Kredyt indeksowany do franka: SN odmówił przyjęcia skargi banku, zasądził 5400 zł kosztów

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

I CSK 1106/24

2

Skarżąca wniosła o przyjęcie skargi do rozpoznania w oparciu o pierwszą i

czwartą spośród wymienionych przesłanek.

Przez istotne zagadnienie prawne, o którym mowa w art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c., należy rozumieć problem o charakterze prawnym, powstały na tle

konkretnego przepisu prawa, mający charakter rzeczywisty w tym znaczeniu, że

jego rozwiązanie stwarza realne i poważne trudności. Problem ten musi mieć

charakter uniwersalny, co oznacza, że jego rozwiązanie powinno służyć

rozstrzyganiu innych, podobnych spraw. Chodzi przy tym o problem, którego

wyjaśnienie jest konieczne dla rozstrzygnięcia danej sprawy, a więc pozostający w

związku z podstawami skargi oraz z wiążącym Sąd Najwyższy, a ustalonym przez

sąd drugiej instancji, stanem faktycznym sprawy (art. 39813 § 2 k.p.c.) i także w

związku z podstawą prawną zaskarżonego wyroku (zob. postanowienia SN: z 21

maja 2013 r., IV CSK 53/13, z 3 lutego 2012 r., I UK 271/11, nie publ.). Konieczne

jest przytoczenie argumentów prawnych, które prowadzą do rozbieżnych ocen.

Skarżący powinien nie tylko wskazać przepis prawa (materialnego lub

procesowego), którego dotyczy zagadnienie, ale także przedstawić pogłębioną

argumentację prawną w celu wykazania, że zagadnienie jest istotne, a jego

rozstrzygnięcie ma znaczenie dla merytorycznego rozstrzygnięcia w jego sprawie

(zob. m.in. postanowienia SN: z 23 sierpnia 2007 r., I UK 134/07, z 9 lutego 2011 r.,

III SK 41/10, nie publ.).

Zdaniem skarżącej, w niniejszej sprawie istotne zagadnienia prawne dotyczą

art. 3851 § 1 i 2 k.c. co do tego, czy możliwe jest utrzymanie w mocy umowy

kredytu, po wyeliminowaniu z niej części postanowień uznanych za abuzywne, jako

zgodnej w pozostałej części z przepisami prawa krajowego, a ponadto art. 100

k.p.c. w zw. z art. 498 k.c., w zakresie tego, czy w sytuacji uwzględnienia

procesowego zarzutu potrącenia przez sąd orzekający, złożonego w toku

postępowania przez stronę pozwaną, a w konsekwencji oddalenia w całości

powództwa o zapłatę, przy jednoczesnym uwzględnieniu powództwa o ustalenie,

zasadne jest uznanie, że strona powodowa wygrała proces w całości, a co za tym

idzie należy się jej zwrot kosztów postępowania w całości, czy należy uznać, iż w

części roszczenia o zapłatę strona powodowa uległa pozwanej i zasadne jest

I CSK 1106/24

3

zastosowanie art. 100 k.p.c. i stosowne rozdzielenie kosztów procesu pomiędzy

stronami.

Sposób ujęcia wątpliwości przedstawionych przez skarżącą nie

odzwierciedla ich występowania, a przepisy ich dotyczące były przedmiotem

wykładni Trybunału Sprawiedliwości UE oraz Sądu Najwyższego. Wątpliwości

sformułowane przez skarżącą obecnie można uznać za wyjaśnione.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd, że klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają

główne świadczenie kredytobiorcy (zob. np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20). Pogląd ten uwzględnia stanowisko TSUE

podkreślające, że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „głównego

przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5

kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich

należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy

i które z tego względu charakteryzują tę umowę (zob. wyroki: z 30 kwietnia 2014 r.,

C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei,

pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, Van Hove, pkt 33; z 20 września 2017 r., C-

186/16, Andriciuc i in., pkt 35). Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne

(waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej

mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka

walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem

zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob.

wyroki TSUE: z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z

14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18,

Dziubak, pkt 44).

Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone w umowie kredytu w

sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek z

art. 3851 § 1 k.c. Przyjmuje się przy tym, że wymaganie wyrażenia warunku

umownego prostym i zrozumiałym językiem nakazuje, by umowa przedstawiała w

sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się ów

I CSK 1106/24

4

warunek, a także, w zależności od przypadku, związek między tym mechanizmem

a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach, tak by konsument był w

stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla

niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że

postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia

kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat

na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej,

mają charakter niedozwolonych postanowień umownych (zob. np. wyrok z 22

stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134); kształtują prawa i

obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco

naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie

interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości

świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji

banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili jego wypłaty, jak i

przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służy

określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie postanowienia, które

uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i

pozostawiają pole do arbitralnego działania banku; obarczają kredytobiorcę

nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Są one

niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w

ustaleniu kursu jest pełna, czy w jakiś sposób ograniczona, np. w razie

wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z

wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

Ocena tych klauzul powinna uwzględniać normatywny charakter umowy;

przedmiotem badania jest mający samodzielne znaczenie normotwórcze fragment

umowy, a nie wyodrębniona redakcyjnie jednostka takiej umowy.

Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa,

dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo udzieli

on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich

skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwała składu siedmiu sędziów SN – zasada

prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).

Wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu

I CSK 1106/24

5

indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki

oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym

przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i

charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy

kredytu. Oznacza to z kolei, że bez tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o

charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za

opowiedzeniem się o jej nieważności (zob. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD B/2021, poz. 20).

Wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie prowadzi do

utrzymania w mocy kredytu indeksowanego kursem CHF jako kredytu złotowego

oprocentowanego według stawki LIBOR. Brak także podstaw do zastąpienia stawki

oprocentowania LIBOR stawką WIBOR (zob. wyroki SN: z 10 maja 2022 r., II CSKP

285/22, OSNC-ZD D/2022, poz. 45; z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, nie publ.).

W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul

przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia.

Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie

tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale

również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio

związane z indeksacją kredytu do waluty obcej. W konsekwencji art. 6 ust. 1

dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu

nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do

waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio

powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem

krajowym, że umowa ta nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego

powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu

umowy (zob. wyroki TSUE: z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 52; z 5 czerwca 2019

r., C-38/17, HS, pkt 43; z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 44 i 45; także

postanowienie SN z 24 listopada 2022 r., I CSK 3127/22, nie publ.).

W ugruntowanym już orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że

mechanizm ustalania kursów waluty na podstawie tabel kursowych banku jest w

sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami, narusza rażąco interesy

konsumenta i równowagę stron, a klauzula która nie zawiera jednoznacznej treści i

I CSK 1106/24

6

przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną banku jest klauzulą niedozwoloną w

rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. oraz że niedozwolone postanowienie umowne jest od

początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść

konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to

postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną (zob.

wyroki SN: z 23 czerwca 2022 r., II CSKP 36/22 i z 27 listopada 2019 r., II CSK

483/18 - nie publ. oraz uchwała w sprawie III CZP 6/21).

Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),

dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy. Wykładnia językowa art. 3851

§ 1 zdanie pierwsze k.c. nie stwarza podstaw do przyjęcia, że w ramach oceny

abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego stosowania przez

przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób przedsiębiorca

stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki sposób

postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu wynika, że

przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona w określonej formie

(przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element określający

prawa lub obowiązki stron (zob. uchwała składu siedmiu sędziów SN z 20 listopada

2015 r., III CZP 17/15, OSNC 2016, nr 4, poz. 40), a jej punktem odniesienia –

sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta. Samo

postanowienie może bezpośrednio kształtować prawa i obowiązki tylko w sensie

normatywnym, wpływając na zakres i strukturę praw lub obowiązków stron. Taka

interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie akceptowanym poglądem, że art.

3851 § 1 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy (zob. uchwała SN z 20

czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Sankcje będące

konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc,

co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia

umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego

charakteru tych postanowień umownych: wyjątek stanowi wola konsumenta

(postanowienie SN z 10 grudnia 2024 r., I CSK 2074/23, nie publ.).

Odnosząc się z kolei do problemu związanego z kosztami postępowania,

należy zauważyć, że ze względu na jego przedmiot, problem ten pozostaje bez

wpływu na rozstrzygnięcie istoty sprawy. Niezależnie od tego, odnotowania

I CSK 1106/24

7

wymaga również to, iż skarżąca przedstawioną przez nią argumentacją nie

wykazała, aby w opisanej przez nią sytuacji procesowej, to nie ona przyczyniła się

do powstania sporu stosując umowne klauzule niedozwolone, a tym samym do

powstania kosztów procesu po stronie powodowej. Należy także dostrzec, że

zasadniczym żądaniem było ustalenie nieważności umowy kredytu i dopiero

konsekwencją tego roszczenia było żądanie zapłaty. W tych okolicznościach trafnie

Sąd drugiej instancji uznał, że względy słuszności przemawiały za zasądzeniem

kosztów postępowania na rzecz powódki.

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem judykatury, odwołanie się do przesłanki

oczywistej zasadności skargi kasacyjnej wymaga przedstawienia, w czym wyraża

się „oczywista zasadność” skargi oraz argumentacji wykazującej, że istotnie skarga

jest oczywiście uzasadniona. Chodzi tu o wykazanie kwalifikowanej postaci

naruszenia prawa materialnego lub procesowego, polegającej na jego oczywistości

widocznej prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej (zob.

m.in. postanowienie SN z 23 listopada 2011 r., III PK 44/11, nie publ.). Celem

sformułowania powyższej przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie

jest wykazanie jedynie oczywistego naruszenie konkretnego przepisu prawa

materialnego lub procesowego, lecz sytuacji, w której naruszenie to spowodowało

wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (zob. postanowienie SN z 6

listopada 2012 r., III SK 16/12, nie publ.).

W tym przypadku skarżąca powołała się na jej zdaniem rażące naruszenie

art. 189 k.p.c. w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c. i możliwość stwierdzenia nieważności

całej umowy kredytu na tej podstawie oraz na błędne ustalenie nieważności umowy

kredytu wskutek abuzywności postanowień umownych i braku możliwości

zastąpienia niedozwolonych postanowień obiektywnym kursem waluty czy

przepisem dyspozytywnym, w sytuacji gdy pozwana ma autonomię w zakresie

określania kursów walut stosowanych w rozliczeniach z klientami, a postanowienia

umowne w tym zakresie nie mogą zostać uznane za abuzywne, gdyż stanowiłoby

to bezpodstawne nadmierne ograniczenie swobody działalności gospodarczej

pozwanej.

I CSK 1106/24

8

Oczywistym jest, że konsument ma interes prawny w ustaleniu nieważności

umowy. Interes prawny, o którym mowa w art. 189 k.p.c., należy postrzegać

elastycznie, z uwzględnieniem celowościowej wykładni tego pojęcia, szeroko

pojmowanego dostępu do sądów oraz konkretnych okoliczności sprawy. Powód

zachowuje interes prawny w zgłoszeniu powództwa o ustalenie nieistnienia

(nieważności) stosunku prawnego, jeżeli mimo przysługującego mu powództwa o

świadczenie na podstawie spornego stosunku prawnego ze stosunku tego wynikają

inne, dalej idące skutki, których dochodzenie w drodze powództwa o zapłatę nie

jest możliwe lub aktualne. W takich stanach faktycznych jedynie powództwo o

ustalenie nieistnienia tego stosunku prawnego może w pełny sposób zaspokoić

interes prawny powoda, zapobiec potencjalnym sporom między stronami na

przyszłość, a tym samym w sposób definitywny rozstrzygnąć niepewną sytuację

prawną związaną ze spornym stosunkiem prawnym (zob. wyrok SN z 28 lipca 2023

r., II CSKP 611/22, nie publ. oraz przywołane tam orzecznictwo).

Drugi z aspektów podnoszonych przez skarżącą w ramach tej przesłanki

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania również nie został przez nią wykazany i

w tym przypadku znaczenie znajduje powyższa argumentacja dotycząca

wątpliwości skarżącej podniesionych w ramach pierwszej z przesłanek.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 3989 § 2 k.p.c.).

Grzegorz Misiurek

(A.T.)

[r.g.]