Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi banku w sporze o kredyt frankowy

Wyrokiem z dnia 3 października 2024 r. Sąd Okręgowy w Gliwicach, po

rozpoznaniu sprawy w następstwie apelacji pozwanego Banku, zmienił wyrok Sądu

Rejonowego w Tarnowskich Górach z dnia 26 lipca 2023 r. - ustalający, że bliżej

oznaczona umowa kredytu zawarta w dniu 21 listopada 2007 r. jest nieważna (pkt

1) i zasądzający od pozwanego na rzecz powódki kwotę 36.679,30 zł oraz kwotę

8844,38 franków szwajcarskich z bliżej oznaczonymi odsetkami ustawowymi za

opóźnienie (pkt 2) - w punkcie 2. w ten sposób, że oddalił powództwo o zapłatę i

oddalił apelację w pozostałej części.

I CSK 1168/25

2

W skardze kasacyjnej, w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie do

rozpoznania, pozwany wskazał przyczyny kasacyjne określone w art. 3989 § 1 pkt 1

i 2 k.p.c. Jego zdaniem w sprawie wystąpiły istotne zagadnienia prawne wyrażające

się w następujących pytaniach:

1) czy na etapie oceny możliwości obowiązywania umowy po usunięciu

postanowienia abuzywnego, tj. na etapie poprzedzającym etap zastępowania

postanowienia abuzywnego przepisem dyspozytywnym, dopuszczalne jest

ustalenie treści umowy (stosunku prawnego), w zakresie który był regulowany

przez abuzywną normę, na podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w związku z

art. 41 ustawy - Prawo wekslowe lub art. 56 k.c. w związku z art. 358 § 2 k.c., lub

też art. 56 k.c. w związku z kilkudziesięcioma przepisami, z których na zasadzie

analogii iuris lub analogii legis wynika, że w polskim prawie obowiązuje generalna

norma, zgodnie z którą wartość waluty obcej określa się według kursu średniego

NBP?;

2) czy oceniając możliwości obowiązywania umowy kredytu indeksowanego

do franka szwajcarskiego, po usunięciu postanowienia abuzywnego zgodnie z

prawem krajowym, należy brać pod uwagę stan prawny z: (i) dnia zawarcia umowy,

(ii) dnia powstania sporu czy (iii) dnia orzekania?;

3) czy jeżeli bez abuzywnego postanowienia umowa kredytu indeksowanego

do franka szwajcarskiego nie może obowiązywać, to dochodzi do automatycznej

jego substytucji normą dyspozytywną, o ile tylko zastosowanie środków krajowych

zapewnia doprowadzenie do sytuacji, jaka miałby miejsce, gdyby umowa nie

zawierała tego abuzywnego postanowienia?;

4) czy art. 358 § 2 k.c. stanowi szczegółowy przepis dyspozytywny, który

znajduje zastosowanie z mocy prawa (automatycznie) w miejsce abuzywnej

Klauzuli Kursowej określającej sposób ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na

potrzeby operacji związanych z indeksowaniem przy wypłacie i przy spłacie

kredytu?;

5) czy rozważając unieważnienie umowy o kredyt indeksowany do waluty

obcej na skutek uznania, że postanowienia odsyłające do tabeli kursów (klauzula

kursowa) mają charakter niedozwolony, należy mieć na względzie wyłącznie

I CSK 1168/25

3

oświadczenie kredytobiorcy, czy badać również, czy określone rozstrzygnięcie

prowadzi do zrealizowania celu dyrektywy 93/13?;

6) czy w sytuacji, jeżeli: a) Kredytobiorca wystąpił z inicjatywą zawarcia

aneksu, w którym doprecyzowany został sposób tworzenia kursów w tabeli kursów,

b) Kredytobiorca mając możliwość swobodnego zapoznania się z treścią aneksu i

zrezygnowania z jego zawarcia, dobrowolnie zawarł ten aneks, można mówić, że

konsument nie wyraził świadomej zgody na dalsze obowiązywanie określonego

postanowienia, a w konsekwencji nie pozbawił umowy ewentualnego, abuzywnego

elementu, regulującego kwestie dokonywania przeliczeń walutowych pomiędzy

stronami?

W ocenie skarżącego istnieje też potrzeba wykładni art. 3851 § 1 i 2 k.c.

wywołującego rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego, dotyczące tego,

które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytu indeksowanych do franka

szwajcarskiego są abuzywne, w przypadku stwierdzenia przez sąd, że uprawnienie

banku do ustalania kursu franka szwajcarskiego narusza rażąco interesy

konsumenta i jest niezgodne z dobrymi obyczajami: czy abuzywna jest wówczas

wyłącznie Klauzula Kursowa określająca sposób ustalenia wartości franka

szwajcarskiego, czy też wszystkie postanowienia dotyczące indeksacji kredytu, tj.

Klauzula Kursowa i Klauzula Ryzyka Walutowego stanowiąca, że wysokość

zobowiązań z umowy kredytu zależna jest od zmiennej na przestrzeni

obowiązywania umowy wartości waluty obcej?

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z art. 3981 § 1 k.p.c. wynika, że skarga kasacyjna przysługuje co do zasady

od prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji, a więc orzeczeń wieńczących

dwuinstancyjne postępowanie sądowe, w którym sądy obu instancji dysponują

pełną kognicją w zakresie faktów i dowodów. Jednakże zgodnie z art. 3989 § 1

k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania tylko wtedy, gdy

w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni

przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W zamyśle ustawodawcy skarga

I CSK 1168/25

4

kasacyjna stanowi zatem nadzwyczajny środek zaskarżenia, którego rozpoznanie

przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości,

wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w

interesie publicznym, w szczególności przez zapewnienie jednolitej wykładni i

stosowania prawa. Wyłączną podstawą oceny pod kątem przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania są wskazane w niej przyczyny kasacyjne wraz z

uzasadnieniem (art. 3984 § 2 k.p.c.).

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, skarżący, który

jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazał

przyczynę określoną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., powinien odpowiednio

sformułować zagadnienie prawne, wskazać przepisy prawa, na których tle

zagadnienie się wyłoniło oraz przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą

możliwość rozbieżnych ocen prawnych oraz świadczącą o istotności tego

zagadnienia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ

35/01, OSNC 2002, Nr 1, poz. 11; z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl.; z 9

kwietnia 2015 r., V CSK 547/14, niepubl.). Zagadnienie jest istotne, jeżeli jego

rozstrzygnięcie ma znaczenie dla ukierunkowania praktyki sądowej i rozstrzygnięcia

sprawy, w której zagadnienie powstało (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego

z 18 września 2012 r., II CSK 180/12, niepubl. oraz z 2 grudnia 2014 r., II CSK

376/14, niepubl.), wywołuje poważne wątpliwości, a zarazem nie było dotychczas

rozstrzygnięte w judykaturze albo dotychczasowe orzecznictwo wymaga zmiany

(zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16,

niepubl.).

Powołanie się na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2

k.p.c. wymaga natomiast wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię

przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione

w dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich

dotychczasowej wykładni, podania, w drodze stosownego jurydycznego wywodu,

na czym owe wątpliwości polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty

charakter i ich rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z

punktu widzenia wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi

kasacyjnej. Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie o

I CSK 1168/25

5

występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających z

dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest wskazanie

rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika z

różnej wykładni przepisu (por.m.in. postanowienia z 15 października 2002 r., II CZ

102/02, niepubl.; z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, niepubl.; z 8 lipca 2008 r. I CSK

111/08, niepubl.; z 20 listopada 2015 r., III CSK 269/15, niepubl.; z 20 maja 2016 r.,

V CSK 692/15, niepubl.; z 3 sierpnia 2017 r., IV CSK 85/17, niepubl.; z 7 grudnia

2017 r., I CSK 499/17, niepubl.; z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 571/17, niepubl.).

Zagadnienia i wątpliwości prawne sformułowane przez pozwanego nie

czynią zadość wskazanym wymaganiom, gdyż zostały już wystarczająco

wyjaśnione w orzecznictwie Sądu Najwyższego, uwzględniającym judykaturę

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Z orzecznictwa tego wynika przede wszystkim, że określenie wysokości

należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych

jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest

nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób

obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność

stron, w związku z czym jest niedopuszczalne (por. wyroki Sądu Najwyższego z 22

stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 r.,

IV CSK 285/16, niepubl., z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, niepubl., z 24

października 2018 r., II CSK 632/17, niepubl., z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17,

niepubl., z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl., z 4 kwietnia 2019 r., III CSK

159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, niepubl., z 29

października 2019 r., IV CSK 309/18, niepubl., z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18,

Glosa 2020, nr 4, s. 67 i n., z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, niepubl., z 24

lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl., z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22,

niepubl., z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II

CSKP 674/22, niepubl., z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia

25 października 2023 r., II CKSP 820/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r., II

CSKP 1460/22, niepubl., z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl., z

dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22, niepubl. i z dnia 6 września 2024 r., II

CSKP 1644/22, niepubl.).

I CSK 1168/25

6

Zapatrywanie to znajduje również potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, dotyczącym postanowień dyrektywy 93/13, a w

szczególności w wyroku z dnia 18 listopada 2021 r., C-212/20, A. S.A., dotyczącym

postanowienia zastrzeżonego w umowie kredytu indeksowanego do franka

szwajcarskiego przewidującego, że raty kredytu są wyrażone w walucie obcej i w

dniu wymagalności pobierane są z rachunku bankowego kredytobiorcy, według

kursu sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego

poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu (pkt 19). Przypominając,

że przewidziane w art. 5 dyrektywy 93/13 wymaganie przejrzystości postanowień

umownych musi podlegać wykładni rozszerzającej i nie może zostać zawężone do

ich prostego i zrozumiałego charakteru pod względem formalnym i gramatycznym

(pkt 41), Trybunał zwrócił tam uwagę, iż w przypadku spornej klauzuli indeksacyjnej

problem dotyczy nie tyle jej jednoznaczności, ile niewskazania sposobów ustalania

kursu wymiany stosowanego do obliczenia rat spłaty, gdyż nie precyzuje ona

wszystkich czynników uwzględnianych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany

stosowanego przy obliczaniu rat spłaty kredytu hipotecznego (pkt 47-48). We

wcześniejszym swym orzecznictwie zaś wyjaśnił, że dla poszanowania wymogu

przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa kredytu przedstawia

w sposób przejrzysty powód i szczególne cechy mechanizmu zamiany waluty

obcej, a także stosunek pomiędzy tym mechanizmem a mechanizmem

przewidzianym w innych warunkach umowy, tak aby konsument był w stanie

zrozumieć, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego

z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (pkt 49). Istotne jest zatem to, czy w

świetle całokształtu istotnych okoliczności faktycznych, w tym reklamy i informacji

dostarczonych przez kredytodawcę w ramach negocjacji danej umowy kredytu,

właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i racjonalny przeciętny

konsument może nie tylko dowiedzieć się o istnieniu wahań kursów wymiany

ogólnie obserwowanych na rynku walutowym, ale również oszacować - potencjalnie

istotne - konsekwencje ekonomiczne, jakie ma dla niego zastosowanie kursu

sprzedaży przy obliczaniu rat kredytu, którymi zostanie ostatecznie obciążony, a w

rezultacie także całkowity koszt zaciągniętego przez siebie kredytu (pkt 50).

Wprawdzie Trybunał dostrzegł, że kurs wymiany zmienia się w długim okresie i w

I CSK 1168/25

7

przypadku umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej na okres 40 lat

kredytodawca nie może przewidzieć zmiany obciążenia finansowego, jakie może

pociągnąć za sobą mechanizm indeksacji przewidziany w umowie (pkt 51),

jednakże stwierdził, iż okoliczność ta nie może uzasadniać niewskazania w

postanowieniach umowy oraz w ramach informacji dostarczonych przez

przedsiębiorcę w trakcie negocjacji umowy kryteriów stosowanych przez bank w

celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do obliczania rat spłaty, co

umożliwiłoby konsumentowi określenie w każdej chwili tego kursu wymiany (pkt

53). Konsument bowiem musi móc zrozumieć, do czego się zobowiązuje,

zwłaszcza co do sposobu obliczenia rat spłaty kredytu, który zaciąga (pkt 54). W

rezultacie Trybunał stwierdził, że art. 5 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten

sposób, iż treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a

konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt

jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów,

umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i

racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty

obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby

konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany

stosowany przez przedsiębiorcę (pkt 55, teza). Przypominając również, że

przestrzeganie wymagania transparentności postanowienia stanowi jeden z

czynników, które sąd krajowy powinien wziąć pod uwagę przy dokonywaniu oceny

abuzywności tego postanowienia na podstawie art. 3 ust. 1 tej dyrektywy 93/13 (pkt

58), Trybunał zasugerował, iż przedmiotowe postanowienie dotyczące indeksacji,

niepozwalające konsumentowi na samodzielne określenie w każdej chwili kursu

wymiany stosowanego przez przedsiębiorcę, ma abuzywny charakter (pkt 64).

Zastrzegł przy tym, że badanie, czy istnieje znaczna nierównowaga wynikających z

umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, nie może ograniczać

się do ekonomicznej oceny o charakterze ilościowym, dokonywanej w oparciu o

porównanie z jednej strony całkowitej kwoty transakcji będącej przedmiotem

umowy, a z drugiej strony kosztów, które zgodnie z tym warunkiem obciążają

konsumenta. Znacząca nierównowaga może bowiem wynikać z samego faktu

wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w której konsument, jako

I CSK 1168/25

8

strona danej umowy, znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych, w

postaci czy to ograniczenia treści praw, które zgodnie z rzeczonymi przepisami

przysługują mu na podstawie tej umowy, czy to przeszkody w ich wykonywaniu, czy

też nałożenia na niego dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują normy

krajowe” (pkt 65-66; por. też np. wyroki Trybunału z dnia 27 stycznia 2021 r., C-

229/19 i C-289/19, Dexia Nederland, pkt 49, z dnia 13 października 2022 r., C-

405/21, Nova Kreditna Banka Maribor, pkt 22, z dnia 21 września 2023 r., C-

139/22, mBank (Polski rejestr klauzul niedozwolonych), pkt 54 oraz postanowienie

Trybunału z dnia 30 maja 2024 r., C-325/23, Deutsche Bank Polska, pkt 58-59, 69-

71). W ujęciu Trybunału abuzywność postanowienia sugeruje to, że konsumenci nie

zostali uprzedzeni o dodatkowej korzyści Banku wynikającej z przeliczeń, jak

również to że korzyść ta nie ma żadnego ekwiwalentu (por. postanowienie

Trybunału z dnia 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 48-50,

teza).

Sąd Najwyższy wypowiadał się także wiele razy co do tego, czy bez

dotkniętych abuzywnością tzw. klauzul przeliczeniowych umowa kredytu

indeksowanego do waluty obcej może nadal obowiązywać, wskazując, że

wyeliminowanie tych klauzul prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka walutowego,

charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i

uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest

równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za

umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby

nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Rzecz bowiem w

tym, że bez postanowień określających sposób wyznaczenia kursu miarodajnego

dla przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie i na odwrót (bez uzupełnienia

związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację (ucieleśniające też ryzyko

walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22).

Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o

charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (por. np. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz.

20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10 maja 2022 r., II

I CSK 1168/25

9

CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22,

niepubl, z dnia 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022

r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl.,

z dnia 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023 r., II

CSKP 809/22, niepubl., z dnia 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22, niepubl., z dnia

27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, niepubl., z dnia 25 maja 2023 r., II CSKP

1311/22, niepubl., z dnia 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, niepubl., z dnia 25

lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22,

niepubl., z dnia 8 listopada 2023 r., II CSKP 1530/22, niepubl., z dnia 21 listopada

2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r., II

CSKP 1460/22, niepubl. i II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP

874/22, niepubl., z dnia 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, niepubl. oraz z dnia 6

września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.). Właśnie dlatego w orzecznictwie

Sądu Najwyższego zwraca się uwagę na ścisłe powiązanie klauzuli ryzyka

walutowego i klauzuli spreadowej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27

listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7, z dnia 10 maja 2022 r., II

CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z dnia 13 maja 2022 r., II

CSKP 464/22, niepubl., z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl., z dnia

28 października 2022 r., II CSKP 902/22 i II CSKP 910/22, niepubl., z dnia 8

listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z

dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 1095/22, z

dnia 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22, z dnia 18 kwietnia 2023 r., II CSKP

1511/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, z dnia 29 listopada 2023 r., II

CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22 oraz z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22,

niepubl.). Jeżeli zaś bez niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może

obowiązywać, a nie są spełnione przesłanki uzupełnienia luki przez regulację

zastępczą i konsument nie wyraził świadomie i swobodnie woli sanowania

postanowienia, umowa jest trwale bezskuteczna (nieważna), a podstawą tej

nieważności jest art. 58 k.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 września

2021 r., I CSKP 166/21, niepubl., z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl.,

z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP

874/22, niepubl. oraz z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.). W tym

I CSK 1168/25

10

świetle nie powinno być też wątpliwości, że – w braku szczególnych rozwiązań

intertemporalnych - miarodajny dla rozstrzygnięcia, czy umowa może obowiązywać

bez klauzuli abuzywnej, jest stan prawny obowiązujący w chwili zawarcia umowy.

Wskazuje na to już charakter sankcji zastosowanej w art. 3851 § 1 k.c., która

polega na tym, że niedozwolone postanowienie umowne jest od początku, z mocy

samego prawa, dotknięte bezskutecznością, przy czym jest to bezskuteczność „na

korzyść konsumenta”, co oznacza, że może on udzielić następczo świadomej i

wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z

mocą wsteczną (por. uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20

czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 i z dnia 7 maja 2021 r., III

CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). Także dlatego przyjmuje się, że oceny, czy

postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.), dokonuje się według

stanu z chwili zawarcia umowy (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17). W orzecznictwie Sądu

Najwyższego wyjaśniono też, że jeżeli umowa kredytu nie może, bez klauzuli

abuzywnej dotkniętej bezskutecznością zawieszoną, wiązać stron, dzieli ona los

klauzuli, tzn. jest również dotknięta bezskutecznością zawieszoną, względy

logiczne bowiem nie pozwalają przyjąć, by skutki wywierała - choćby czasowo i

częściowo - umowa, która bez klauzuli abuzywnej nie może obowiązywać, albo by

była nieważna umowa, która może stać się jeszcze skuteczna wskutek

potwierdzenia klauzuli; w konsekwencji potwierdzenie takiej klauzuli sprawia nie

tylko, że wywiera ona skutki ex tunc, ale powoduje, iż z mocą wsteczną staje się

skuteczna cała umowa (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z

dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21). Skoro zatem niedozwolone postanowienie

umowne dotknięte jest bezskutecznością z mocy samego prawa (ipso iure) i od

samego początku (ab initio), również od samego początku (ab initio) musi być już

wiadomo, czy bez tego postanowienia umowa może obowiązywać (wywołuje

skutki), a to wskazuje, że miarodajne dla oceny tej możliwości jest stan prawny

obowiązujący w chwili zawarcia umowy (por. też postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 28 września 2023 r., I CSK 6411/22, niepubl., z dnia 29 września 2023 r., I

CSK 212/23, niepubl., z dnia 20 grudnia 2023 r., I CSK 12/23, niepubl. i z dnia 7

lutego 2024 r., I CSK 491/23, niepubl.). Czym innym jest natomiast ocena – istotna

I CSK 1168/25

11

w kontekście ewentualnego zastąpienia luki po klauzuli abuzywnej inna regulacją -

czy całkowity upadek umowy naraża konsumenta na „szczególnie niekorzystne

konsekwencje”, o której decydują okoliczności istniejące lub możliwe do

przewidzenia w czasie sporu, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących

interesów konsumenta.

Sąd Najwyższy wskazywał też - zgodnie z wiążącymi wskazówkami

wynikającymi z judykatury Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - jakie

przesłanki muszą być spełnione, aby niedozwolone postanowienie umowne

odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej (w umowie kredytu

indeksowanego czy denominowanego) mogło zostać zastąpione innym sposobem

określenia kursu waluty obcej. W szczególności w uzasadnieniu uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z dnia 7 maja 2021 r., III

CZP 6/21 (OSNC 2021, Nr 9, poz. 56) wskazano, że zastąpienie takie wchodzi w

rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek): 1) po wyłączeniu klauzuli

abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje obiektywne podejście

w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze stron, w tym konsumenta, nie

ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia (por. też wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 15 marca 2012 r., C-453/10, Jana

Pereničova, pkt 33-34, z dnia 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai, pkt

40, 51, z dnia 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179, Abanca Corporación Bancaria,

pkt 57, z dnia 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 39-41, z dnia 29

kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. i R.W., pkt 83, 89, z dnia 2 września 2021 r., C-

932/19, OTP Jelzálogbank i in., pkt 49-50, z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-

81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 74, z dnia 8 września 2022 r., w połączonych

sprawach C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67, 74 oraz z dnia 12

października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 29, 37); 2) całkowity upadek

umowy naraża konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, w świetle

okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w czasie sporu (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22, niepubl.; por. też

wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października 2019 r.,

C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 51, z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-

82/21, D.B.P., pkt 67, z dnia 27 kwietnia 2023 r., C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41

I CSK 1168/25

12

oraz z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 87), z

uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta i z

zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez

konsumenta w tym względzie” w tym sensie, że jeżeli sąd poinformował

konsumenta w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach prawnych oraz

szczególnie szkodliwych skutkach ekonomicznych, jakie może mieć dla niego

unieważnienie umowy, sąd ten nie może, po uwzględnieniu jego woli stwierdzenia

nieważności umowy, sprzeciwić się zrzeczeniu się przez niego ochrony przyznanej

im przez dyrektywę 93/13 (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 78 w związku z

pkt 74-75, z dnia 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A. (M.B. i

in.), pkt 43-45 i teza oraz z dnia 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank,

pkt 29; postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 18

października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 66), a z drugiej strony sąd

nie może chronić konsumenta przed upadkiem umowy, jeżeli ocenia, że nie naraża

on go na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, choćby konsument domagał się

tej ochrony (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 12

października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 38, 40-41); 3) istnieje przepis

dyspozytywny albo przepis „mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą

na to zgodę”, który mógłby zastąpić wyłączone niedozwolone postanowienie

umowne, umożliwiając utrzymanie umowy (z korzyścią dla konsumenta); jeżeli

niedozwolone postanowienie umowne odzwierciedlało obowiązujący przepis

ustawowy mający zastosowanie w przypadku porozumienia stron, w rachubę

wchodzi także zastąpienie niedozwolonego postanowienia „tym stanowiącym punkt

odniesienia przepisem ustawowym w nowym brzmieniu przyjętym już po zawarciu

umowy” (por. np. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 26

marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17 Abanca Corporación Bancaria, pkt 59-64 i teza).

Zarazem w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

wyjaśniono, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoi na przeszkodzie wypełnieniu luk w

umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w

niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze

ogólnym, przewidujących, iż skutki wyrażone w treści czynności prawnej są

I CSK 1168/25

13

uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub

ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub

przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę (por.

wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października 2019 r.,

C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 62 oraz pkt 3 sentencji, z dnia 8 września 2022 r., C-

80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 77, z dnia 12 stycznia 2023 r., C-395/21,

D.V., pkt 63, 65 i z dnia 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B. i in., pkt 56). Sąd

Najwyższy wypowiadał się już również co do niedopuszczalności zastąpienia

niedozwolonych postanowień kursowych przez sięgnięcie do art. 69 ust. 3 Prawa

bankowego, wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.), art. 41 Prawa wekslowego albo

art. 358 § 2 k.c. (por. w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 maja

2022 r., II CSKP 395/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z

dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z dnia 27 kwietnia 2023 r., II CSKP

1027/22, niepubl. i z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl. oraz tam

przywoływane orzecznictwo; por. też wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z dnia 18 listopada 2021 r., C-212/20, A.S.A., pkt 68, 70, 78, teza,

gdzie wskazano, że art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób,

że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy

charakter warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w

rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu

złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia

odpowiadałaby wspólnej woli stron).

Sąd Najwyższy miał też już okazję wyjaśnić, że pogląd, zgodnie z którym

ewentualność uzupełnienia umowy regulacją zastępczą należy rozważyć już na

etapie oceny, czy po wyeliminowaniu klauzul spreadowych umowa może

obowiązywać, jest w istocie próbą obejścia przedstawionego i utrwalonego już

orzecznictwa. W świetle tego orzecznictwa nie powinno budzić wątpliwości, że to,

czy umowa może obowiązywać, należy oceniać bez jakichkolwiek uzupełnień. W

szczególności nie chodzi tu o sytuację tożsamą z tą, w której mamy do czynienia z

pierwotną luką (pominięciem) w umowie, kiedy to uzupełnienie umowy może być

rozważane. Czym innym bowiem jest ujawnienie się pierwotnej, niezamierzonej luki

w umowie, a czym innym luka powstała w wyniku zastosowania sankcji

I CSK 1168/25

14

zmierzającej do przeciwdziałania stosowaniu niedozwolonych postanowień

umownych i nadużywaniu silniejszej pozycji kontraktowej (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1753/22, niepubl.).

Sąd Najwyższy, pod wypływem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej, wypowiadał się również – także w kontekście postulatu ograniczenia

zakresu abuzywności tzw. klauzul spreadowych - co do dopuszczalności oceny

abuzywności fragmentów postanowień (postanowień rozumianych jako jednostki

redakcyjne), wskazując, że przepisy dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie temu,

żeby uznany za nieuczciwy warunek został częściowo utrzymany w mocy przez

usunięcie elementów przesądzających o jego nieuczciwym charakterze, w

przypadku gdyby to usunięcie sprowadzało się do mającej wpływ na istotę tych

warunków zmiany ich treści i że jedynie wtedy, gdyby nieuczciwy element warunku

stanowił zobowiązanie umowne odrębne od pozostałych postanowień, które

mogłoby być przedmiotem zindywidualizowanego badania jego nieuczciwego

charakteru, sąd krajowy mógłby go usunąć (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej z dnia 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH, pkt 70-71, z dnia

8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 63-64 i teza oraz z dnia

23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 89-90; por. też wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22, niepubl., z dnia 25

października 2023 r., II CKSP 820/23, niepubl. oraz z dnia 29 listopada 2023 r., II

CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22, niepubl.); reguła ta została odniesiona również

do różnych postanowień tego samego warunku (por. wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident

Polska, pkt 91-93, 96). Sąd Najwyższy wyjaśnił przy tym, że nie ma podstaw do

przyjęcia, iż postanowienia przewidujące przeliczenie kwoty wypłaconych w

złotówkach środków kredytowych na CHF na podstawie kursu kupna waluty CHF z

tabeli kursowej banku oraz przeliczenie rat kapitałowo-odsetkowych spłacanych w

zł według kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej Banku, zawierały – każde z nich -

różne i odrębne zobowiązania umowne. Wyeliminowanie z tych postanowień

odwołania do spornych Tabel oznaczałoby, że przewidywałyby one przeliczenie

wypłat czy spłat złotówkowych na CHF, jednakże nie wskazywały kursu

miarodajnego dla tych przeliczeń. Zważywszy zaś, że bez wskazania miarodajnego

I CSK 1168/25

15

kursu przeliczenie takie jest niemożliwe, należy uznać, iż usunięcie odesłania do

Tabel wpływałoby na istotę postanowień indeksacyjnych, gdyż nie pozwalałoby one

na określenie wysokości spłat złotówkowych. Odesłania te nie mogą być

przedmiotem odrębnego badania pod kątem abuzywności także dlatego, że w

żadnym razie nie kształtują odrębnych obowiązków, lecz stanowią istotną część

mechanizmu indeksacji, który - jako całość - decyduje o wysokości spłat

obciążających kredytobiorcę (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 października

2023 r., II CKSP 820/23, z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i II CSKP

1753/22 oraz z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl.).

W orzecznictwie wyjaśniono też, jakie przesłanki muszą być spełnione, aby

uznać, że przez zmianę umowy (zawarcie aneksu) doszło do uchylenia

konsekwencji abuzywności zastrzeżonych w niej klauzul. W szczególności, że

może to nastąpić tylko wówczas, gdy konsument zrezygnował z wyciągania

konsekwencji z tej abuzywności świadomie i swobodnie, co zakłada, iż wiedział on

o niedozwolonych charakterze klauzul i związanych z tym konsekwencjach (por.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, z dnia 25

października 2023 r., II CKSP 820/23, z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22,

z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl. i z dnia 6 września 2024 r., II

CSKP 1644/22, niepubl.). Wyjaśniono też, że samo zapewnienie konsumentowi-

kredytobiorcy możliwości spłaty rat kredytu w walucie obcej (walucie indeksacji) nie

uchyla abuzywności postanowienia dotyczącego spłaty rat kredytu w walucie

krajowej, w wysokości zależnej od kursu waluty obcej określanego swobodnie

przez bank (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2023 r., II

CSKP 820/23 i z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 oraz wyrok Trybunału

Sprawiedliwości z dnia 21 września 2023 r., C-139/22, mBank (Polski rejestr

klauzul niedozwolonych), pkt 52-57, gdzie wskazano m.in., że włączenie do umowy

zawartej z konsumentem dwóch alternatywnych warunków dotyczących wykonania

tego samego obowiązku ciążącego na konsumencie, z których jeden jest

nieuczciwy, a drugi zgodny z prawem, pozwala danemu przedsiębiorcy na

spekulowanie, że poprzez brak informacji, nieuwagę lub niezrozumienie konsument

wykona dane zobowiązanie zgodnie z warunkiem, który powoduje znaczącą

nierównowagę praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta).

I CSK 1168/25

16

W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego -

zasada prawna - z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 określono również zakres

ciążącego na sądzie obowiązku informacyjnego względem konsumenta,

wyjaśniając, że sąd powinien wskazać stronom w sposób obiektywny i

wyczerpujący, konsekwencje prawne, jakie może pociągnąć za sobą usunięcie

nieuczciwego warunku - co jest szczególnie istotne wtedy, gdy jego

niezastosowanie może prowadzić do unieważnienia całej umowy, narażając

ewentualnie konsumenta na roszczenia restytucyjne - i to niezależnie od tego, czy

strony są reprezentowane przez pełnomocnika zawodowego (por. też wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24, niepubl., gdzie wskazano, że

cel obowiązku informacyjnego sądu wobec konsumenta może być oceniany w

świetle działań konsumenta zmierzających do uzyskania należnej mu ochrony, a w

sytuacji, w której konsument reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika

konsekwentnie od wniesienia pozwu domagał się stwierdzenia nieważności umowy

i sąd nie stwierdził, że w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do

przewidzenia w chwili zaistnienia sporu stwierdzenie nieważności umowy mogło

narazić konsumenta na szczególnie szkodliwe skutki, brak pouczenia o

konsekwencjach upadku umowy nie ma istotnego znaczenia; Sąd Najwyższy

zauważył też, że przyjęcie możliwości skutecznego zakwestionowania przez

przedsiębiorcę realizacji obowiązku informacyjnego spoczywającego na sądzie w

stosunku do konsumenta prowadziłoby do sytuacji, w której bank mógłby

wykorzystać na swoją korzyść elementy ochrony przewidziane dla konsumenta;

niedokonanie pouczenia lub wykonanie tej czynności w sposób nie wystarczający,

może być zatem kwestionowana przez konsumenta a nie przez kredytujący Bank;

por. też wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 29 kwietnia 2021

r., C-19/20, Bank BPH, pkt 97 oraz z dnia 15 czerwca 2023 r., C-520/21, Bank M.

(Skutki uznania umowy za nieważną), pkt 48-49). Wyczerpująca informacja

powinna w szczególności obejmować także informację o tym, że bez klauzuli

abuzywnej umowa nie może wiązać, o konsekwencjach (roszczeniach) związanych

z ewentualną definitywną bezskutecznością (nieważnością) umowy i o ewentualnej

możliwości utrzymania umowy z regulacją zastępczą, jeżeli konsekwencje te są dla

konsumenta szczególnie niekorzystne. Konsument powinien być też

I CSK 1168/25

17

poinformowany o możliwości potwierdzenia klauzuli w rozsądnym czasie oraz o

możliwości wyrażenia - do chwili odmowy potwierdzenia klauzuli albo upływu

rozsądnego czasu do jej potwierdzenia - wiążącej oceny co do tego, czy

konsekwencje trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy są dlań szczególnie

niekorzystne (i zarazem sprzeciwienia się ewentualnemu udzieleniu mu ochrony

przed tymi konsekwencjami przez wprowadzenie regulacji zastępczej), jak również

o następstwach skorzystania albo nieskorzystania z tych możliwości. Treść

obowiązku informacyjnego powinna uwzględniać także istotne wnioski wynikające z

orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, a w szczególności z

wyroku z dnia 15 czerwca 2023 r., C-520/21, Bank M. (Skutki uznania umowy za

nieważną), gdzie wyjaśniono - w kontekście uznania umowy kredytu hipotecznego

za nieważną w całości ze względu na to, że nie może ona dalej obowiązywać po

usunięciu zawartych w niej nieuczciwych warunków - że dyrektywa 93/13 stoi na

przeszkodzie wykładni prawa krajowego, zgodnie z którą instytucja kredytowa ma

prawo żądać od konsumenta rekompensaty wykraczającej poza zwrot kapitału

wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek

za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty (pkt 84, teza). Z drugiej strony należy też

mieć na względzie, że w wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22, mBank

(Oświadczenie konsumenta) Trybunał stwierdził, iż art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1

dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż w kontekście uznania

nieważności w całości umowy kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez

instytucję bankową ze względu na to, iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek,

bez którego nie może ona dalej obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni

sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument

wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez tego konsumenta

przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża

zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej

strony faktu, że nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność

wspomnianej umowy, a z drugiej – konsekwencji tego uznania nieważności, i po

trzecie, że wyraża zgodę na uznanie tej umowy za nieważną (pkt 56, 59, 65; por.

też postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 maja 2024

r., C-348/23, KCB i MB przeciwko BNP Paribas Bank Polska S.A., pkt 35 i teza,

I CSK 1168/25

18

gdzie wskazano, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować

w ten sposób, że w kontekście stwierdzenia nieważności w całości zawartej z

konsumentem przez instytucję bankową umowy kredytu na zakup nieruchomości

ze względu na to, że umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może

ona dalej obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa

krajowego, zgodnie z którą skutki prawne wiążące się ze stwierdzeniem

nieważności owej umowy w całości są uzależnione od spełnienia przez tego

konsumenta warunku zawieszającego, by ów konsument przed sądem krajowym

złożył oświadczenie, w drodze którego wskaże, po pierwsze, że nie wyraża zgody

na utrzymanie w mocy tego warunku, po drugie, że jest świadomy, z jednej strony,

iż nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą stwierdzenie nieważności

umowy kredytu na zakup nieruchomości, a z drugiej strony – skutków tego

stwierdzenia nieważności, oraz po trzecie, że wyraża zgodę na stwierdzenie

nieważności tej umowy). Oznacza to, że o ile skuteczność wyrażenia przez

konsumenta dobrowolnej i świadomej zgody na niedozwolone postanowienia

zależy od udzielenia mu wyczerpującej informacji o jego sytuacji prawnej (w

szczególności przez sąd), o tyle udzielenie tej informacji nie może warunkować

uwzględnienia jego żądań opartych na tezie o nieważności umowy.

Sąd Najwyższy wyjaśnił też, od jakiej chwili uzasadnione jest rozpoczęcie

naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia

pieniężnego z tytułu nienależnego świadczenia wynikającego z nieważności umowy

kredytu na skutek abuzywności klauzul indeksacyjnych konieczne i czy niezbędne

jest wyrażenie przez konsumenta zgody na taką nieważność, po uprzednim

pouczeniu konsumenta o skutkach takiej nieważności. W szczególności w wyroku z

dnia 3 grudnia 2024 r. (II CKSP 1803/22, niepubl.) Sąd Najwyższy przypomniał, że

z aktualnego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynika, iż

możliwość żądania odsetek za opóźnienie powinna wiązać się z żądaniem przez

konsumenta zwrotu kwot zapłaconych w wykonaniu nieważnej umowy i upływem

terminu do zapłaty (por. wyrok z dnia 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Getin Noble

Bank (Termin przedawnienia roszczeń restytucyjnych), pkt 71-72, 85-87 oraz

postanowienie z dnia 8 maja 2024 r., C-424/22, Santander Bank Polska, pkt 37).

Sąd Najwyższy wyjaśnił też, że nic innego nie wynika z uchwały składu siedmiu

I CSK 1168/25

19

sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21.

W szczególności nie wynika z niej w żadnej mierze, że możliwość wystąpienia

przez konsumenta z takim żądaniem zależy od prawomocnego stwierdzenia

nieważności albo złożenia przez niego „sformalizowanego” oświadczenia (por.

wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 7 grudnia 2023 r., C-

140/22, mBank (Oświadczenie konsumenta), pkt 56-61, 65, gdzie wskazano, że art.

6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż w

kontekście uznania nieważności w całości umowy kredytu hipotecznego zawartej z

konsumentem przez instytucję bankową ze względu na to, iż umowa ta zawiera

nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej obowiązywać, stoją one na

przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie

praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez

tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża

zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, że jest świadomy, iż nieważność

wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy, i

konsekwencji tego uznania nieważności, i że wyraża zgodę na uznanie tej umowy

za nieważną; por. też postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z

dnia 3 maja 2024 r., C-348/23, KCB i MB przeciwko BNP Paribas Bank Polska

S.A., pkt 35 i teza). W uchwale wskazano, że kredytodawca może żądać zwrotu

swego świadczenia jako nienależnego dopiero od chwili, w której umowa kredytu

stała się trwale bezskuteczna. Chwilą tą jest odmowa potwierdzenia przez

konsumenta klauzuli abuzywnej (bez której umowa nie może obowiązywać) albo

upływ rozsądnego terminu do jej potwierdzenia, przy czym wystąpienie przez

konsumenta - choćby pozasądowo - z żądaniem restytucyjnym zakładającym trwałą

bezskuteczność (nieważność) całej umowy, może być uznane za dorozumianą

odmowę potwierdzenia klauzuli i akceptację konsekwencji upadku umowy,

prowadzącą do jej trwałej bezskuteczności (nieważności). Wprawdzie zastrzeżono,

że taka ocena jest uzasadniona wtedy, gdy owemu żądaniu towarzyszy wyraźne

oświadczenie konsumenta, potwierdzające otrzymanie wyczerpującej informacji,

jednakże nie oznaczało to, iż chodzi tu o jakieś „sformalizowane” oświadczenie

przed sądem. Wymaganiu temu czyniłoby zadość również proste oświadczenie,

także pozasądowe, że konsument jest świadomy konsekwencji upadku umowy i to

I CSK 1168/25

20

nawet – za czym przemawia zasada volenti non fit iniuria czy też akceptacja dla

reguły działania na własne ryzyko - przy założeniu, iż oświadczenie to nie

odpowiada rzeczywistości. Zważywszy ponadto, że w świetle aktualnego

orzecznictwa powołanie się przez konsumenta na nieważność umowy kredytu

indeksowanego jest dlań w praktyce niemal zawsze korzystne (choćby ze względu

na brak obowiązku zapłaty bankowi jakiegokolwiek innego świadczenia niż zwrot

kapitału wypłaconego z tytułu wykonania umowy kredytu oraz odsetek ustawowych

za opóźnienie od dnia wezwania do zapłaty – por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej z dnia 15 czerwca 2023 r., C-520/21, Bank M. (Skutki uznania

umowy za nieważną), pkt 78-82, 84, teza, oraz postanowienia Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 11 grudnia 2023 r., C-756/22, Bank

Millennium, pkt 29, teza, i z dnia 12 stycznia 2024 r., C-488/23, Naniowski, pkt 24-

25, teza), a tym samym ryzyko związane z błędną oceną tej kwestii i ewentualnymi

próbami uchylenia się od skutków błędnej decyzji jest znikome, można przyjąć co

najmniej domniemanie, iż żądając zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie

takiej nieważnej umowy, kredytobiorca-konsument dysponuje informacjami

niezbędnymi dla oceny swej decyzji. Oznacza to, przynajmniej co do zasady, że już

samo wystąpienie przez konsumenta - choćby pozasądowo - z żądaniem

restytucyjnym zakładającym trwałą bezskuteczność (nieważność) całej umowy,

stanowi dorozumianą odmowę potwierdzenia klauzuli i akceptację konsekwencji

upadku umowy, prowadząc do jej trwałej bezskuteczności (nieważności).

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy

postanowił, jak w sentencji.

Roman Trzaskowski

(K.L.)

I CSK 1168/25

21

[SOP]