SN odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej w sporze o hipoteki umowne w księgach wieczystych

Wyrokiem z 8 listopada 2024 r. Sąd Okręgowy w Szczecinie oddalił apelację

powódek G.N., S.N. i J.N. od wyroku Sądu Rejonowego w Goleniowie z 16 stycznia

2024 r., którym oddalone zostało ich powództwo skierowane przeciwko Bank

spółce akcyjnej w W. o uzgodnienie treści ksiąg wieczystych szczegółowo

opisanych w pozwie z rzeczywistym stanem prawnym przez ustalenie, że wpisane

I CSK 1493/25

2

w działach IV tych ksiąg hipoteki umowne zwykłe nie powstały, a tym samym wpis

tych ograniczonych praw rzeczowych w księgach wieczystych jest pozbawiony

podstaw prawnych.

U podstaw oddalenia powództwa i apelacji legło stwierdzenie, że analiza

treści umowy kredytu prowadzi do wniosku, że wierzytelność Banku w stosunku do

poprzednika prawnego powódek była oznaczona, skonkretyzowana co do

wysokości oraz istniała w dacie zawarcia umowy kredytu ( 3 grudnia 2001 r.),

a jedynie była niewymagalna. W konsekwencji Sądy meriti stanęły na stanowisku,

że nie ma podstaw do przyjęcia by ustanowione na nieruchomościach objętych

sporem hipoteki umowne zwykłe były nieważne i jako takie powinny zostać

wykreślone z ksiąg wieczystych.

Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez powódki.

Skarżące we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołały się na

przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

Ich zdaniem w sprawie występują istotne zagadnienia prawne wymagające

odpowiedzi na pytania:

1. kiedy dochodzi do powstania wierzytelności kredytodawcy (banku) o zwrot

udzielonego kredytobiorcy kredytu w przypadku, gdy wypłata środków przez

kredytodawcę uzależniona została od spełnienia przez kredytobiorcę

dodatkowych warunków i następuje na podstawie przedkładanych przez

niego rachunków, faktur, aktów notarialnych oraz sukcesywnego wnoszenia

udziału własnego w stosunku do wypłacanych kwot, a do momentu

przedłożenia przez kredytobiorcę ostatniego dokumentu potwierdzającego

dokonanie transakcji, ostateczna kwota udzielonego kredytu nie jest

znana?”;

2. czy według przepisów obowiązujących w dacie zawarcia umowy kredytowej,

w okresie przypadającym między zawarciem umowy kredytowej a wypłatą

środków przez kredytodawcę, w przypadku gdy potencjalna wypłata środków

uzależniona jest od uprzedniego spełnienia przez kredytobiorcę szeregu

warunków, których ziszczenie się nie jest pewne, a co za tym idzie sama

wypłata środków może nigdy nie nastąpić, ustanowienie zabezpieczenia

I CSK 1493/25

3

wierzytelności o zwrot udzielonego kredytobiorcy kredytu w postaci hipoteki

umownej zwykłej było dopuszczalne?;

3. czy w przypadku zawarcia umowy kredytowej, na mocy której wysokość

wypłaconych przez kredytodawcę środków uzależniona jest od wysokości

zobowiązania kredytobiorcy z tytułu zakupu przedmiotu kredytowania, do

momentu przedłożenia kredytodawcy dowodu potwierdzającego wysokość

zobowiązania kredytobiorcy względem sprzedawcy, wysokość potencjalnej

wierzytelności kredytodawcy o zwrot kredytu może zostać skonkretyzowana

i jednoznacznie ustalona (oznaczona) na określonym poziomie już w dacie

zawierania umowy kredytowej?.

W ocenie skarżących w sprawie istnieje także potrzeba wykładni przepisu

prawa budzącego poważne wątpliwości lub wywołującego rozbieżności

w orzecznictwie sądów - art. 353 § 1 k.c. - w przypadku którego, mimo stosunkowo

nielicznych orzeczeń Sądu Najwyższego i sądów powszechnych podejmujących

próby generalnego wskazania momentu powstania wierzytelności wynikającej

z danego stosunku umownego, trudno znaleźć głosy orzecznictwa, które w sposób

jednoznaczny przesądzałyby o momencie powstania wierzytelności przysługującej

kredytodawcy o zwrot udzielonego kredytobiorcy kredytu, gdy wypłata środków

przez kredytodawcę uzależniona jest od uprzedniego spełnienia przez

kredytobiorcę szeregu warunków umownych, których ziszczenie się nie jest pewne,

a co za tym idzie wypłata środków może nigdy nie nastąpić.

Pozwany w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o odmowę przyjęcia jej

do rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego

rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej

doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi

swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

I CSK 1493/25

4

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi

nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd

Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej

okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne

i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być

osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze

publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej

pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją

sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania

prawa w każdej indywidualnej sprawie.

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że wskazanie

przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nakłada na skarżącego obowiązek

przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami

prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono

rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma znaczenie

nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych podobnych

spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa. Zagadnienie nie może mieć charakteru

kazuistycznego i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi odnośnie do

kwalifikacji prawnej szczegółowych elementów podstawy faktycznej zaskarżonego

orzeczenia (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ

35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11 i z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC

2002, nr 12, poz. 151).

Oparcie natomiast wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawa budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga

wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie

doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć. Ponadto, ze względu na

publiczne cele jakie ma do spełnienia rozpoznanie przez Sąd Najwyższy skargi

kasacyjnej, skarżący powinien także wykazać celowość dokonania wykładni

przepisu przez Sąd Najwyższy ze względu na potrzeby praktyki sądowej.

I CSK 1493/25

5

Zagadnienia i wątpliwości wykładnicze sformułowane przez powódki nie

spełniają wyżej sprecyzowanych w judykaturze Sądu Najwyższego wymagań.

Przede wszystkim nie mają charakteru abstrakcyjnego, syntetycznego

i uniwersalnego, lecz są osadzone w okolicznościach sprawy, w której wniesiono

skargę i są pytaniami w tej właśnie sprawie. Skarżące zmierzają w istocie do

dokonania przez Sąd Najwyższy oceny trafności zaskarżonego rozstrzygnięcia

przez zbadanie, czy wierzytelność wynikająca z umowy kredytu udzielonego ich

poprzednikowi prawnemu w stanie prawnym obowiązującym przed dniem wejścia

w życie ustawy z dnia 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych

i hipotece oraz niektórych innych ustaw ( Dz.U. z 2009 r., nr 131, poz. 1075 – dalej:

„ ustawa nowelizująca z 26 czerwca 2009 r.”) – przy uwzględnieniu specyficznych

warunków umowy kredytowej – była skonkretyzowana i jako istniejąca nadawała

się do zabezpieczenia hipoteką umowną zwykłą, czy też jako wierzytelność

przyszła lub istniejąca ale o nieskonkretyzowanej wysokości powinna być

zabezpieczona hipoteką kaucyjną.

Przede wszystkim zagadnienia i wątpliwości orzecznicze formułowane przez

skarżące dotyczą nieobowiązującego już stanu prawnego, który ma zastosowanie

do nielicznych już spraw, co wyklucza potrzebę wypowiedzi Sądu Najwyższego

w tym przedmiocie z uwagi na potrzeby praktyki sądowej i jest istotnym

przeciwskazaniem do przyjęcia skargi do rozpoznania zważywszy na publiczne

cele, które powinna realizować skarga kasacyjna. Sąd Najwyższy wypowiadał się

już przy tym w kwestiach związanych z wpisem hipotek w związku z wejściem

w życie tej ustawy ( zob. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 27 września 2012 r.,

III CZP 45/12 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 11 maja 2017 r., II CSK

495/16).

Ustawa nowelizująca z 26 czerwca 2009 r. zastąpiła bowiem

dotychczasowe dwa typy hipotek powstających umownie – zwykłą i kaucyjną,

jednolitą hipoteką zabezpieczającą zarówno wierzytelności pieniężne o ustalonej

wysokości jak i wierzytelności nieokreślone i przyszłe. Model hipoteki uniwersalnej

jest natomiast bliski konstrukcyjnie dotychczasowej hipotece kaucyjnej, która

umożliwiała zabezpieczenie wierzytelności przyszłych w stanie prawnym

obowiązującym przed nowelizacją.

I CSK 1493/25

6

Ponadto zagrożenia i ryzyka dla pewności obrotu gospodarczego na które

wskazują skarżące mające przemawiać za wypowiedzią Sądu Najwyższego we

wskazanych przez nich kwestiach mają jedynie teoretyczne znaczenie. Dotyczą

bowiem nie tylko nieobowiązującego stanu prawnego ale nie uwzględniają

umownych i ustawowych środków obrony przysługujących dłużnikowi banku

w przypadku domagania się przez kredytodawcę zwrotu kredytu, który nie został

wykorzystany oraz wygaśnięcia wierzytelności hipotecznej. Ocenę tę wzmacnia

wiążący Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym stan faktyczny sprawy ( art.

3983 § 3 i 39813 § 2 k.p.c.), który nie wskazuje na jakiekolwiek pokrzywdzenie

poprzednika prawnego powódek, który wykorzystał przyznany mu kredyt.

Wskazuje to na traktowanie regulacji prawnych do których odwołują się skarżące

jako instrumentu zwolnienia się z ciążącego na nich zobowiązania.

Ponadto w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że wierzytelności

banku wynikające z umowy kredytu są wierzytelnościami istniejącymi także wtedy

gdy dopiero w przyszłości powstaną wszystkie elementy skutkujące nadejściem

terminu ich wymagalności. Gdy zostaje zawarta umowa kredytowa i w umowie tej

określone zostaje do jakiego zachowania zobowiązuje się kredytobiorca to można

uznać, że jego dług powstał a stanie się on wymagalny w razie spełnienia się

przesłanek określonych w umowie, w szczególności przekazania kredytu

kredytobiorcy i nadejścia terminu jego spłaty. W konsekwencji w takich stanach

faktycznych nie można go traktować jako długu przyszłego ( zob. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z 11 grudnia 2009 r., V CSK 215/09; z 13 maja 2010 r., IV CSK

558/09, z 16 maja 2012 r., II CSK 241/11; i z 11 maja 2017 r., II CSK 496/16).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego badano także kwestię niedostatecznego

oznaczenia zabezpieczanych wierzytelności hipotecznych, jak i zakresu

zabezpieczenia wierzytelności banku wobec kredytobiorcy hipoteką umowną

w kontekście cech konstrukcyjnych hipoteki zwykłej ( zob. m.in. uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 maja 2005 r., III CZP 24/25, OSNC 2006,

nr 4, poz. 60 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 23 października 2015 r.,

V CSK 20/15, z 17 marca 2004 r., II CK 81/03; i z 12 marca 2003 r., III CKN

1026/00).

I CSK 1493/25

7

Nie istnieje także w realiach sprawy potrzeba wykładni art. 353 § 1 k.c.

celem wskazania momentu powstania wierzytelności wynikającej z danego

stosunku prawnego w kontekście na który wskazują skarżące. Nie budzi

wątpliwości, że wierzytelność powstaje wówczas – co dotyczy także wierzytelności

z umowy kredytu - gdy skonkretyzowane są już wszystkie elementy świadczenia,

którego wierzyciel może się domagać od dłużnika. Wierzytelność może zatem

istnieć lecz być niewymagalna, a wierzytelność niewymagalna nie może być

identyfikowana z wierzytelnością przyszłą ( zob. m.in. uchwała Sądu Najwyższego

z 19 września 1997 r., III CZP 45/97, OCNC 1998, nr 2, poz. 22). Sąd Najwyższy

wielokrotnie wypowiadał się także na bazie różnych okoliczności faktycznych

w kwestii jaką wierzytelność można uznać za oznaczoną, a jaką za przyszłą ( zob.

m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2024 r., II CSKP 2255/22

i z 17 stycznia 2020 r., IV CSK 95/19).

Kwestia natomiast, czy sądy meriti prawidłowo zakwalifikowały

wierzytelność wynikającą z umowy kredytu objętej sporem jako skonkretyzowaną

w dacie zawarcia umowy i nie mającą charakteru wierzytelności przyszłej należy do

sfery stosowania prawa.

W konsekwencji skarżące przekonująco nie wykazały, że w sprawie ujawniły

się zagadnienia wykładnicze o problemowym czy precedensowym charakterze,

których wyjaśnienie wymaga zaangażowania Sądu Najwyższego i będzie sprzyjało

rozwojowi prawa. Uzasadnienie wniosku przekonuje natomiast, że skarżące

zmierzają w istocie do dokonania przez Sąd Najwyższy oceny trafności

zaskarżonego orzeczenia w odniesieniu do indywidualnych postanowień umowy

kredytowej łączącej pozwanego z poprzednikiem prawnym powódek, a nie

rozstrzygnięcia istotnych wątpliwości prawnych mających szersze znaczenie.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., odmówił

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 3, art. 98 § 11 k.p.c., art. 99 w zw. z art. 391 § 1 i w zw. z art. 39821 k.p.c.,

a także § 5 pkt 8 i § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych (tekst. jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 1935, ze zm.).

I CSK 1493/25

8

(M.M.)

[SOP]