Skarga kasacyjna banku w sprawie kredytu frankowego nie została przyjęta

Pozwany Bank spółka akcyjna w W. wniósł skargę kasacyjną od wyroku

Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 24 listopada 2023 r. Wniosek o jej przyjęcie do

rozpoznania uzasadnił wystąpieniem istotnych zagadnień prawnych (art. 3989 § 1

pkt 1 k.p.c.), które ujął w pytaniach: 1) czy na etapie oceny możliwości

obowiązywania umowy po usunięciu postanowienia abuzywnego, tj. na etapie,

poprzedzającym etap zastępowania postanowienia abuzywnego przepisem

dyspozytywnym, (…), dopuszczalne jest ustalenie treści umowy (stosunku

prawnego) w zakresie, który był regulowany przez abuzywną normę, na podstawie

I CSK 1584/24

2

art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 41 ustawy – Prawo wekslowe lub art.

56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. ze wskazanymi w przypisie

kilkudziesięcioma przepisami, z których na zasadzie analogii iuris lub analogii legis

wynika, że w polskim prawie obowiązuje generalna norma, zgodnie z którą wartość

waluty obcej określa się według kursu średniego NBP?; 2) czy oceniając

możliwości obowiązywania umowy kredytu indeksowanego do franka

szwajcarskiego, po usunięciu postanowienia abuzywnego zgodnie

z prawem krajowym, należy brać pod uwagę stan prawny z: (i) dnia zawarcia

umowy, (ii) dnia powstania sporu czy (iii) dnia orzekania?; 3) czy jeżeli bez

abuzywnego postanowienia umowa kredytu indeksowanego do franka

szwajcarskiego nie może obowiązywać, to dochodzi do automatycznej jego

substytucji normą dyspozytywną, o ile tylko zastosowanie środków krajowych

zapewnia doprowadzenie do sytuacji jaka miałaby miejsce, gdyby umowa nie

zawierała tego abuzywnego postanowienia?; 4) czy art 358 § 2 k.c. stanowi

szczegółowy przepis dyspozytywny, który znajduje zastosowanie z mocy prawa

(automatycznie) w miejsce abuzywnej klauzuli kursowej określającej sposób

ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na potrzeby operacji związanych

z indeksowaniem przy wypłacie i przy spłacie kredytu?; 5) czy rozważając

unieważnienie umowy o kredyt indeksowany do waluty obcej na skutek uznania, że

postanowienia odsyłające do tabeli kursów (klauzula kursowa) mają charakter

niedozwolony należy mieć na względzie wyłącznie oświadczenie kredytobiorcy, czy

badać również, czy określone rozstrzygnięcie prowadzi do zrealizowania celu

dyrektywy 93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków

w umowach konsumenckich?

Skarżący wskazał również na potrzebę wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), tj.: art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zakresie dotyczącym

tego, które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytu indeksowanych do

franka szwajcarskiego są abuzywne, w przypadku stwierdzenia przez sąd, że

uprawnienie banku do ustalania kursu franka szwajcarskiego narusza rażąco

interesy konsumenta i jest niezgodne z dobrymi obyczajami: czy abuzywna jest

wówczas wyłącznie klauzula kursowa określająca sposób ustalenia wartości franka

I CSK 1584/24

3

szwajcarskiego, czy też wszystkie postanowienia dotyczące indeksacji kredytu,

tj. klauzula kursowa i klauzula ryzyka walutowego stanowiąca, że wysokość

zobowiązań z umowy kredytu zależna jest od zmiennej na przestrzeni

obowiązywania umowy wartości waluty obcej; oraz art. 189 k.p.c. w zakresie

dotyczącym tego, czy w sytuacji gdy kredytobiorcy przysługuje roszczenie

o zapłatę, ma on interes prawny do wytoczenia powództwa wyłącznie o ustalenie

nieistnienia stosunku prawnego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powód M.M. wniósł

o wydanie postanowienia odmawiającego przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie oraz o zasądzenie kosztów postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że postanowienia

umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego

kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą,

pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter

niedozwolonych postanowień umownych (zob. np. wyroki SN: z 22 stycznia 2016 r.,

I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17;

z 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca

2021 r., V CSKP 49/21). Postanowienie te kształtują prawa i obowiązki konsumenta

w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, przez

uzależnienie wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia

konsumenta od wyłącznej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na

złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności

poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia

konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego

ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego

działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym

ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Takie uregulowanie umowne należy

uznać za niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy

(banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona,

I CSK 1584/24

4

np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego

z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się również ścisłe powiązanie

ze sobą klauzuli ryzyka walutowego i klauzuli spreadu walutowego. Klauzula ryzyka

walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie

zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula

spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu

przeliczeniowego i wynikającej z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe.

W konsekwencji klauzule te składające się na przyjęty w umowach kredytowych

mechanizm przeliczeniowy są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie

byłoby zabiegiem sztucznym (zob. wyroki SN: z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22; z 8 listopada 2023 r., II CSKP 2099/22; z 7 lutego 2024 r.,

II CSKP 1045/22; z 21 lutego 2024 r., II CSKP 225/23).

Przyjęcie przez Sąd drugiej instancji, że postanowienia umowy

upoważniające pozwanego do jednostronnego określania wysokości wypłacanej

kwoty kredytu oraz rat na podstawie ustalanego przez niego kursu franka

szwajcarskiego są abuzywne, powoduje, że nie wiążą one kredytobiorcy

(art. 3851 § 1 zd. pierwsze k.c.). Sąd Najwyższy w uchwale całej Izby Cywilnej

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, mającej moc zasady prawnej, wyjaśnił, że

w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie

kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także

w pozostałym zakresie. Stanowisko to odzwierciedla dominujący w orzecznictwie

Sądu Najwyższego pogląd, że w przypadku umowy kredytu indeksowanego kursem

CHF, po wyeliminowaniu z niej klauzul przeliczeniowych, nie jest możliwe

utrzymanie takiej umowy w mocy. W takiej sytuacji nie jest bowiem możliwe

określenie zgodnego z wolą stron rozmiaru wzajemnych świadczeń, a przede

wszystkim wysokości zobowiązania konsumenta względem banku. Postanowienia

określające główne świadczenia stron podlegają bowiem kontroli z punktu widzenia

abuzywności tylko wówczas, gdy są niejednoznaczne (art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.).

W przeciwnym razie zasady ochrony konsumenta muszą ustąpić jednoznacznej

woli stron. Jeżeli jednak postanowienia te są niejednoznaczne, to w efekcie nie ma

zgodnych oświadczeń woli obu stron co do związania się umową o określonej

I CSK 1584/24

5

treści. Nie istnieje więc konsens w zakresie głównych świadczeń, który

z perspektywy art. 3851 § 1 k.c. podlegałby ochronie. Stąd też wynika skutek

w postaci braku związania umową w pozostałym zakresie, skoro nie są uzgodnione

główne świadczenia stron, a więc elementy konstrukcyjne umowy, przesądzające

o charakterze (istocie) danego stosunku prawnego (zob. wyrok SN

z 13 października 2022 r., II CSKP 864/22, OSNC 2023, nr 5, poz. 50, i powołane

tam orzecznictwo).

Sąd Najwyższy wyjaśnił również, że w razie uznania, iż postanowienie

umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu

określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie

jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego

postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający

z przepisów prawa lub zwyczajów (zob. uchwałę całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia

2024 r., III CZP 25/22). Oznacza to, że nie jest możliwe wypełnienie powstałych

w umowie luk po usunięciu z niej abuzywnej klauzuli waloryzacyjnej przez

odwołanie się m.in. do art. 358 § 2 k.c. czy art. 24 ust. 3 ustawy o NBP.

Nie jest również możliwe wypełnienie powstałych w umowie luk po usunięciu

z niej abuzywnej klauzuli waloryzacyjnej przez odwołanie się do art. 56 k.c.,

art. 65 k.c., art. 354 k.c. czy przepisów prawa wekslowego (zob. wyroki SN:

z 14 czerwca 2023 r., II CSKP 254/22; z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22,

i z 4 czerwca 2024 r., II CSKP 1213/22).

Zwrócić uwagę należy, że art. 358 § 2 k.c. wszedł w życie 24 stycznia

2009 r. (zob. ustawę z 23 października 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny

oraz ustawy – Prawo dewizowe, Dz.U. z 2008 r. Nr 228, poz. 1506).

Niedopuszczalne byłoby więc stosowanie tego przepisu w odniesieniu do łączącej

strony umowy kredytu zawartej 9 października 2006 r., a więc przed wejściem w

życie tego przepisu.

Ocenę czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),

dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (zob. uchwałę składu siedmiu

sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17). Od tego też momentu klauzule

abuzywne nie są wiążące dla konsumenta, chyba że konsument wyrazi świadomą

I CSK 1584/24

6

wolę na objęcie go takim postanowieniem umownym. Skutek niezwiązania klauzulą

abuzywną ex tunc, oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku

do daty zawarcia umowy zawierającej taką klauzulę pozostają bez znaczenia dla

niewiążącego charakteru niedozwolonych postanowień umownych.

Wykładnia art. 189 k.p.c. i interesu prawnego w żądaniu ustalenia

nieważności umowy była już wielokrotnie przedmiotem rozstrzygnięć Sądu

Najwyższego. Uzależnienie powództwa o ustalenie od wystąpienia interesu

prawnego należy pojmować elastycznie, z uwzględnieniem celowościowej jego

wykładni, konkretnych okoliczności danej sprawy, szeroko pojmowanego dostępu

do sądów i tego, czy w drodze innego powództwa (powództwa o świadczenie)

strona może uzyskać pełną ochronę (zob. wyroki SN: z 9 lutego 2012 r.,

III CSK 181/11; z 17 kwietnia 2015 r., III CSK 226/14; z 23 marca 2018 r.,

II CSK 371/17; z 26 maja 2021 r., II CSKP 64/21 oraz postanowienie SN

z 12 lutego 2021 r., IV CSK 423/20). Jeżeli strona procesu cywilnego zamierza

uzyskać stabilne rozstrzygnięcie co do istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego

będącego podstawą żądania zasądzenia świadczenia, co może dotyczyć

zwłaszcza sytuacji, w których ze stosunku tego wynika większa liczba roszczeń lub

jego ocena może mieć znaczenie dla wyniku innych postępowań sądowych między

tymi samymi stronami, może – zgodnie z zasadą dyspozycyjności – żądać

ustalenia prawa lub stosunku prawnego (art. 189 k.p.c.). Ocena tego żądania

znajdzie wówczas wyraz w sentencji i – w razie uprawomocnienia się wyroku –

będzie korzystać z prawomocności materialnej na zasadach ogólnych

(zob. postanowienie SN z 23 kwietnia 2021 r., II CSK 9/21 oraz uchwałę SN

z 14 marca 2014 r., III CZP 121/13).

Z powyższych względów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie znajdując również

okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu,

w szczególności nieważności postępowania (art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 1 i 3 w zw. z art. 99 w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. oraz § 2 pkt 7

I CSK 1584/24

7

w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października

2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Mariusz Łodko

[wr]

[SOP]