Sąd oddalił apelację pozwanej i potwierdził obowiązek zwrotu odprawy 34 125 zł

Wyrokiem z dnia 23 lutego 2026 r. Sąd Rejonowy w Ełku IV Wydział Pracy w sprawie sygn. akt IV P-Pm 39/25 zasądził od pozwanej B. J. na rzecz powódki Szkoły Podstawowej nr (...) im. U. T. w M. kwotę 34.125 zł tytułem zwrotu odprawy wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 1 lipca 2025 r. do dnia zapłaty, oddalił powództwo w pozostałym zakresie oraz zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 2.700 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Podstawą rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego było ustalenie, że pozwana otrzymała w dniu 31 sierpnia 2023 r. odprawę pieniężną w kwocie 34.125 zł na podstawie art. 20 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela, w związku z rozwiązaniem z nią stosunku pracy z przyczyn określonych w art. 20 ust. 1 pkt 2 tej ustawy. Następnie, na skutek wniesionego przez pozwaną środka odwoławczego, wyrokiem Sądu Okręgowego w Suwałkach z dnia 25 marca 2024 r. w sprawie III Pa 16/23 doszło do zmiany wyroku Sądu Rejonowego i przywrócenia pozwanej do pracy.

Sąd pierwszej instancji uznał, że wskutek restytucji stosunku pracy odpadła podstawa prawna wypłaty odprawy, wobec czego świadczenie to stało się świadczeniem nienależnym w rozumieniu art. 410 § 2 k.c. i podlegało zwrotowi na podstawie art. 405 k.c. w związku z art. 410 § 1 k.c. i art. 300 k.p.

Sąd Rejonowy nie podzielił stanowiska pozwanej, że obowiązek zwrotu wygasł na podstawie art. 409 k.c. Uznał, że pozwana, występując z roszczeniem o przywrócenie do pracy, powinna była liczyć się z możliwością uwzględnienia tego żądania, a tym samym z obowiązkiem zwrotu odprawy wypłaconej z uwagi na rozwiązanie stosunku pracy. Ponadto analiza rachunku bankowego pozwanej doprowadziła Sąd pierwszej instancji do wniosku, że otrzymane środki nie zostały w całości zużyte w sposób bezproduktywny, lecz były przeznaczane między innymi na spłatę zobowiązań oraz przekazywanie znacznych kwot osobom trzecim.

Apelację od powyższego wyroku wniosła pozwana, zaskarżając go w części uwzględniającej powództwo oraz w zakresie kosztów procesu.

Skarżąca zarzuciła naruszenie art. 409 k.c. przez jego niezastosowanie, mimo że, jej zdaniem, otrzymane środki zostały zużyte w sposób powodujący ustanie wzbogacenia, a pozwana do czasu wydania wyroku przywracającego ją do pracy nie miała obowiązku liczyć się z ich zwrotem. Zarzuciła również naruszenie art. 8 k.p., wskazując, że dochodzenie przez pracodawcę zwrotu odprawy stanowi nadużycie prawa podmiotowego wobec faktu, iż pracodawca przez dłuższy czas nie wykonywał prawomocnego wyroku przywracającego ją do pracy. W zakresie prawa procesowego pozwana zarzuciła naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. przez nieprawidłową ocenę historii jej rachunku bankowego oraz zeznań i błędne ustalenie zarówno sposobu zużycia odprawy, jak i jej świadomości co do obowiązku zwrotu świadczenia.

Powódka w odpowiedzi na apelację wniosła o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego. Podniosła, że Sąd Rejonowy prawidłowo ocenił zgromadzony materiał dowodowy, a pozwana nie wykazała ani bezproduktywnego zużycia odprawy, ani braku powinności liczenia się z jej zwrotem. Powódka wskazała również na charakter operacji finansowych dokonywanych przez pozwaną bezpośrednio po otrzymaniu odprawy oraz na fakt, że pozwana od września 2023 r. uzyskiwała świadczenie emerytalne przekraczające wysokość uprzednio otrzymywanego wynagrodzenia.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje.

Apelacja pozwanej nie zasługiwała na uwzględnienie.

Sąd Okręgowy w pełni podziela ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd pierwszej instancji i przyjmuje je za własne. Ustalenia te zostały poczynione na podstawie prawidłowo zgromadzonego materiału dowodowego, ocenionego wszechstronnie i zgodnie z regułami określonymi w art. 233 § 1 k.p.c. Sąd odwoławczy aprobuje także zasadniczą ocenę prawną przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, jak również argumentację strony powodowej zawartą w odpowiedzi na apelację.

W pierwszej kolejności należało odnieść się do zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., ponieważ dopiero prawidłowo ustalony stan faktyczny stanowi podstawę oceny zarzutów prawa materialnego.

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem judykatury skuteczne postawienie zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. wymaga wykazania, że sąd pierwszej instancji uchybił zasadom logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego albo nie rozważył całokształtu materiału dowodowego. Nie jest wystarczające samo przedstawienie przez stronę odmiennej wersji wydarzeń lub własnej oceny dowodów, nawet jeżeli z tych samych dowodów można byłoby teoretycznie wyprowadzić inne wnioski.

Swobodna ocena dowodów nie oznacza bowiem oceny dowolnej. Jeżeli wnioski sądu znajdują logiczne uzasadnienie w treści przeprowadzonych dowodów i odpowiadają doświadczeniu życiowemu, to nie mogą zostać skutecznie zakwestionowane jedynie przez przeciwstawienie im oceny prezentowanej przez stronę.

W rozpoznawanej sprawie Sąd Rejonowy nie ograniczył się do ogólnego stwierdzenia, że pozwana nie wykazała zużycia odprawy. Przeciwnie, szczegółowo przeanalizował historię jej rachunku bankowego, wysokość uzyskiwanych dochodów oraz jej własne zeznania.

Z ustaleń Sądu pierwszej instancji wynika, że w dniu otrzymania odprawy, tj. 31 sierpnia 2023 r., pozwana dokonała przelewu kwoty 4.000 zł tytułem zwrotu pożyczki. Następnie w stosunkowo krótkim okresie dokonywała dalszych operacji finansowych obejmujących wypłatę gotówki w wysokości 20.000 zł oraz przelewy na rzecz córki w wysokości 10.000 zł i 5.000 zł. Łącznie w okresie od 31 sierpnia do 21 listopada 2023 r., poza bieżącymi kosztami utrzymania i operacjami związanymi z kredytem, z rachunku pozwanej wydatkowana została kwota około 39.000 zł.

Jednocześnie od września 2023 r. pozwana pobierała emeryturę w wysokości przekraczającej 5.000 zł miesięcznie, która była wyższa od jej wcześniejszego wynagrodzenia za pracę. Nie można zatem przyjąć, że otrzymana odprawa była jedynym źródłem środków pozwalających pozwanej na zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych.

Istotne znaczenie ma również to, że wyjaśnienia pozwanej co do przeznaczenia części środków nie były konsekwentne. Pozwana zmieniała swoje stanowisko co do charakteru rozliczeń z córką i źródła środków przeznaczonych na remont. Sąd Rejonowy był zatem uprawniony do ostrożnej oceny jej twierdzeń, zwłaszcza w zestawieniu z obiektywną dokumentacją bankową.

Nie można również podzielić twierdzenia apelacji, jakoby sam fakt późniejszego braku określonej kwoty na rachunku pozwanej przesądzał o wygaśnięciu obowiązku jej zwrotu.

Przepis art. 409 k.c. nie utożsamia utraty wzbogacenia z samym fizycznym wyzbyciem się pieniędzy. Ustawodawca wymaga, aby korzyść została zużyta lub utracona w taki sposób, że osoba, która ją uzyskała, nie jest już wzbogacona. Jeżeli natomiast pieniądze zostały przeznaczone na zaspokojenie istniejących zobowiązań albo na wydatki, które wzbogacony i tak musiałby ponieść, jego sytuacja majątkowa nadal pozostaje korzystniejsza niż w przypadku, gdyby świadczenia nie otrzymał.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego konsekwentnie przyjmuje się, że wykorzystanie nienależnie uzyskanych środków na spłatę własnego długu nie powoduje ustania wzbogacenia. Wprawdzie konkretne pieniądze przestają znajdować się w majątku wzbogaconego, jednak zmniejszają się jego pasywa, co ekonomicznie stanowi trwałą korzyść majątkową. Takie stanowisko zostało przedstawione między innymi w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 1998 r., I CKN 918/97, wyroku z dnia 4 grudnia 2008 r., I CSK 224/08, wyroku z dnia 2 lutego 2012 r., II CSK 670/11, czy wyroku z dnia 12 marca 2009 r., V CSK 371/08. Sąd Najwyższy wskazywał, że wzbogacenie może przybrać postać zaoszczędzenia wydatku. W takim przypadku uzyskana korzyść z natury rzeczy nie może zostać „zużyta” w takim samym znaczeniu jak konkretny przedmiot, ponieważ polega ona na tym, że majątek wzbogaconego nie uległ zmniejszeniu w takim zakresie, w jakim zmniejszyłby się bez uzyskania świadczenia.

Na gruncie niniejszej sprawy oznacza to, że wydatkowanie części otrzymanych środków na zwrot pożyczek lub inne zobowiązania nie mogło być traktowane jako bezproduktywne zużycie prowadzące do wygaśnięcia obowiązku restytucyjnego.

Niezależnie od powyższego, decydujące znaczenie ma końcowa część art. 409 k.c. Przepis ten stanowi, że obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości nie wygasa mimo jej zużycia albo utraty, jeżeli wzbogacony, wyzbywając się korzyści lub ją zużywając, powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Właśnie ta przesłanka w niniejszej sprawie ma charakter rozstrzygający.

Nie można zaakceptować stanowiska apelacji, zgodnie z którym pozwana mogła rozpocząć liczenie się z obowiązkiem zwrotu odprawy dopiero w dniu 25 marca 2024 r., tj. po wydaniu prawomocnego wyroku przywracającego ją do pracy.

Takie rozumienie art. 409 k.c. pozostaje sprzeczne zarówno z jego treścią, jak i ugruntowaną wykładnią Sądu Najwyższego. Ustawodawca nie posługuje się pojęciem pewności obowiązku zwrotu, lecz nakazuje ocenić, czy wzbogacony powinien był liczyć się z takim obowiązkiem. Jest to wymaganie znacznie szersze. Chodzi o sytuację, w której z obiektywnie ocenianych okoliczności wynika realna możliwość powstania obowiązku restytucji. Pozwana od początku kwestionowała rozwiązanie stosunku pracy. Ostatecznie w środku odwoławczym domagała się przywrócenia jej do pracy. Nie może zatem twierdzić, że możliwość restytucji stosunku pracy i wynikających z niej następstw majątkowych była okolicznością nieprzewidywalną.

W wyroku z dnia 26 czerwca 2006 r., II PK 330/05, Sąd Najwyższy jednoznacznie przyjął, że pracownik, który nie akceptuje rozwiązania stosunku pracy i występuje przed sądem pracy z żądaniem jego restytucji, powinien liczyć się z tym, iż w przypadku przywrócenia do pracy powstanie obowiązek zwrotu wypłaconej odprawy. Stanowisko to zostało następnie potwierdzone w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2010 r., II PK 272/09, w którym wskazano, że pracownik wnoszący pozew o przywrócenie do pracy musi liczyć się z możliwością uwzględnienia powództwa, wskutek czego odpadnie podstawa wypłaty odprawy, a świadczenie stanie się nienależne.

Powyższe orzeczenia mają bezpośrednie znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.

Nie ma przy tym znaczenia argument pozwanej, że w postępowaniu przed Sądem Rejonowym występowała bez profesjonalnego pełnomocnika oraz że nie posiadała wykształcenia prawniczego. Dla zastosowania art. 409 k.c. nie jest wymagane posiadanie przez wzbogaconego szczegółowej wiedzy prawniczej ani znajomość konstrukcji świadczenia nienależnego. Istotne jest to, czy przy rozsądnej ocenie sytuacji powinien on zdawać sobie sprawę z możliwości powstania obowiązku zwrotu. Pozwana wiedziała, że odprawę otrzymała dlatego, iż doszło do rozwiązania stosunku pracy. Otrzymała od pracodawcy pisemną informację wskazującą podstawę wypłaty świadczenia i potwierdziła odbiór tego dokumentu. Jednocześnie kwestionowała rozwiązanie stosunku pracy i domagała się jego odwrócenia w drodze orzeczenia sądowego. Nie jest więc logicznie uzasadnione twierdzenie, że mogła pozostawać w usprawiedliwionym przekonaniu, iż zachowa odprawę także w przypadku skutecznego przywrócenia do pracy.

Również sam fakt, że Sąd Rejonowy w poprzednim postępowaniu nie uwzględnił pierwotnie żądania przywrócenia do pracy, nie zmienia tej oceny. Pozwana nie zaakceptowała przecież tego rozstrzygnięcia, lecz zaskarżyła je i nadal domagała się restytucji stosunku pracy. Gdyby rzeczywiście zakładała definitywność rozwiązania stosunku pracy, nie wnosiłaby apelacji zmierzającej do jego przywrócenia.

Sąd Okręgowy podziela zatem stanowisko Sądu pierwszej instancji, że pozwana powinna była liczyć się z obowiązkiem zwrotu odprawy już w okresie, w którym prowadziła proces o przywrócenie do pracy, a nie dopiero po wydaniu prawomocnego orzeczenia. W konsekwencji, nawet gdyby przyjąć, że część środków została faktycznie wykorzystana na zwykłe cele konsumpcyjne, okoliczność ta nie prowadziłaby do wygaśnięcia obowiązku zwrotu na podstawie art. 409 k.c., ponieważ zachodzi wyjątek przewidziany w końcowej części tego przepisu. Prawidłowo Sąd pierwszej instancji uznał także, że po przywróceniu pozwanej do pracy odprawa stała się świadczeniem nienależnym.

Odprawa przewidziana w art. 20 ust. 2 Karty Nauczyciela jest związana z rozwiązaniem stosunku pracy z przyczyn określonych w art. 20 ust. 1 tej ustawy. Jej funkcją jest złagodzenie ekonomicznych skutków utraty zatrudnienia. Jeżeli jednak wskutek orzeczenia sądu dochodzi do restytucji stosunku pracy, odpada zdarzenie prawne uzasadniające trwałe zatrzymanie odprawy przez pracownika. Nie oznacza to, że świadczenie było nienależne już w chwili jego spełnienia. Przeciwnie, w chwili wypłaty istniała podstawa prawna świadczenia, ponieważ stosunek pracy formalnie ustał. Dopiero późniejsze prawomocne przywrócenie pozwanej do pracy spowodowało odpadnięcie tej podstawy w rozumieniu art. 410 § 2 k.c.

Jest to klasyczny przypadek condictio causa finita, tj. sytuacji, w której świadczenie było pierwotnie należne, lecz jego podstawa odpadła po jego spełnieniu. Nie ma przy tym znaczenia, że rzeczywiste dopuszczenie pozwanej do pracy nastąpiło dopiero po pewnym czasie od wydania wyroku Sądu Okręgowego. Skutek prawny polegający na restytucji stosunku pracy wynikał z prawomocnego orzeczenia przywracającego do pracy, a nie dopiero z faktycznego zachowania pracodawcy.

Zarzut naruszenia art. 8 k.p. również nie mógł doprowadzić do zmiany zaskarżonego wyroku. Sąd Okręgowy uwzględnia przy tym fakt, że wykonanie wyroku przywracającego pozwaną do pracy nastąpiło ze znacznym opóźnieniem i że dopiero postanowieniem Sądu Rejonowego w Ełku z dnia 25 lutego 2025 r. wyznaczono pracodawcy termin do wykonania obowiązku, po czym pozwana została dopuszczona do pracy. Okoliczności te były w sprawie bezsporne i wynikały z materiału dowodowego. Takie zachowanie pracodawcy nie może zostać uznane za prawidłowe. Nie oznacza ono jednak automatycznie, że każde późniejsze roszczenie pracodawcy wobec pozwanej powinno zostać pozbawione ochrony prawnej na podstawie art. 8 k.p. Przepis ten ma charakter wyjątkowy. Jego zastosowanie wymaga ustalenia, że korzystanie z konkretnego prawa podmiotowego, w konkretnych okolicznościach, pozostaje w sprzeczności ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa albo z zasadami współżycia społecznego. Nie stanowi on podstawy do ogólnego sankcjonowania niewłaściwego zachowania jednej ze stron stosunku pracy poprzez pozbawienie jej innych, niezależnych praw majątkowych.

W niniejszej sprawie przedmiotem dochodzonego roszczenia jest zwrot świadczenia, którego podstawa prawna odpadła wskutek prawomocnego przywrócenia pozwanej do pracy. Nie występuje wystarczający związek pomiędzy opóźnieniem w wykonaniu wyroku restytucyjnego, a prawem szkoły do odzyskania odprawy, który uzasadniałby zastosowanie art. 8 k.p. Pozwana mogła dochodzić roszczeń przysługujących jej w związku z niewykonywaniem prawomocnego wyroku i pozostawaniem w gotowości do świadczenia pracy. Nie można jednak swoistej sankcji za niewłaściwe zachowanie pracodawcy konstruować przez przyznanie pozwanej prawa do trwałego zatrzymania świadczenia, które wskutek restytucji stosunku pracy utraciło swoją podstawę prawną.

Zastosowanie art. 8 k.p. w sposób proponowany w apelacji prowadziłoby w istocie do trwałego przysporzenia po stronie pozwanej mimo braku podstawy prawnej takiego przysporzenia, wyłącznie z powodu nieprawidłowego zachowania pracodawcy w innym zakresie. Taki skutek nie znajduje dostatecznego uzasadnienia w zasadach współżycia społecznego.

Nie można również pominąć, że pozwana nie pozostawała całkowicie bez środków utrzymania. Jak prawidłowo ustalił Sąd Rejonowy, od września 2023 r. otrzymywała emeryturę w wysokości ponad 5.000 zł miesięcznie. Argument, że wyłącznie z uwagi na niedopuszczenie jej do pracy zmuszona była zużyć całą odprawę na podstawowe potrzeby życiowe, nie znajduje zatem potwierdzenia w materiale dowodowym, zwłaszcza w świetle ustalonego sposobu przepływu znacznych kwot pieniężnych.

Sąd Okręgowy nie podzielił zatem zarzutu, że uwzględnienie roszczenia powódki prowadzi do rezultatu rażąco niesprawiedliwego lub pozostającego w oczywistej sprzeczności z zasadami współżycia społecznego.

W rezultacie Sąd Okręgowy uznał, że Sąd Rejonowy prawidłowo zastosował art. 405 k.c., art. 409 k.c. oraz art. 410 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 300 k.p., a zarzuty apelacji nie podważają zasadności zaskarżonego rozstrzygnięcia.

Podsumowując, w sprawie zostały spełnione przesłanki obowiązku zwrotu świadczenia nienależnego. Odprawa została wypłacona z uwagi na rozwiązanie stosunku pracy, następnie wskutek prawomocnego przywrócenia pozwanej do pracy odpadła podstawa prawna pozwalająca na jej zatrzymanie. Pozwana, występując z żądaniem przywrócenia do pracy, powinna była liczyć się z możliwością powstania obowiązku zwrotu odprawy. Nie wykazała również, aby sposób rozdysponowania otrzymanych środków prowadził do wygaśnięcia wzbogacenia w rozumieniu art. 409 k.c. Brak było również podstaw do odmowy udzielenia ochrony prawnej roszczeniu powódki na podstawie art. 8 k.p.

Apelacja stanowiła w istocie polemikę z prawidłowymi ustaleniami i oceną prawną Sądu pierwszej instancji, nie wskazując uchybień mogących prowadzić do zmiany lub uchylenia zaskarżonego wyroku.

Z tych względów Sąd Okręgowy na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację pozwanej.

O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd orzekł zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu, na podstawie art. 98 § 1, § 1

1 i § 3 k.p.c. w związku art. 391 § 1 k.p.c.

Pozwana przegrała postępowanie apelacyjne w całości, wobec czego obowiązana jest zwrócić powódce poniesione przez nią celowe koszty obrony przed apelacją.

W konsekwencji Sąd zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 1.350 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego przed Sądem drugiej instancji, ustaloną według stawki wynikającej z właściwych przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Sędzia Cezary Olszewski