazywać, że nie prowadzą w nich działalności rolniczej; ten fakt uznaje sam ustawodawca. Prowadzi to do wniosku, że własność lub posiadanie gospodarstwa rolnego, które obecnie pozostają poza sferą stosunku ubezpieczenia społecznego rolników i są prawnie obojętne przy objęciu ubezpieczeniem, nie mogą mieć także wpływu na wysokość pobieranych świadczeń. Uzyskanie możliwości pobierania pełnego świadczenia może zależeć tylko (i zależy) od zaprzestania działalności rolniczej, zatem właściciele gruntów innych niż wymienione w art. 28 ust. 4 pkt 1-7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników mogą dowodzić, że nie są już rolnikami, gdyż nie prowadzą na nich działalności rolniczej.

Skarżący ,sądząc po treści apelacji, zdaje się nie respektować faktu, że zgodnie ze wskazaną stabilną i utrwalaną linią orzeczniczą opartą na stosownych przepisach prawa, o tym, czy emeryt lub rencista prowadzi działalność rolniczą decyduje nie to ,czy posiada on oraz czy dysponuje własnością gospodarstwa czy użytków rolnych ,ale to, czy rzeczywiście działalność tę prowadzi.

Korzystanie z ziemi, czy jej posiadanie nie jest tożsame z prowadzeniem działalności rolniczej, bowiem prowadzenie działalności rolniczej oznacza wykonywanie takich prac, bez których zasadnicze funkcje gospodarstwa nie mogą być realizowane. Prawidłowe rozumienie pojęcia zaprzestanie działalności rolniczej użytego w art. 28 ust. 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników oznacza, że działalności rolniczej nie prowadzi ten, kto jej faktycznie nie prowadzi, niezależnie od tego, czy jest właścicielem lub posiadaczem gospodarstwa rolnego.

W realiach niniejszej sprawy , w ocenie sądu odwoławczego ,słusznie sąd I instancji uznał, że nie można traktować odwołujących jako osoby prowadzące działalność rolniczą.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego powyższa okoliczność została przez ubezpieczonych udowodniona, w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, na który złożyły się nie tylko zeznania zawnioskowanych przez stronę odwołującą świadków, ale także dokumentacja zgromadzona w aktach organu rentowego. W ocenie Sąd Apelacyjnego ubezpieczeni zaprzestali prowadzenia działalności rolniczej.

Odwołujący dowodami przeprowadzanymi przez Sąd Okręgowy i wskazanymi

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wykazali, że działalności takiej w okresie, którego dotyczy decyzja pozwanego nie prowadzili. Zdaniem Sądu Apelacyjnego sąd I instancji w sposób przekonywujący uzasadnił swoje stanowisko. Ocena ta, zdaniem Sądu Apelacyjnego, zdecydowanie mieści się w granicach zakreślonych w art.233 k.p.c..

Zgodnie z treścią art. 233 § 1 k.p.c. sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. W wyroku Sądu Najwyższego z 27 września 2002 roku w sprawie IV CKN 1316/00 wskazano, że ocena wiarygodności i mocy dowodów przeprowadzonych w danej sprawie wyraża istotę sądzenia w części dotyczącej ustalenia faktów, tj. rozstrzygania spornych kwestii na podstawie własnego przekonania sędziego powziętego w wyniku bezpośredniego zetknięcia się z dowodami. Powinna odpowiadać regułom logicznego myślenia wyrażającym formalne schematy powiązań między podstawami wnioskowania i wnioskami oraz uwzględniać zasady doświadczenia życiowego będące wyznacznikiem granic dopuszczalnych wniosków i stopnia prawdopodobieństwa ich przydatności w konkretnej sytuacji.

Jeżeli z określonego materiału dowodowego sąd wyprowadził wnioski logicznie poprawne i zgodne z zasadami doświadczenia życiowego, to taka ocena dowodów nie narusza zasady swobodnej oceny dowodów przewidzianej w art. 233 k.p.c., choćby dowiedzione zostało, że z tego samego materiału dałoby się wysnuć równie logiczne i zgodne z zasadami doświadczenia życiowego wnioski odmienne.

Tylko w przypadku wykazania, że brak jest powiązania, w świetle kryteriów wyżej wzmiankowanych, przyjętych wniosków z zebranym materiałem dowodowym, możliwe jest skuteczne podważenie oceny dowodów dokonanej przez sąd; nie jest tu wystarczająca sama polemika naprowadzająca wnioski odmienne, lecz wymagane jest wskazanie, w czym wyraża się brak logiki lub uchybienie regułom doświadczenia życiowego w przyjęciu wniosków kwestionowanych.

W postanowieniu z 2 grudnia 1999 roku w sprawie III CKN. 122/99 Sąd Najwyższy uznał, że sąd orzekający nie przekracza granic swobodnej oceny dowodów, gdy jego przekonanie odnośnie mocy poszczególnych dowodów i ich znaczenia dla sprawy oparte zostało na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego, przy uwzględnieniu zasad doświadczenia życiowego i pozostaje w zgodzie z zasadami logicznego wnioskowania.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, sąd I instancji przeprowadził w niniejszej sprawie postępowanie dowodowe w sposób staranny, nieuchybiający zasadzie swobodnej oceny dowodów wyrażonej w art. 233 § 1 k.p.c. Zgromadzone dowody Sąd Okręgowy oceniał wszechstronnie, tj. wiarygodność i moc poszczególnych dowodów oceniona została w odniesieniu do całokształtu pozostałych dowodów. Sąd I instancji dokonał ustalenia wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia w sprawie i Sąd Apelacyjny podstawę faktyczną wyroku w pełni aprobuje.

Skarżący bezzasadnie wskazuje , jakoby świadkowie zeznający w sprawie zgodnie twierdzili, że N. S. wraz z rodzicami wspólnie utrzymywał się z gospodarstwa rolnego. To nie znajduje pokrycia w zeznaniach tych świadków mówiących o wspólnym zamieszkiwaniu odwołujących z synem N. , ma nie o utrzymywaniu się wspólnie z przychodu z gospodarstwa rolnego.

Całkowicie niezrozumiałe jest kwestionowanie przez skarżącego umowy z 26 października 2017r. w sytuacji , kiedy zaskarżone decyzje w żadnym razie do tej umowy się nie odwołują, a ich uzasadnieniem było dzierżawienie 22,88 ha od KOWR. Odwołujący wykazali, że mimo dzierżawy części tej powierzchni nie prowadzili działalności rolniczej. Robił to syn N. S. wpisany na listę producentów rolnych w ewidencji producentów prowadzonej przez Agencję Restrukturyzacji Modernizacji Rolnictwa pod nr (...) i pobierający z tego tytułu dopłaty.

Odnosząc się do argumentu organu rentowego, że w treści umowy dzierżawy z dnia 31.08.1994 r. nr (...), znajduje się zapis, iż Dzierżawca nie może oddać przedmiotu dzierżawy w użyczenie osobom trzecim wskazać należy, że w kolejnych aneksach do tej umowy z KOWR, jest już dopuszczona taka możliwość.

Od momentu , kiedy O. S. poszedł na rentę rolniczą gospodarstwem zajmowała się żona - S. S. wraz z dorastającymi dziećmi. Natomiast, od momentu wydzierżawienia umowy synowi N. S. i przejścia S. S. na emeryturę rolniczą, gospodarstwo rolne wraz gruntami KOWR-u, prowadzone były przez N. S. i wówczas przez KOWR dopuszczona była poddzierżawa osobom trzecim. W momencie , w którym odwołujący wydzierżawili synowi gospodarstwo rolne wraz z ziemiami dzierżawionymi od KOWR, obowiązywały zapisy aneksu (...) dn. 20.08.2014 r. - § 9, stanowiący że „Dzierżawca może za zgodą Wydzierżawiającego, wyrażoną na piśmie, poddzierżawiać cześć przedmiotu dzierżawy osobą trzecim”.

Słusznie podnosili odwołujący w treści odpowiedzi na apelację, że pomijając nawet rozważania, czy dopełnili oni wszelkich formalności prawnych i zawarli wszelkie stosowne umowy z synem czy z KOWR, najistotniejsze jest jednak to, że faktycznie nie prowadzą oni żadnej działalności rolniczej i nie są rolnikami w rozumieniu przepisu art. 6 pkt. 3 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Mając na uwadze powyższe stanowisko judykatury oraz przeprowadzone w sprawie postępowanie dowodowe, w ocenie Sądu Apelacyjnego niewątpliwym jest, że odwołujący zaprzestali prowadzenia działalności rolniczej. Przekonują o tym zarówno zeznania świadków jak i odwołujących; zeznania te są spójne i wzajemnie się ze sobą uzupełniają.

Na zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej przez odwołującego O. S. wskazuje też dokumentacja organu rentowego z zakresu orzecznictwa lekarskiego, z której wynika, że z uwagi na stan zdrowia odwołującego nie jest on w stanie pracować w gospodarstwie rolnym.

W rozpoznanej sprawie zebrany w sprawie materiał dowodowy potwierdził zatem, że strony odwołujące w czasie pobierania świadczeń rentowych i emerytalnych nie prowadziły i nie prowadzą działalności rolniczej. Nie wykonują prac rolniczych, nie zarządzają, nie uzyskują pożytków. Wszelkie tego rodzaju czynności wykonuje wyłącznie N. S.. O. i S. S. nie mają obiektywnej możliwości prowadzenia gospodarstwa rolnego. Zatem należy przyjąć, że odwołujący się prowadzili działalności rolniczej skutkującej zawieszeniem części uzupełniającej pobieranych przez nich świadczeń i nie są zobowiązani do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.

Wobec uznania, że zarzuty apelacyjne były bezzasadne oraz mając na uwadze powyższe ustalenia faktyczne i rozważania prawne - na podstawie art. 385 k.p.c. – należało orzec o oddaleniu apelacji (pkt 1 wyroku).

O kosztach zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym Sąd Apelacyjny orzekł na podstawie art. 98 § 1, 1

1, 3 i 4 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. i § 9 ust. 2 i § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U.2023.1964 t.j.)

Mając powyższe na względzie, zasądzono od pozwanego na rzecz odwołujących kwoty po 270 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się orzeczenia o kosztach do dnia zapłaty - tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w instancji odwoławczej (pkt 2 wyroku).

sędzia Roman Walewski