Bank przegrał w SN ws. kredytu frankowego i zapłaci kredytobiorcom 2700 zł

Wyrokiem z dnia 12 maja 2022 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że

umowa kredytu na cele mieszkaniowe […] z 27 sierpnia 2008 r. zawarta przez R.J. i

I.J. z Bankiem2 spółką akcyjną w W. (poprzednikiem prawnym pozwanego Bank1

spółką akcyjną w W. - obecnie Bank spółka akcyjna w W.) jest nieważna (pkt I),

I CSK 1183/25

2

oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt II) oraz rozstrzygnął o kosztach

procesu (pkt III i IV).

Wyrokiem z 17 września 2024 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie - orzekając na

skutek apelacji pozwanego – oddalił apelację i orzekł o kosztach postępowania

apelacyjnego.

Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez pozwanego.

Skarżący we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołał się na przesłanki

z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

Zdaniem skarżącego istnieje potrzeba wykładni art. 3851 § 1 i 2 k.c.

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego, dotyczące tego,

które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytu indeksowanych do franka

szwajcarskiego są abuzywne, w przypadku stwierdzenia przez sąd, że uprawnienie

banku do jednostronnego ustalania kursu franka szwajcarskiego narusza rażąco

interesy konsumenta i jest niezgodne z dobrymi obyczajami: czy abuzywna jest

wówczas wyłącznie klauzula kursowa określająca sposób ustalenia wartości franka

szwajcarskiego, czy też wszystkie postanowienia dotyczące indeksacji kredytu, tj.

klauzula kursowa jak i klauzula ryzyka walutowego stanowiąca, że wysokość

zobowiązań z umowy kredytu zależna jest od zmiennej na przestrzeni

obowiązywania umowy wartości waluty obcej?.

Ponadto zdaniem skarżącego w sprawie występują istotne zagadnienia

prawne polegające na tym: (1) „czy na etapie oceny możliwości obowiązywania

umowy po usunięciu postanowienia abuzywnego, tj. na etapie poprzedzającym

etap zastępowania postanowienia abuzywnego przepisem dyspozytywnym,

o którym mowa w orzeczeniach C-26/13 Kásler i C-260/18 Dziubak oraz C-932/19

OTP Jelzalogbank Zrt. dopuszczalne jest ustalenie treści umowy (stosunku

prawnego), w zakresie który był regulowany przez abuzywną normę, na podstawie

art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 41 ustawy - Prawo wekslowe lub art.

56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c., lub też art. 56 k.c. w zw. ze wskazanymi

w przypisie kilkudziesięcioma przepisami, z których na zasadzie analogii iuris lub

analogii legis wynika, że w polskim prawie obowiązuje generalna norma, zgodnie

z którą wartość waluty obcej określa się według kursu średniego NBP ?; (2) „czy

I CSK 1183/25

3

oceniając możliwości obowiązywania umowy kredytu indeksowanego do franka

szwajcarskiego, po usunięciu postanowienia abuzywnego zgodnie z prawem

krajowym, należy brać pod uwagę stan prawny z: dnia zawarcia umowy, dnia

powstania sporu czy dnia orzekania?; (3) „czy jeżeli bez abuzywnego

postanowienia umowa kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego nie może

obowiązywać, to dochodzi do automatycznej jego substytucji normą dyspozytywną,

o ile tylko zastosowanie środków krajowych zapewnia doprowadzenie do sytuacji

jaka miałaby miejsce, gdyby umowa nie zawierała tego abuzywnego

postanowienia?”; (4) „czy art. 358 § 2 k.c. stanowi szczegółowy przepis

dyspozytywny, który znajduje zastosowanie z mocy prawa (automatycznie)

w miejsce abuzywnej klauzuli kursowej określającej sposób ustalenia kursu franka

szwajcarskiego, na potrzeby operacji związanych z indeksowaniem przy wypłacie

i przy spłacie kredytu?”; (5) „czy rozważając unieważnienie umowy o kredyt

indeksowany do waluty obcej na skutek uznania, że postanowienia odsyłające do

tabeli kursów (klauzula kursowa) mają charakter niedozwolony należy mieć na

względzie wyłącznie oświadczenie kredytobiorcy, czy badać również, czy określone

rozstrzygnięcie prowadzi do zrealizowania celu Dyrektywy 93/13?”; (6) „czy

w sytuacji, jeżeli: (a) kredytobiorca wystąpił z inicjatywą zawarcia aneksu, w którym

doprecyzowany został sposób tworzenia kursów w tabeli kursów, (b) kredytobiorca

mając możliwość swobodnego zapoznania się z treścią aneksu i zrezygnowania

z jego zawarcia, dobrowolnie zawarł ten aneks, można mówić, że konsument nie

wyraził świadomej zgody na dalsze obowiązywanie określonego postanowienia,

a w konsekwencji nie pozbawił umowy ewentualnego, abuzywnego elementu,

regulującego kwestie dokonywania przeliczeń walutowych pomiędzy stronami?”.

Powodowie w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o odmowę przyjęcia

jej do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego

rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej

doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi

swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

I CSK 1183/25

4

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi

nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd

Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej

okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne

i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być

osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze

publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej

pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją

sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania

prawa w każdej indywidualnej sprawie.

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że wskazanie

przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nakłada na skarżącego obowiązek

przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami

prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono

rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma istotne

znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych

podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa (zob. m.in. postanowienia

Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11 i z 11

stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151).

Oparcie natomiast wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga

wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie

doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć. Nie istnieje przy tym

istotne zagadnienie prawne ani potrzeba wykładni przepisów prawa, jeżeli Sąd

Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii tego zagadnienia oraz wykładni

przepisów i wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą

żadne okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (zob. m. in. postanowienia

I CSK 1183/25

5

Sądu Najwyższego z 17 marca 2015 r., I PK 4/15, niepubl.; z 23 kwietnia 2015 r.,

I CSK 691/14, niepubl.; i z 12 grudnia 2008 r., II PK 220/08, niepubl.).

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie spełnia tych

wymagań, problematyka, na którą wskazuje skarżący, była bowiem wielokrotnie

przedmiotem wypowiedzi w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego –

w odniesieniu do zbliżonych treścią umów kredytowych indeksowanych do franka

szwajcarskiego - a pozwany przekonująco nie wykazał, by istniała potrzeba

ponownej wypowiedzi Sądu Najwyższego w tym przedmiocie. Nie wykazał także,

zwłaszcza w kontekście orzecznictwa TSUE i najnowszego orzecznictwa Sądu

Najwyższego, by aktualnie istniały poważne rozbieżności w orzecznictwie

w kwestiach poruszonych we wniosku.

W zakresie problemu pierwszego potrzeba wykładni art. 3851 § 1 i 2 k.c. nie

istnieje w sprawie, w której wniesiono skargę, skoro Sądy meriti stwierdziły w niej

abuzywność zarówno klauzuli kursowej jak i klauzuli ryzyka walutowego w związku

z niedopełnieniem przez pozwanego obowiązków informacyjnych w zakresie

ekspozycji powodów na nieograniczone ryzyko walutowe. Nieadekwatne do

okoliczności sprawy jest zatem rozstrzyganie problemu dotyczącego konsekwencji

stwierdzenia abuzywności jedynie klauzuli kursowej dla całego mechanizmu

waloryzacji przewidzianego w umowie.

Ponadto w związku z wątpliwościami wykładniczymi dotyczącymi zakresu

abuzywności postanowień umowy dotyczących indeksacji stwierdzić należy, że

kwestia czy warunek umowny ma na tyle odrębny charakter, że może podlegać

samodzielnemu badaniu w płaszczyźnie abuzywności, dotyczy oceny konkretnej

umowy, co nie spełnia warunku przesłanki kasacyjnej na której skarżący opiera

wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania, tak postawiony problem nie ma bowiem

charakteru abstrakcyjnego i powinien być rozstrzygany w okolicznościach

konkretnej sprawy. Ponadto, rozumienie pojęcia „postanowienia” umowy

i przesłanek dopuszczalności fragmentarycznej eliminacji klauzul abuzywnych było

przedmiotem wypowiedzi w orzeczeniach Sądu Najwyższego i TSUE (zob. m.in.

wyroki Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22; z 27 kwietnia 2023 r.,

II CSKP 1027/22 i II CSKP 1016/22 oraz wyroki TSUE z 7 sierpnia 2018 r., C-96/16

i z 8 września 2022 r. w sprawach C-80/21, C-81/21, C-82/21).

I CSK 1183/25

6

W aktualnym orzecznictwie TSUE rozróżnia się abuzywność postanowień

dotyczących kryteriów przeliczania waluty krajowej na walutę indeksacji (klauzule

kursowe, spreadowe), od klauzul ryzyka walutowego, dotyczących obciążenia

konsumenta negatywnymi następstwami deprecjacji waluty krajowej, jako

kompensata za korzystniejszą stopę procentową (zob. m.in. wyroki z 20 września

2017 r., C- 186/16, Ruxandra Andruciuc i in. Banca Romaneascu; z 22 lutego

2018 r., C-119/17; z 20 września 2018 r., C – 51/17, OTP Bank Nyrt. I in. przeciwko

Terez Illyez i in.). W nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono

natomiast, że klauzula ryzyka walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli

kursowej określającej przeliczenie zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich

świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie

zastosowano mechanizmu indeksacji i wynikającej z niego narażenia konsumenta

na ryzyko kursowe. W konsekwencji stwierdzono, że klauzule przeliczeniowe

i klauzule ryzyka walutowego składające się na przyjęty w umowach kredytowych

mechanizm waloryzacji - są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest

zabiegiem sztucznym (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r.,

II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-

ZD 2021, z. B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja

2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl.;

z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl.; z 20 lutego 2023 r., II CSKP

809/22, niepubl.; i z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22, niepubl.).

W orzecznictwie nie budzi zatem obecnie wątpliwości, że w razie

stwierdzenia abuzywności klauzuli przeliczeniowej utrzymanie umowy nie jest

możliwe z prawnego punktu widzenia. Unieważnienie tej klauzuli doprowadziłoby

bowiem nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji ( denominacji) oraz różnic

kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego,

które jest bezpośrednio związane z mechanizmem indeksacji ( denominacji); (zob.

m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP

6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56 ; wyroki Sądu Najwyższego z 1 marca 2017 r.,

IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 13 maja 2022 r., II CSKP

464/22, niepubl.; z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22, niepubl. oraz postanowienie

I CSK 1183/25

7

Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., I CSK 3629/22, niepubl.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono także, że oceny czy

postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.) dokonuje się według

stanu z chwili zawarcia umowy. Przepis ten jest bowiem instrumentem kontroli

treści umowy a przedmiotem oceny jest treść normatywna postanowienia

umownego a jej punktem odniesienia – sposób odziaływania postanowienia na

prawa i obowiązki konsumenta. Sankcje będące konsekwencją abuzywności

postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia

o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej

klauzule abuzywne – z wyjątkiem woli konsumenta – pozostają bez znaczenia dla

takiego charakteru postanowień umownych.

Wykładnia art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie stwarza zatem podstaw do

przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego

stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma to, w jaki sposób

postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Przepis ten jest bowiem

instrumentem kontroli treści umowy a przedmiotem oceny jest treść normatywna

postanowienia umownego a jej punktem odniesienia – sposób odziaływania

postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta.

W konsekwencji bez znaczenia jest to, w jaki sposób pozwany rzeczywiście

stosował abuzywne postanowienia umowne, w szczególności czy przynosiły mu

one nieuzasadnione korzyści i czy opierał się na powszechnej i utrwalonej praktyce

bankowej. O tym bowiem czy postanowienie jest niedozwolone decydują

okoliczności z chwili zawarcia umowy. Dla oceny abuzywności postanowień

umownych nie ma znaczenia przyczyna zawarcia przez kredytobiorcę umowy,

sposób jej wykonywania czy interes Banku, który w relacji z konsumentem stosował

klauzule niedozwolone. Przeciwne stanowisko nie jest możliwe do zaakceptowania

ze względów konstrukcyjnych oznaczałoby bowiem, że o tym czy postanowienie

jest abuzywne można by dowiedzieć się dopiero po wykonaniu umowy w całości,

kiedy znany jest już ostateczny sposób korzystania z danego postanowienia, co

pozostawałoby w sprzeczności z podstawowymi zasadami dotyczącymi sankcji

dotykających wadliwych czynności prawnych (zob. m.in. uchwały składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15 i z 20 czerwca

I CSK 1183/25

8

2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE

przytoczone w jej uzasadnieniu).

Przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie uzasadniają także

zagadnienia sprowadzające się kwestii możliwości uzupełnienia luk w umowie,

w której wystąpiły klauzule abuzywne.

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalony jest obecnie pogląd, że

w przypadku, gdy eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego

doprowadzi do takiej deformacji umowy, że na podstawie pozostałej jej treści nie da

się odtworzyć praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, że strony są

związane pozostałą częścią umowy. Umowa będzie dotknięta nieważnością, gdy

bez abuzywnych postanowień jej obowiązywanie nie jest możliwe w świetle prawa

krajowego i nie zaszły przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej,

a konsument postanowień abuzywnych nie potwierdził, nie udzielając następczo

świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym samym odmawiając przywrócenia im

skuteczności z mocą wsteczną.

Dotyczy to sytuacji, gdy określenie wysokości należności obciążającej

kredytobiorcę w umowie kredytu powiązanej z walutą obcą z odwołaniem do tabel

kursowych ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych

kryteriów oznaczania kursu waluty obcej, jest nietransparentne, pozostawia pole do

arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę

nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron umowy kredytu.

Takie postanowienia są niedopuszczalne, jako kształtujące prawa i obowiązki

konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego

interesy, a ich bezskuteczność – niezależnie od dalszych postanowień umowy,

w tym wyrażających ryzyko walutowe – może prowadzić do upadku umowy

w całości (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja

2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56 ; wyroki Sądu Najwyższego z 1

marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 11

grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 13 maja

2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.; z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22, niepubl.

oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., I CSK 3629/22,

niepubl.).

I CSK 1183/25

9

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się także pogląd, że

niedopuszczalne jest przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą w kredyt

złotowy oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR. Wyeliminowanie bowiem ryzyka

kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu powiązanego z walutą obcą,

byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją umowy, że umowę taką

należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, co prowadzi do

wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy

o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe co przemawia za jej

całkowitą nieważnością (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC – ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22,

niepubl.; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja 2022 r., II CSKP

405/22 i II CSKP 293/22, niepubl.; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22, niepubl.;

i z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.).

W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest także

pogląd, że nie jest możliwe – wbrew woli konsumenta - zastąpienie

niedozwolonego postanowienia umownego odsyłającego do kursu waluty

wynikającego z tabeli bankowej odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez

NBP względnie kursu rynkowego waluty (zob. m.in. postanowienie Sądu

Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, niepubl.; wyroki Sądu

Najwyższego z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP

163/22, II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl.; z 19 maja 2022 r., II CSKP

985/22; i z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22, niepubl.).

Wykluczono również możliwość wypełnienia luki w umowie po

wyeliminowaniu z niej postanowień abuzywnych przez odwołanie do art. 69 ust. 3

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz.U. z 2020 r., poz. 1896).

Przyjęto, że wejście w życie ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo

bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2011, nr 165, poz. 984 dalej:

„ustawa antyspreadowa”) nie pozwala w pełni wyeliminować z umowy postanowień

zawierających niejasne reguły przeliczania należności kredytowych. Sankcje

będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają bowiem ze

skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku

do daty zawarcia umowy – z wyjątkiem woli konsumenta – pozostają bez znaczenia

I CSK 1183/25

10

dla stwierdzenia abuzywności postanowień umowy. O tym bowiem czy

postanowienie jest niedozwolone decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy

(zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca

2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE

przytoczone w jej uzasadnieniu). Ponadto ustawa antyspreadowa nie zawiera

przepisów o charakterze dyspozytywnym, które mogłyby zastąpić nieuczciwe

klauzule zawarte w umowach kredytowych. Nie stwarza też podstawy do

formułowania przez kredytobiorców roszczeń przeciwko bankom o zobowiązanie do

złożenia oświadczenia woli o zmianę postanowień umowy od chwili jej zawarcia,

a umożliwia jedynie dokonanie zmiany postanowień umowy dotyczących sposobu

waloryzacji niespłaconych rat na przyszłość. Nie oznacza to jednak, że nakłada na

nich obowiązek zachowania takiej formy spłaty albo wyłącza możliwość zgłoszenia

roszczeń powstałych na gruncie umów niespełniających wymagań stawianych

umowom kredytowym w stosunkach z konsumentami (zob. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22, niepubl. i z 28 lipca 2023 r., I CSK

611/22, niepubl.).

Dotyczy to także sytuacji, gdy strony – tak, jak miało to miejsce

w okolicznościach sprawy i czego dotyczy silnie kazuistyczne zagadnienie siódme -

zawarły aneks do umowy. Wykładni art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy bowiem

dokonywać w ten sposób, że sąd krajowy jest zobowiązany do stwierdzenia

nieuczciwego charakteru warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą

a konsumentem, nawet jeśli warunek ten został zmieniony przez strony w drodze

umowy. Takie stwierdzenie pociąga za sobą przywrócenie sytuacji, w jakiej

znajdowałby się konsument w braku warunku, którego nieuczciwy charakter

zostałby stwierdzony, chyba że konsument przez zmianę nieuczciwego warunku

zrezygnował z takiego przywrócenia w drodze wolnej i świadomej zgody, czego

zbadanie należy do sądu krajowego. Jednakże z przepisu tego nie wynika, że

stwierdzenie nieuczciwego charakteru pierwotnego warunku umownego miałoby co

do zasady skutek w postaci unieważnienia umowy, jeżeli zmiana tego warunku

pozwala na przywrócenie równowagi między obowiązkami i prawami tych stron

wynikającymi z umowy i na usunięcie wady obciążającej ten warunek (zob. wyrok

TSUE z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20).

I CSK 1183/25

11

Możliwości usunięcia luki w umowach kredytowych nie stwarza także art.

358 § 2 k.c. wprowadzony do kodeksu cywilnego z dniem 24 stycznia 2009 r.

ustawą z dnia 23 października 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz

ustawy – Prawo dewizowe, Dz.U. z 2008 r., Nr 228, poz. 1506), czyli po dacie

zawarcia umowy łączącej strony (27 sierpnia 2008 r.). Niezależnie od argumentacji

wyżej przytoczonej, dotyczy on bowiem zobowiązań wyrażonych w walucie obcej,

a w przypadku kredytu indeksowanego do CHF waluta obca stanowi jedynie

miernik wartości zobowiązania zaciągniętego w walucie polskiej i świadczeń

spełnianych przez kredytobiorców. Spełnienie przez Bank świadczenia w walucie

obcej było od początku wyłączone, a kwota kredytu mogła być wypłacona

wyłącznie w złotych.

Powyższej oceny nie zmienia ewentualne uznanie umowy kredytowej za

kreującą zobowiązanie ciągłe i przyjęcie na podstawie ogólnych reguł prawa

międzyczasowego, że do takiego zobowiązania powinny mieć bezpośrednie

zastosowanie przepisy wchodzące w życie w czasie trwania stosunku prawnego.

Artykuł 358 § 2 k.c. w nowym brzmieniu mógłby bowiem znajdować zastosowanie

wyłącznie do stosunków ciągłych istniejących w chwili jego wejścia w życie.

Przyjęcie natomiast, że umowa kredytowa była nieważna lub bezskuteczna

z powodu niemożliwości ustalenia wiążącego kursu waluty obcej w chwili jej

zawarcia oznacza, że stosunek prawny nigdy nie powstał, w związku z czym nie ma

przedmiotu, do którego dałoby się zastosować wymieniony przepis (zob. m.in.

wyrok Sądu Najwyższego z 28 marca 2024 r., II CSKP 1308/22, niepubl.).

Nie można też dokonać wykładni umów kredytowych na podstawie art. 65 §

2 k.c. lub art. 56 k.c., już po usunięciu z nich postanowień abuzywnych, w celu

ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do sposobu ustalenia kursu CHF.

Sprowadzałoby się to bowiem do zmiany treści klauzuli indeksacyjnej, prowadząc

do zmiany jej rozumienia przez wprowadzenie odesłania do wartości rynkowej

CHF. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy w mocy nieadekwatne jest

odwoływanie się do hipotetycznej woli stron, groziłoby to bowiem ryzykiem

dalszego pogorszenia sytuacji strony dotkniętej nadużyciem, gdyby strona, która

narzuciła niedozwolone postanowienie umowne wywodziła, że nie zawarłaby

umowy z jego pominięciem.

I CSK 1183/25

12

Zgodnie z orzecznictwem TSUE art. 5 i 6 Dyrektywy należy bowiem

interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy,

który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy dokonał wykładni tego

warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka

wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1

Dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest

przepis prawa krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez

zmianę treści owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby

stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do

unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie

niekorzystne konsekwencje (zob. wyroki TSUE z 18 listopada 2021 r. C – 212/20,

M.P., B.P. przeciwko „A” i z 29 kwietnia 2021 r., C – 19/20, Bank BPH).

Nie jest także możliwe zaradzenie lukom wynikającym z usunięcia

nieuczciwego warunku zawartego w umowie kredytowej przez zastosowanie

przepisów prawa krajowego, które mogłyby mieć zastosowanie do umowy tylko

odpowiednio lub przez analogię i które odzwierciedlają regułę obowiązującą

w krajowym prawie zobowiązań (zob. wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22,

M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A.). Takie rozwiązanie stałoby w sprzeczności

z celami prewencyjnymi Dyrektywy w postaci zniechęcenia przedsiębiorców do

wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych

(zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 24 października 2018 r., II CSK 632/17,

niepubl. i z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18; postanowienia Sądu Najwyższego

z 12 września 2023 r., I CSK 5858/22 i I CSK 5941/22, niepubl.; zob. także wyrok

TSUE z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21, C-82/21). W tym ostatnim

orzeczeniu Trybunał stwierdził, że z przedłożonych mu materiałów sprawy nie

wynika, by istniały przepisy prawa polskiego o charakterze dyspozytywnym,

mogące zastąpić nieuczciwe warunki umowne, podkreślając niedopuszczalność

sądowej modyfikacji treści postanowienia nieuczciwego w drodze wykładni

sądowej.

Stwierdzenie nieważności umowy mieści się przy tym w zakresie sankcji,

jaką Dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez

przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych. Uzupełnienie umowy przez

I CSK 1183/25

13

sąd i dokonanie zmiany treści abuzywnego postanowienia mogłoby zagrażać

realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy 93/13,

prowadząc do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na

przedsiębiorców przez zwykły brak stosowania takich warunków wobec

konsumentów. Byliby oni w ten sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych

warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały być one uznane za bezskuteczne, to

umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co

pozostałoby bez wpływu na jej ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich

interesów (zob. m.in. wyroki TSUE z 14 czerwca 2012 r., C-618/10 Banco Español

de Crédito SA; z 30 kwietnia 2014 r., C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè

Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt; z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17,

Abanca Corporación Bancaria SA i Bankia SA oraz wyrok Sądu Najwyższego

z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18).

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy odmówił

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 1 i 3 oraz art. 98 § 11 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 398²¹ k.p.c. i

§ 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023,

poz. 1964, ze zm.).

[A.T.]

[SOP]