Sąd Najwyższy nie przyjął skargi banku w sprawie kredytu waloryzowanego kursem CHF

Wyrokiem z 2 sierpnia 2022 r. wydanym w sprawie z powództwa R.W. i A.W.

przeciwko Bank S.A. z siedzibą w W. (dalej Bank) o ustalenie i zapłatę Sąd

Okręgowy w Gdańsku ustalił, że bliżej opisana umowa kredytu hipotecznego

waloryzowanego kursem CHF z 17 lipca 2007 r. jest nieważna, zasądził od

I CSK 1445/25

2

pozwanego na rzecz powodów kwotę 72.656,16 zł z ustawowymi odsetkami za

opóźnienie od kwoty 26.471,43 zł od 7 maja 2019 r. i od kwoty 46.184,73 zł od dnia

19 listopada 2020 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 33.773,72 CHF z ustawowymi

odsetkami za opóźnienie od kwoty 20.678,25 CHF od 7 maja 2019 r. i od kwoty

13.095,47 CHF od 19 listopada 2020 r. do dnia zapłaty, a także i oddalił powództwo

w pozostałej części w zakresie roszczenia odsetkowego. Apelacja pozwanego

banku od tego orzeczenia została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego w

Gdańsku z 8 kwietnia 2024 r.

Pozwany Bank wniósł skargę kasacyjną opierając wniosek o jej przyjęcie do

rozpoznania na przyczynach kasacyjnych objętych art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia

przysługującym od prawomocnych orzeczeń sądu drugiej instancji, służącym

ochronie interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni i stosowania

prawa, wkład Sądu Najwyższego w rozwój orzecznictwa i nauki prawa oraz

eliminowanie z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu nieważnym

lub orzeczeń oczywiście niezgodnych z prawem. Stosownie do 3989 § 1 k.p.c., Sąd

Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania w razie wykazania przez

stronę, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Z punktu widzenia funkcji oraz

założeń skargi kasacyjnej jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia, rolą

„przedsądu” jest wstępna selekcja skarg pod kątem spełniania wymienionych wyżej

kryteriów (przyczyn kasacyjnych) kwalifikujących skargę do jej przedstawienia

Sądowi Najwyższemu w celu merytorycznego rozpoznania.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powołał

się na występowanie w sprawie następujących zagadnień prawnych: Czy w

przypadku gdy postanowienia waloryzacyjne umowy kredytu indeksowanego

(waloryzowanego ), określające wysokość kwoty kredytu i wysokość rat kapitałowo-

odsetkowych wyrażoną w walucie obcej poprzez odesłanie do kursów

I CSK 1445/25

3

publikowanych w tabelach kursowych banku-kredytodawcy, zostają uznane za

bezskuteczne, jako postanowienie niedozwolone w rozumieniu art 3851 § 1 i 2 k.c.

lub nieważne, a jednocześnie sąd stwierdzi, że nie jest możliwe utrzymanie

indeksowanego (waloryzowanego) charakteru umowy, to czy skutkiem ich

eliminacji z umowy jest stwierdzenie, że sporna umowa upada w całości, czy też

skutkiem jest eliminacja mechanizmu waloryzacji z umowy i przekształcenie jej z

mocą wsteczną w kredyt złotowy? Jakie oprocentowanie należy przyjąć dla

wyliczenia odsetek od hipotetycznego kredytu złotowego w przypadku stwierdzenia,

że skutkiem abuzywności lub nieważności postanowień waloryzacyjnych zawartych

w umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego) jest eliminacja mechanizmu

waloryzacji z umowy i przekształcenie umowy z mocą wsteczną w umowę o kredyt

złotowy? Czy postanowienia waloryzacyjne umowy kredytu indeksowanego

(waloryzowanego)kursem waluty obcej, określające wysokość kwoty kredytu i

wysokość rat kapitałowo- odsetkowych wyrażoną w walucie obcej poprzez

odesłanie do tabeli kursów banku-kredytodawcy, bez określenia w treści umowy

szczegółowych zasad obliczania tych kursów, na przykład w postaci wzoru

matematycznego, wykraczają poza granice zakreślone w ramach zasady swobody

umów opisanej w art. 3531 k.c.? Czy dopuszczalne jest równoczesne stwierdzenie

przez sąd, że określone postanowienie umowne jest zarówno nieważne na

podstawie art. 58 § 1 k.c., jako sprzeczne z art. 3531 k.c., jak i bezskuteczne, jako

postanowienie niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 i 2 k.c. (abuzywne), czy

też, przeciwnie, to samo postanowienie nie może być jednocześnie

zakwalifikowane jako nieważne i abuzywne? Czy żądanie ustalenia nieważności

umowy stanowi roszczenie dopuszczalne na gruncie art. 189 k.p.c., czy może być

uwzględnione przez sąd rozpatrujący sprawę, a jeżeli takie sformułowanie

roszczenia jest wadliwe, to jaki powinien być skutek zgłoszenia takiego powództwa

przez stronę powodową? Jeżeli stronie powodowej przysługuje dalej idące

roszczenie o zapłatę, wynikające ze stosunku prawnego w postaci rzekomo

nieważnej umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego) kursem waluty obcej,

w szczególności wynikające z możliwości żądania zwrotu dokonanych świadczeń

na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, to czy strona powodowa

posiada interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego

I CSK 1445/25

4

wynikającego z umowy? Czy jest zgodne z art. 321 § 1 k.p.c., stwierdzenie upadku

umowy kredytu, w oparciu o stwierdzenie niedozwolonego charakteru, w

rozumieniu art. 3851 k.c. (abuzywność), części jej postanowień, dotyczących

indeksacji (waloryzacji) kredytu do waluty obcej, jeżeli powództwo nie wskazywało

jakichkolwiek twierdzeń sugerujących abuzywności właśnie tych postanowień

umownych, co oznacza że sąd stwierdził niezwiązanie stron postanowieniami

umowy i regulaminu w zakresie klauzul co do których powód wprost nie

sformułował takiego żądania? Czy Sąd dokonujący oceny niedozwolonego

charakteru (abuzywności) postanowienia umowy w ramach kontroli incydentalnej,

ma obowiązek zbadania, czy doszło do spełnienia przesłanki „rażącego naruszenia

interesów konsumenta” zawartej w art. 3851 § 1 k.c.? Czy sąd w procesie cywilnym

posiada kompetencję do poddania ocenie, pod kątem abuzywności, takich

postanowień umowy, co do których strona powodowa w procesie nie formułowała

zarzutów dotyczących ich abuzywności? Czy dopuszczalne jest wyeliminowanie

przez strony charakteru niedozwolonego w rozumieniu art. 3851 k.c. (abuzywność)

postanowień umowy kredytu dotyczących indeksacji (waloryzacji) do kursu waluty

obcej, odsyłających do tabeli kursów walut obcych banku (kredytodawcy), poprzez

zastąpienie lub uzupełnienie ich, wskutek zawarcia aneksu do umowy,

postanowieniami pozbawionymi abuzywnego charakteru, dającymi możliwość

korzystania przez kredytobiorcę z dowolnie wybranego kursu, poprzez samodzielne

nabywanie waluty obcej na poczet spłaty kredytu? Czy w przypadku, gdy proces

poinformowania konsumenta o ryzykach, wynikających z wprowadzenia do umowy

kredytu klauzul przewidujących indeksację (waloryzację) kursem waluty obcej,

polegał na przedstawieniu konsumentowi szczegółowej informacji o ryzyku

kursowym związanym z zaciągnięciem kredytu (było to stałym elementem

procedury Banku), a konsument potwierdził przekazanie informacji w zakresie

ryzyka kursowego oraz zaakceptowania zasad funkcjonowania kredytu

indeksowanego składając oświadczenie zawarte w umowie, to czy klauzule

obciążające konsumenta ryzykiem kursowym mają charakter jednoznaczny i nie

stanowią postanowień niedozwolonych w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.? Czy umowa

kredytu stanowi umowę wzajemną, ewentualnie, jeżeli umowa kredytu nie stanowi

umowy wzajemnej, to czy dopuszczalne jest mimo tego skorzystanie przez

I CSK 1445/25

5

kredytodawcę z prawa zatrzymania w sytuacji, gdy ma miejsce nieważność

umowy?

Skarżący powołał się także na potrzebę wykładni: art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw.

z art. 7 ust. 1 i 8b ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w

sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej jako

„Dyrektywa 93/13") (w odniesieniu do abuzywności waloryzacyjnych) oraz art. 3531

k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c. (w odniesieniu do nieważności klauzul

waloryzacyjnych), w zw. z art. 2, 31 ust. 3 i 32 ust. 1 Konstytucji RP co do kwestii,

czy w przypadku stwierdzenia, że klauzula waloryzacyjna podlega eliminacji z

umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty obcej z uwagi

na jej nieważność lub abuzywność, umowa powinna być nadal wykonywana, czy

też umowa upada w całości; art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i 8b ust. 1

Dyrektywy 93/13 (w odniesieniu do abuzywności waloryzacyjnych) oraz art. 3531

k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c. (w odniesieniu do nieważności klauzul

waloryzacyjnych) co do kwestii, jakie oprocentowanie należy przyjąć dla wyliczenia

odsetek od hipotetycznego kredytu zlotowego w przypadku stwierdzenia, że

skutkiem abuzywności lub nieważności postanowień waloryzacyjnych zawartych w

umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego) jest eliminacja mechanizmu

waloryzacji z umowy i przekształcenie jej z mocą wsteczną w kredyt złotowy; art.

3531 k.c. co do kwestii, czy postanowienia waloryzacyjne umowy kredytu,

określające wysokość kwoty kredytu i wysokość rat kapitałowo-odsetkowych

wyrażoną w walucie obcej poprzez odesłanie do tabeli kursów walut obcych banku-

kredytodawcy, bez określenia w treści umowy szczegółowych zasad obliczania tych

kursów, na przykład w postaci wzoru matematycznego, mieszczą się w granicach

zasady swobody umów, opisanej w tym przepisie; art. 58 § 1 k.c. i art. 3851 § 1 i 2

k.c. co do kwestii, czy w przypadku stwierdzenia przez sąd, że jednocześnie

spełnione są przesłanki bezwzględnej nieważności oraz abuzywności postanowień

umowy, postanowienie to jest jednocześnie bezwzględnie nieważne i abuzywne;

art. 189 k.p.c. w zw. z art. 1301a § 1 k.p.c. co do kwestii, czy roszczenie o „ustalenie

nieważności umowy”; stanowi dopuszczalny sposób sformułowania powództwa;

art. 189 k.p.c. co do kwestii, czy w sytuacji, gdy powodowi przysługuje dalej idące

roszczenie o zapłatę, wynikające ze stosunku prawnego w postaci rzekomo

I CSK 1445/25

6

nieważnej umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego) kursem waluty obcej,

w szczególności wynikające z możliwości żądania zwrotu dokonanych świadczeń

na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, to czy strona powodowa

posiada interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego; art.

321 § 1 k.p.c. co do kwestii, czy dopuszczalne jest stwierdzenie upadku umowy

wskutek abuzywności części jej postanowień, jeżeli powództwo nie obejmowało

żądania wywodzonego z twierdzenia, że umowa upada; art. 3851 § 1 k.c. w zw. z

art. 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13 co do kwestii, czy sąd dokonujący oceny abuzywności

postanowienia umowy w ramach kontroli incydentalnej, ma obowiązek zbadania,

czy doszło do spełnienia przesłanki „rażącego naruszenia interesów konsumenta”;

art. 321 § 1 k.p.c. co do kwestii, czy w procesie cywilnym dopuszczalne jest

dokonanie oceny abuzywności postanowień umownych, które nie były objęte

podstawą faktyczną roszczenia, zakreśloną przez stronę powodową w ramach

powództwa; art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z art. 366 k.p.c. co do kwestii, czy wiążąca

moc orzeczenia rozciąga się również na treść jego uzasadnienia; art. 3851 § 1 i 2

k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 co do kwestii, czy możliwe jest

wyeliminowanie przez strony abuzywności postanowień umowy kredytu

dotyczących indeksacji (waloryzacji) do kursu waluty obcej, odsyłających do tabeli

kursów walut obcych kredytodawcy, poprzez zastąpienie lub uzupełnienie ich,

wskutek zawarcia aneksu do umowy, postanowieniami pozbawionymi abuzywnego

charakteru; art. 3851 § 1 k.c. co do kwestii, czy poinformowanie konsumenta o

ryzykach wynikających z wprowadzenia do umowy kredytu klauzul przewidujących

indeksację (waloryzację) kursem waluty obcej, polegające na przedstawieniu

konsumentowi szczegółowej informacji o ryzyku kursowym związanym z

zaciągnięciem kredytu, powoduje że klauzule obciążające konsumenta ryzykiem

kursowym mają charakter jednoznaczny i nie stanowią postanowień

niedozwolonych w rozumieniu tego przepisu, jeżeli konsument potwierdził

przekazanie tej szczegółowej i wyczerpującej informacji (wynikającej z procedur

wewnętrznych Banku) poprzez złożenie pisemnego oświadczenia; art. 496 k.c. w

zw. z art. 497 k.c., w zw. z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo

bankowe (obecnie: Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (obecnie: t.j.

Dz. U. z 2026 r. poz. 38 z późn. zm., dalej jako „Prawo bankowe”) co do kwestii,

I CSK 1445/25

7

czy umowa kredytu jest umową wzajemną, a nawet jeżeli nie stanowi umowy

wzajemnej, to czy dopuszczalne jest mimo tego skorzystanie przez kredytodawcę z

prawa zatrzymania w sytuacji, gdy ma miejsce nieważność umowy kredytu.

W nawiązaniu do tak sformułowanych przyczyn kasacyjnych należy

przypomnieć, że istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c. jest problem nowy i dotychczas niewyjaśniony, dotyczący ważnego

abstrakcyjnego zagadnienia jurydycznego, którego rozstrzygnięcie przez Sąd

Najwyższy przy okazji rozpoznania skargi kasacyjnej przyczyni się do rozwoju

prawa i orzecznictwa oraz będzie miało znaczenie nie tylko dla tej konkretnej,

jednostkowej sprawy, ale także dla innych podobnych spraw. Skarżący powinien

sformułować to zagadnienie w sposób przyjęty przy przedstawianiu przez sąd

powszechny zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy;

przedstawić pogłębiony wywód prawny uzasadniający zgłoszone wątpliwości,

wykazać zasadność preferowanego sposobu jego rozstrzygnięcia, a także

wadliwość rozwiązania przez Sąd drugiej instancji postawionego problemu

prawnego w sposób rzutujący na wynik sprawy. We wniosku o przyjęcie skargi do

rozpoznania, pozwany powołał się także na potrzebę dokonania wykładni

przepisów budzących poważne wątpliwości prawne i wywołujące rozbieżności w

orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.). Przez wskazaną wyżej rozbieżność

należy rozumieć brak zgodności rozstrzygnięć w sprawach o takich samych lub

bardzo podobnych stanach faktycznych, w których mają zastosowanie te same

przepisy, wykładane lub stosowane w sposób prowadzący do odmiennych -

zróżnicowanych albo sprzecznych - orzeczeń albo decyzji procesowych. Wskazując

na tę przyczynę kasacyjną, skarżący powinien opisać, na czym polega trudność w

interpretacji określonych przepisów prowadząca do niepożądanego wyżej stanu

oraz zilustrować swoje twierdzenia przykładami takich rozbieżnych rozstrzygnięć.

Sformułowane przez skarżącego wątpliwości prawne zostały już

rozstrzygnięte w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE)

oraz Sądu Najwyższego. Wskazano w nim, że określenie wysokości świadczenia z

tytułu zwrotu kredytu obciążającego konsumenta z odwołaniem do tabel kursów

walut obcych ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych

kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i

I CSK 1445/25

8

w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem, narusza

równorzędność stron, w związku z czym tego rodzaju postanowienia umowne mają

charakter niedozwolony w rozumieniu art. 3851 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017

r., IV CSK 285/16, z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, z 24

lutego 2022 r., II CSKP 45/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). Klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, określają główne świadczenie kredytobiorcy w

rozumieniu art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c., a zatem podlegają kontroli, jeśli nie

zostały sformułowane w jednoznaczny sposób (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 4

kwietnia 2019 r., I CSK 159/17, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, z 21 czerwca 2021

r., I CSKP 55/21 oraz z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22). Postanowienia umowne

są wyrażone prostym i zrozumiałym językiem, gdy umowa przedstawia w sposób

przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się dane

postanowienie, umożliwiając konsumentowi orientację, w oparciu o jednoznaczne i

zrozumiałe kryteria, co do wypływających dla niego z tej umowy konsekwencji

ekonomicznych (zob. wyroki TSUE: z 20 września 2017 r., C-186/16; z 3

października 2019 r., C-260/18 oraz z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13; wyroki Sądu

Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, z 10 maja 2022 r., II CSKP

285/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22 i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).

Sąd Najwyższy wyjaśnił już również, że klauzula ryzyka walutowego i klauzula

kursowa określająca przeliczenie zobowiązań stron (tzw. klauzula spreadowa) - w

ramach przyjętego w umowie mechanizmu waloryzacji są ze sobą ściśle

powiązane, co ma istotne znaczenie z perspektywy oceny, czy określają one

główne świadczenia stron, czy zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, a

także w płaszczyźnie możliwości utrzymania umowy w mocy, a ich rozszczepienie

jest zabiegiem sztucznym (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 20 lutego 2023 r.,

II CSKP 809/22 i z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i dalsze powołane tam

orzecznictwo). Oceny abuzywności postanowienia umownego dokonuje się według

stanu z chwili zawarcia umowy, a nie następczo, co oznacza, że ocena

niedozwolonego charakteru postanowienia nie może uwzględniać okoliczności

powstałych po zawarciu umowy - w tym także sposobu stosowania postanowienia

I CSK 1445/25

9

umowy w praktyce (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20

czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1. poz. 2). Uznanie klauzul

przeliczeniowych za abuzywne oznacza, że są one - z mocy samego prawa od

momentu zawarcia umowy - bezskuteczne (nie wiążą) konsumentów (art. 3851 § 1

k.c.), aczkolwiek strony pozostają związane umową w pozostałym zakresie, jeśli

jest to tylko możliwe. Stwierdzenie niedozwolonego charakteru postanowienia w

umowie kredytu może uzasadniać uznanie umowy za nieważną. Umowa będzie

dotknięta nieważnością, gdy bez abuzywnych postanowień jej obowiązywanie nie

jest możliwe w świetle prawa krajowego i nie zaszły przesłanki umożliwiające

zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument postanowień abuzywnych nie

potwierdził, nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym

samym odmawiając przywrócenia im skuteczności z mocą wsteczną (zob. uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC

2021, Nr 9, poz. 56; uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20,

OSNC 2021, Nr 6, poz. 40; wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18 i z 29

kwietnia 2021 r., C-19/20, oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V

CSK 382/18, OSNC-ZD, 2021, Nr 2, poz. 20, z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21

i z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22). Sąd Najwyższy wypowiedział się także w

kwestii, czy bez dotkniętych abuzywnością. klauzul przeliczeniowych, umowa

kredytu indeksowanego do waluty obcej może nadal obowiązywać, wskazując, że

wyeliminowanie tych klauzul prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka walutowego,

charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i

uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest

równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za

umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby

nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Wyłączył

dopuszczalność zastąpienia abuzywnych postanowień umownych przepisami

dyspozytywnymi lub zwyczajami, przez zastosowanie średniego kursu NBP w

oparciu o art. 358 § 2 k.c. lub art. 41 prawa wekslowego, ewentualnie w oparciu o

wykładnię umowy przy zastosowaniu art. 65 k.c. (zob. wyroki z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22 i z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22). Wskazał, że jeżeli bez

niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może obowiązywać, a nie są

I CSK 1445/25

10

spełnione przesłanki uzupełnienia luki przez regulację zastępczą i konsument nie

wyraził świadomie i swobodnie woli sanowania postanowienia, umowa jest trwale

bezskuteczna (nieważna), a podstawą tej nieważności jest art. 58 k.c. (zob. wyroki

Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 25 lipca 2023 r., II

CSKP 1487/22; z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23; z 9 stycznia 2024 r., II

CSKP 874/22 oraz z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22). W orzecznictwie Sądu

Najwyższego wyjaśniono także, że - w braku szczególnych rozwiązań

intertemporalnych - miarodajny dla rozstrzygnięcia, czy umowa może obowiązywać

bez klauzuli abuzywnej, jest stan prawny obowiązujący w chwili zawarcia umowy.

Wskazuje na to charakter sankcji zastosowanej w art. 3851 § 1 k.c., która polega na

tym, że niedozwolone postanowienie umowne jest od początku, z mocy samego

prawa, dotknięte bezskutecznością, przy czym jest to bezskuteczność „na korzyść

konsumenta”, co oznacza, że może on udzielić następczo świadomej i wolnej

zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą

wsteczną (por. wyrok Sądu Najwyższego z 15 października 2024 r., II CSKP 474/23

i uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III

CZP 29/17, OSNC 2019, Nr 1, poz. 2 i z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC

2021, Nr 9, poz. 56). Sąd Najwyższy wypowiedział się także co do znaczenia

nowelizacji prawa bankowego dokonanej tak zwaną ustawą antyspreadową czyli

ustawą z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 165, poz. 984) dla bytu prawnego umów zawartych przed

wejściem w życie tej noweli (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i

z 28 października 2022 r., II CSKP 894/22), a także co do znaczenia art. 111 ust. 1

pkt 4 prawa bankowego oraz art. 24 ust. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o

Narodowym Banku Polskim- tekst jedn.: Dz. U. z 2005 r. Nr 1, poz. 2 (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22).

Sąd Najwyższy wypowiedział się także za istnieniem interesu prawnego

konsumenta w żądaniu przez niego ustalenia nieważności umowy kredytu (ściślej

ustalenia nieistnienia wynikającego z niej stosunku prawnego kredytu – zob.

uzasadnienie uchwał Sądu Najwyższego z 17 grudnia 1993 r., III CZP 171/93,

OSNCP 1994, nr 7-8, poz. 149 i z 20 października 2015 r., III CZP 27/15, OSNC

I CSK 1445/25

11

2016, Nr 3, poz. 31, uchwały Sądu Najwyższego z 23 września 2010 r., III CZP

57/10, OSNC 2011, Nr 2, poz. 14 i z 15 września 2020 r., III CZP 87/19, OSNC

2021, Nr 2, poz. 11 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 2 lipca 2015 r., V CSK

640/14; z 2 lutego 2006 r., II CK 395/05; z 25 lutego 2022 r., II CSKP 87/22; z 28

lipca 2023 r., II CSKP 611/22; z 6 listopada 2015 r., II CSK 56/15, z 17 lutego 2016

r., III CSK 148/15, z 10 maja 2021 r., I CSKP 64/21, OSNC 2022, Nr 3, poz. 28 oraz

z 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22). W orzecznictwie Sądu Najwyższego

dominuje również stanowisko, że sformułowanie żądania jako zmierzającego do

ustalenia (stwierdzenia) nieważności lub nieistnienia czynności prawnej (umowy)

stanowi często stosowany, ale niezbyt precyzyjny skrót myślowy, utożsamiający

zdarzenie prawne mające być źródłem stosunku prawnego z tym stosunkiem;

żądanie takie należy kwalifikować w drodze jego wykładni jako zmierzające do

ustalenia nieistnienia stosunku prawnego, który miałby wynikać z tej czynności

prawnej, a okoliczności, które są powoływane jako motywacja dla twierdzenia o

nieważności lub nieistnieniu czynności prawnej (umowy) - jako jego podstawę

faktyczną (por. np. uchwały Sądu Najwyższego z 23 września 2010 r., III CZP

57/10, OSNC 2011, Nr 2, poz. 14 i z 15 września 2020 r., III CZP 87/19, OSNC

2021, Nr 2, poz. 11 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 6 listopada 2015 r., II CSK

56/15, z 17 lutego 2016 r., III CSK 148/15, z 10 maja 2021 r., I CSKP 64/21, OSNC

2022, Nr 3, poz. 28 oraz z 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22).

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadniają także podniesione we

wniosku wątpliwości prawne na gruncie art. 321 § 1 k.p.c. oraz art. 365 § 1 k.p.c. w

zw. z art. 366 k.p.c. W podstawach skargi nie zawarto zarzutu naruszenia art. 365 §

1 k.p.c. w zw. z art. 366 k.p.c., co wyklucza znaczenie podniesionej wątpliwości dla

rozstrzygnięcia skargi kasacyjnej. Wątpliwości prawne na gruncie art. 321 § 1 k.p.c.

pozostają natomiast w oderwaniu od ustaleń faktycznych i ocen prawnych

dokonanych przez Sądy meriti. Zgodnie z art. 321 § 1 k.p.c. sąd nie może

wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad

żądanie. W toku niniejszego postępowania powodowie, powołując się na

abuzywność, odwołujących się do tabel kursowych stosowanych u poprzednika

prawnego strony pozwanej, klauzul przeliczeniowych zawartych w umowie kredytu

łączącej strony, konsekwentnie domagali się ustalenia, że umowa ta jest nieważna

I CSK 1445/25

12

ze względu na brak możliwości jej wykonywania na skutek eliminacji klauzul

abuzywnych (pozew k. 17 i pismo powodów z 4 listopada 2020 r. obejmujące

rozszerzenie powództwa - k. 501 i n.). Przypomnieć należy, że ochrona

konsumenta przed klauzulami niedozwolonymi w umowach jest skuteczna ex lege i

sąd może dokonać ustaleń w tym przedmiocie także z urzędu, podczas

rozpoznawania sprawy z udziałem konsumenta. Zgodnie z utrwalonym

orzecznictwem TSUE, sąd krajowy jest zobowiązany do zbadania z urzędu, czy

dane warunki umowne, wchodzące w zakres stosowania Dyrektywy 93/13, mają

nieuczciwy charakter - w wypadku zaś potwierdzenia takiego stanu rzeczy, sąd

powinien z urzędu zniwelować brak równowagi między konsumentem a

przedsiębiorcą, o ile posiada niezbędne ku temu informacje dotyczące stanu

faktycznego i prawnego (zob. wyroki TSUE z 13 września 2018 r., C-176/17; z 21

grudnia 2016 r., C-154/15 i C-308/15 oraz z 21 kwietnia 2016 r., C-377/14). W

orzecznictwie Sądu Najwyższego także przyjęto, że brak związania konsumenta

niedozwolonym postanowieniem, o którym mowa w art. 3851 § 1 zd. 1 k.c.,

oznacza, iż nie wywołuje ono skutków prawnych od samego początku i z mocy

samego prawa, co sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę z urzędu, chyba że

konsument temu się sprzeciwi w sposób niewymuszony i jednoznaczny (zob.

uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP

29/17, OSNC 2019, Nr 1, poz. 2 i z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9,

poz. 56 i powołane tam orzecznictwo). W niniejszej sprawie powodowie –

konsumenci konsekwentnie wskazywali na niedozwolony charakter, odwołujących

się do tabel banku, klauzul regulujących zarówno mechanizm przeliczenia kwoty

kredytu (§ 7 ust. 1 umowy), jak i mechanizm przeliczenia rat (§ 11 ust. 5 umowy), a

dalsze postanowienia uznane przez Sądy meriti za abuzywne stanowią jedynie ich

uogólnienie (§ 1 ust. 3A umowy) lub powtórzenie (§ 1 ust. 4 i § 24 ust. 2 i 3

Regulaminu). W konsekwencji nie ma podstaw do przyjęcia, że na gruncie

niniejszej sprawy wystąpiła potrzeba odniesienia się przez Sąd Najwyższy do

opisanej przez skarżącego wątpliwości.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wypowiedziano się już także co do

możliwości sanowania niedozwolonego postanowienia na skutek zawarcia przez

strony postępowania aneksu do umowy umożliwiającego kredytobiorcom zmianę

I CSK 1445/25

13

sposobu spłaty kredytu. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zgodna zmiana umowy kredytu

dokonana w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r., np. w

formie aneksu, mogłaby tylko wtedy implikować sanację wadliwych postanowień

umownych, jeśliby można ją potraktować jako wyraz „świadomej i dobrowolnej”

zgody konsumenta na związanie abuzywnym postanowieniem umownym, co

zakłada przede wszystkim, że konsument – dokonując czynności prawnej – jest

świadomy wadliwości postanowień umownych, które czynność ta miałaby sanować

(zob. wyroki Sądu Najwyższego z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22 i z 6

września 2024 r., II CSKP 1644/22; por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 i wyrok TSUE z 29

kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W., R.W. przeciwko Bank BPH S.A.). Skoro podstawa

faktyczna zaskarżonego wyroku nie wskazuje na to, aby okoliczności takie zostały

wykazane w sprawie zakończonej zaskarżonym wyrokiem, brak podstaw do

przyjęcia, że na gruncie niniejszej sprawy powstała potrzeba kolejnego odniesienia

się przez Sąd Najwyższy do tej problematyki.

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadnia także problematyka

spoczywającego na banku obowiązku informacyjnego względem konsumenta o

ryzykach związanych z zawarciem umowy o kredyt indeksowany (denominowany)

do waluty obcej. W orzecznictwie Sądu Najwyższego - uwzględniającym

orzecznictwo TSUE - przyjęto, że klauzule umowne dotyczące ryzyka kursowego

określają główny przedmiot umowy kredytu, a zatem mogą podlegać kontroli pod

względem abuzywności na podstawie art. 3851 § 1 zd. 2 k.c., jeżeli nie zostały

sformułowane w sposób jednoznaczny. Wyjaśniono, że wymaganie wyrażenia

postanowienia umownego w sposób jednoznaczny, prostym i zrozumiałym

językiem jest spełnione, gdy umowa przedstawia konsumentowi w sposób

przejrzysty działanie mechanizmu waloryzacyjnego tak, aby konsument był w stanie

oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego

z tej umowy konsekwencje ekonomiczne, związane z zaciągnięciem wieloletniego

zobowiązania kredytowego, waloryzowanego kursem waluty obcej. Ryzyko

kursowe towarzyszące umowom kredytowym zawieranym na bardzo długi okres

czasu jest na tyle poważne, że jeżeli ma nim być w całości obciążony

kredytobiorca, to jego decyzja podjęta w tym przedmiocie przez zaakceptowanie

I CSK 1445/25

14

umowy musi być poprzedzona wykonaniem obowiązków informacyjnych przez

kredytodawcę. Prawidłowa informacja powinna uświadamiać konsumentowi, że

ryzyko silnej deprecjacji złotego jest trudne do oszacowania w perspektywie

długoterminowej i pozostaje realne. Sąd Najwyższy zastrzegał także w tym

kontekście że ogólne pouczenie konsumenta, iż wahania kursów waluty obcej, do

której kredyt jest denominowany/indeksowany, wpłyną na wysokość salda kredytu

oraz wysokość raty kapitałowo-odsetkowej wyrażonej w walucie krajowej, jest

niewystarczające dla stwierdzenia, że bank udzielił kredytobiorcy konsumentowi

wystarczającej informacji. Również okoliczność, że konsument oświadcza, iż jest w

pełni świadomy potencjalnych ryzyk wynikających z zawarcia wspomnianej umowy,

nie ma sama w sobie znaczenia dla oceny, czy przedsiębiorca spełnił wspomniany

wymóg przejrzystości, ciężar zaś udowodnienia, że konsument otrzymał niezbędne

informację, spoczywa na przedsiębiorcy (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 27

listopada 2019 r., II CSK 483/18; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22.; z 13 maja

2022 r., II CSKP 464/22.; z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22; z 8 listopada 2022

r., II CSKP 1153/22, z 28 lutego 2023 r., II CSKP 763/22; i z 20 lutego 2023 r., II

CSKP 809/22).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono również, że art. 3851 i n. k.c.

stanowią rdzeń systemu ochrony konsumenta i wprowadzają instrument

wzmożonej - względem zasad ogólnych (w tym art. 3531 k.c.) kontroli treści

postanowień narzuconych przez przedsiębiorcę pod kątem poszanowania

interesów konsumentów, co w powiązaniu z istotnymi różnicami w konsekwencjach

tych naruszeń, polegającymi w szczególności na zastosowaniu w reżimie

niedozwolonych postanowień sankcji bezskuteczności zawieszonej na korzyść

konsumenta, wyłączeniu zastosowania art. 58 § 3 k.c. i daleko idącym ograniczeniu

możliwości zastąpienia bezskutecznej klauzuli inną, stwarzałoby ryzyko

rozstrzygnięć poniekąd przypadkowych i arbitralnych. W konsekwencji przyjęto, że

w zakresie naruszeń właściwości (natury) stosunku prawnego, które spełniają

przesłanki określone w art. 3851 i n.k.c. - reżim niedozwolonych postanowień

umownych wyłącza także zastosowanie art. 58 § 1 w związku z art. 3531 k.c. (zob.

m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021,

z. 2, poz. 7; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22,

I CSK 1445/25

15

OSNC-ZD 2022, nr D, poz. 50; z 27 maja 2022 r., II CSKP 377/22, z 29 listopada

2023 r., II CSKP 1460/22). Z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia wynika

jednoznacznie, że Sąd Apelacyjny, uwzględniając powyższe stanowisko, uznał za

prawidłową ocenę Sądu Okręgowego, że wyeliminowanie z przedmiotowej umowy

klauzuli ryzyka walutowego i klauzul przeliczeniowych ze względu na ich

abuzywność oznacza, że bez nich utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym

przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą nieważnością. Brak

zatem podstaw do przyjęcia, że na gruncie niniejszej sprawy powstała kolejna

potrzeba odniesienia się przez Sąd Najwyższy do powyższej problematyki.

Wbrew przekonaniu skarżącego, nie występuje na gruncie niniejszej sprawy

sygnalizowana przez niego potrzeba wykładni art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c.

związana z możliwością skorzystania przez bank z zarzutu zatrzymania. Kwestia

wzajemności umowy kredytu została wyjaśniona w uchwale składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 28 lutego 2025 r., III CZP 126/22, w której Sąd

Najwyższy przyjął - z przyczyn szczegółowo wyjaśnionych w motywach uchwały -

że umowa kredytu ma charakter wzajemny. Stwierdzenie wzajemnego charakteru

umowy kredytu nie jest jednak wystarczające do przyjęcia, że każdorazowo

dopuszczalne jest skorzystanie przez bank z zarzutu zatrzymania w sporze z

konsumentem dochodzącym zwrotu nienależnego świadczenia wobec nieważności

umowy kredytu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że w sytuacji, w

której wzajemne wierzytelności są wyrażone w pieniądzu, uprawnienie do

potrącenia (art. 498 i n. k.c.) należy postrzegać jako dalej idące w zestawieniu z

prawem zatrzymania, którego istota polega na zabezpieczeniu wierzytelności

przysługującej retencjoniście przed ewentualną niewypłacalnością dłużnika

(wierzyciela wzajemnego) przez uzależnienie spełnienia własnego świadczenia od

zaoferowania świadczenia przez wierzyciela wzajemnego. Potrącenie realizuje

bowiem m.in. funkcję egzekucyjną, prowadząc – w drodze jednostronnej decyzji

potrącającego i bez konieczności zaangażowania organów państwa – do

przymusowego zaspokojenia należności przysługującej potrącającemu. W

konsekwencji, w braku szczególnych okoliczności, których wykazanie obciążałoby

stronę podnoszącą zarzut zatrzymania, podważa to legitymowany prawnie interes

strony, która dysponując możnością wymuszenia spełnienia świadczenia

I CSK 1445/25

16

wzajemnego, z możliwości tej nie korzysta, lecz – powołując się na potrzebę

„zabezpieczenia” wierzytelności, którą może swobodnie wyegzekwować – odmawia

spełnienia świadczenia należnego kontrahentowi ze skutkiem w postaci dalszego

utrzymywania stanu niepewności między stronami. Kwestia ta rysuje się

szczególnie wyraźnie w razie nierównowagi majątkowej stron stosunku prawnego,

gdy dalsze pozostawanie w impasie mogłoby w istocie służyć szykanowaniu strony

słabszej, z uwagi na trudność w zaoferowaniu przez nią świadczenia wzajemnego

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 6 czerwca 2025 r., II CSKP 545/23).

Ponadto, w sprawach objętych zakresem zastosowania Dyrektywy 93/13,

przy ocenie zasadności zarzutu zatrzymania uwzględnienia wymaga w każdym

przypadku konieczność dokonywania przez sąd krajowy, zgodnie z zasadą

efektywności prawa Unii, wykładni przepisów prawa krajowego zgodnej z

przepisami dyrektywy unijnej, tak dalece, jak to możliwe. Stosownie zaś do

stanowiska TSUE art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w

ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni prawa krajowego – co odnosi

się również do art. 496 i 497 k.c. – zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia

nieważności umowy kredytu zawartej przez bank z konsumentem ze względu na

nieuczciwy charakter jej niektórych warunków powołanie się przez bank na prawo

zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości

uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od banku z uwagi na skutki

restytucyjne wynikające ze stwierdzenia abuzywności warunków umownych, od

równoczesnego zaofiarowania przez konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia

zwrotu całości świadczenia otrzymanego od banku na podstawie umowy kredytu,

niezależnie od spłat dokonanych w wykonaniu tej umowy przez konsumenta (por.

postanowienie TSUE z 8 maja 2024 r., C-424/22, WN przeciwko Santander Bank

Polska S.A., ECLI:EU:C:2024:398 i wcześniejszy wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r.,

C-28/22, Getin Noble Bank, ECLI:EU:C:2023:992, jak również uzasadnienie

uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 28 lutego 2025 r., III CZP

126/22 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 28 lutego 2025 r., II CSKP 2231/22 i z 11

marca 2025 r., II CSKP 617/23). Z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia wynika,

że rozważania Sądu Apelacyjnego wpisują się w przedstawione wyżej stanowisko.

I CSK 1445/25

17

W konsekwencji brak podstaw do przyjęcia, że na gruncie niniejszej sprawy

powstała potrzeba kolejnego odniesienia się do tej kwestii przez Sąd Najwyższy.

W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji. O kosztach postępowania

kasacyjnego na rzecz powodów orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i § 11 k.p.c. w

zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c., a § 2 pkt 7w i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za

czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 215)

(A.D.)

[a.ł]