Chora psychicznie bez zgody w DPS. SN nie przyjął skargi kasacyjnej uczestniczki

W związku ze skargą kasacyjną uczestniczki postępowania A.G. od

postanowienia Sądu Okręgowego w Krakowie z 8 września 2025 r. Sąd Najwyższy

zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Tylko na tych

przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie o przyjęciu lub odmowie

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W judykaturze już wielokrotnie wypowiadano się na temat charakteru skargi

kasacyjnej (zob. np. postanowienia SN: z 13 czerwca 2018 r., II CSK 71/18;

z 15 kwietnia 2021 r., I CSK 43/21; z 25 sierpnia 2021 r., II CSK 216/21; z 23 maja

2024 r., I CSK 364/24). Wskazano m.in., że skarga kasacyjna została ukształtowana

w przepisach kodeksu postępowania cywilnego jako nadzwyczajny środek

zaskarżenia, nakierowany na ochronę interesu publicznego przez zapewnienie

rozwoju prawa, jednolitości orzecznictwa oraz prawidłowej wykładni, a także w celu

usunięcia z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu dotkniętym

nieważnością lub oczywiście wadliwych, nie zaś jako ogólnie dostępny środek

zaskarżenia orzeczeń umożliwiający rozpoznanie sprawy w kolejnej instancji

sądowej.

Koniecznej selekcji skarg pod kątem realizacji tego celu służy instytucja

tzw. przedsądu, ustanowiona w art. 3989 k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy

dokonuje wstępnej oceny skargi kasacyjnej. Ten etap postępowania przed Sądem

Najwyższym jest ograniczony – co należy podkreślić – wyłącznie do zbadania

przesłanek przewidzianych w art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., nie zaś merytorycznej oceny

skargi kasacyjnej. W razie spełnienia co najmniej jednej z tych przesłanek, przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania jest usprawiedliwione.

I CSK 1585/26

3

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca oparła

na przesłankach uregulowanych w art. 3989 § 1 pkt 1 i 4 k.p.c. Przesłanki te nie

zostały jednak spełnione.

W tym kontekście Sąd Najwyższy wskazuje, że skarga kasacyjna stanowi

nadzwyczajny środek zaskarżenia. Jego rozpoznanie nie ma charakteru

postępowania w ramach trzeciej instancji. Służy realizacji konstytucyjnych

i ustawowych zadań Sądu Najwyższego, wśród których pozostają przede wszystkim

nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania

(art. 183 ust. 1 Konstytucji RP). Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.

o Sądzie Najwyższym jego obowiązki obejmują zapewnienie jednolitości

orzecznictwa i rozstrzyganie zagadnień prawnych. Tym właśnie celom wypada

podporządkować także rozstrzyganie skarg kasacyjnych.

Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest

zagadnienie nowe, nierozwiązane dotąd w orzecznictwie, którego rozstrzygnięcie

może przyczynić się do rozwoju prawa. Odwołanie się do tej przesłanki przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga – jak wynika z orzecznictwa Sądu

Najwyższego – sformułowania tego zagadnienia z przytoczeniem wiążących się

z nim konkretnych przepisów prawnych oraz przedstawienia argumentów

świadczących o rozbieżnych ocenach prawnych (zob. np. postanowienia SN: z 7

czerwca 2005 r., V CSK 3/05; z 25 maja 2021 r., II CSK 96/21; z 20 sierpnia 2024 r.,

I CSK 981/24). Ponadto w judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że

wskazanie przyczyny określonej w powołanym przepisie nakłada na skarżącego

obowiązek przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz

z argumentami prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie

zostało ono rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma

znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych

podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa. Nie może mieć charakteru

kazuistycznego i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi odnośnie do

kwalifikacji prawnej szczegółowych elementów podstawy faktycznej zaskarżonego

orzeczenia (zob. m.in. postanowienia SN: z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01,

OSNC 2002, nr 12, poz. 151; z 30 kwietnia 2015 r., V CSK 598/14; z 15 kwietnia

2021 r., I CSK 720/20). Występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego

w zasadzie powinno spełniać wymagania stawiane zapytaniu przedstawianego

I CSK 1585/26

4

przez sąd drugiej instancji w razie powstania poważnych wątpliwości (art. 390 § 1

k.p.c.), których nie można rozwiązać za pomocą powszechnie przyjętych reguł

wykładni prawa (zob. np. postanowienia SN: z 24 października 2012 r., I PK 129/12;

z 8 maja 2015 r., III CZP 16/15). Zagadnienie to nie może być przy tym pozorne, czyli

m.in. nie może stanowić próby obejścia dokonanych przez sądy ustaleń faktycznych

i oceny dowodów (art. 3983 § 3 i art. 39813 § 2 k.p.c.).

Występowania istotnego zagadnienia prawnego w powyższym rozumieniu

skarżąca upatruje w konieczności udzielenia odpowiedzi na pytanie:

„Czy w rozumieniu art. 39 ust. 1 ustawy z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia

psychicznego (dalej: „u.o.z.p.”) standard „zagrożenia życia” jako przesłanka

umieszczenia w DPS bez zgody może być interpretowany rozszerzająco i

obejmować sytuacje subiektywnie ocenianej niewydolności opiekuńczej rodziny, czy

też – mając na uwadze konstytucyjną ochronę wolności (art. 41 Konstytucji RP) –

wymaga wykazania stanu bezpośrednio poprzedzającego zgon, którego nie da się

uniknąć w żaden inny sposób niż poprzez przymusową instytucjonalizację?”.

Skarżąca nie sformułowała żadnego zagadnienia prawnego w formule wyżej

przedstawionej, jej wywód nie zawiera istotnej argumentacji prawnej. W istocie

zagadnienia prawne wskazane przez skarżącą są pytaniami o trafność stanowiska

Sądu Okręgowego wyrażonego w związku z rozstrzygnięciem tej konkretnej sprawy

i polemiką z tym stanowiskiem, związaną z zastosowaniem konkretnych przepisów

prawa (a nie problemem związanym z istotnością zagadnienia prawnego).

Nie stanowi zagadnienia prawnego stwierdzenie o potrzebie dokonania oceny

prawnej w określonym zakresie w sytuacji, gdy skarżący nie przedstawił

argumentów, które świadczyłyby o możliwych rozbieżnościach interpretacyjnych,

innych niż ocena, którą przyjął Sąd drugiej instancji. To samo dotyczy sytuacji, gdy

skarżący nie wykazał wskazanego powyżej elementu „istotności” ani „nowości”,

ograniczając się do przedstawienia argumentacji stanowiącej w istocie polemikę ze

stanowiskiem tego Sądu.

W orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że umieszczenie osoby bez jej zgody

w szpitalu psychiatrycznym lub w domu pomocy społecznej stanowi istotną

ingerencję w zagwarantowaną konstytucyjnie wolność osobistą człowieka (art. 41

ust. 1 Konstytucji RP; art. 5 ust. 1 lit. e Konwencji o ochronie praw człowieka

i podstawowych wolności). Z tego względu orzeczenie sądu o umieszczeniu chorej

I CSK 1585/26

5

osoby w tych placówkach musi cechować aktualność w odniesieniu do stanu zdrowia

uzasadniającego przymusowe przebywanie w nich oraz wnikliwość analizy

przesłanek faktycznych i prawnych takiej decyzji (zob. wyrok SN z 11 lipca 2023 r.,

II CSKP 206/23). Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego ma na celu pomoc

osobom chorym i upośledzonym psychicznie, a nie chronić inne osoby przed ich

uciążliwym zachowaniem. Zostało to podkreślone w preambule zawartej w tej

regulacji przez wskazanie, że zdrowie psychiczne jest fundamentalnym dobrem

osobistym człowieka, a ochrona praw osób z zaburzeniami psychicznymi należy

do obowiązków państwa. Dążenie do pełnej realizacji tej dyrektywy odzwierciedla

m.in. regulacja zawarta w art. 41 u.o.z.p., dopuszczająca odstępstwo od zasady

niewzruszalności prawomocnych orzeczeń. W świetle art. 39 ust. 1 w zw.

z art. 38 ust. 1 u.o.z.p. zagrożenie stanu zdrowia wynikającego z braku możliwości

zapewnienia opieki innych osób nie jest przesłanką umieszczenia osoby chorej

psychicznie lub upośledzonej umysłowo w domu opieki społecznej bez jej zgody;

przesłankę tę stanowi wyłącznie zagrożenie życia takiej osoby (postanowienie SN

z 8 lipca 2025 r., II CSKP 303/25).

Należy zatem spostrzec, że w orzecznictwie zwraca się uwagę na

konieczność zaistnienia dwóch przesłanek w kontekście możliwości umieszczenia

chorego bez jego zgody w domu pomocy społecznej. Po pierwsze, trzeba wykazać,

że uczestnik na skutek upośledzenia umysłowego nie jest zdolny do zaspokajania

podstawowych potrzeb życiowych i nie ma możliwości korzystania z opieki innych

osób oraz potrzebuje stałej opieki i pielęgnacji, lecz nie wymaga leczenia szpitalnego

(art. 38 ust. 1 u.o.z.p.). Po drugie, konieczne jest stwierdzenie, że brak opieki zagraża

życiu, a nie tylko zdrowiu uczestnika (art. 39 ust. 1 u.o.z.p.; zob. postanowienie SN

z 16 kwietnia 2025 r., II CSKP 66/25).

Z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sądy meriti, którymi Sąd

Najwyższy był związany (art. 39813 § 2 in fine k.p.c.), wynika, że zasadne jest

skierowanie uczestniczki postępowania do domu pomocy społecznej, mimo

niewyrażenia przez nią zgody na to, gdyż tylko w ten sposób można będzie zapewnić

jej niezbędną oraz właściwą opiekę, jakiej – z uwagi na swój stan zdrowia

psychicznego – wymaga, a z kolei brak takiej opieki dla uczestniczki zagraża jej

życiu. Jak zauważyły ponadto Sądy, dalsze wykonywanie opieki nad uczestniczką

postępowanie przez jej ojca nie daje należytej rękojmi prawidłowego jej

I CSK 1585/26

6

sprawowania. Uczestniczka zaś, jako osoba niezdolna do samodzielnej egzystencji,

wymaga ciągłego wsparcia.

Wykazanie przyczyny przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania zawartej

w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. wymaga przedstawienia, w czym wyraża się „oczywista

zasadność” skargi, oraz argumentacji wykazującej, że rzeczywiście skarga jest

oczywiście uzasadniona (zob. np. postanowienia SN: z 26 kwietnia 2006 r., II CZ

28/06; z 5 września 2008 r., I CZ 64/08; z 11 grudnia 2024 r., I CSK 2993/24).

Niezbędne jest wykazanie kwalifikowanej postaci naruszenia przepisów prawa

materialnego lub procesowego, polegającej na jego oczywistości widocznej prima

facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, bez potrzeby wchodzenia

w szczegóły czy dokonywania pogłębionej analizy tekstu wchodzących w grę

przepisów i doszukiwania się ich znaczenia (zob. np. postanowienia SN:

z 16 września 2003 r., IV CZ 100/03; z 9 czerwca 2008 r., II UK 38/08;

z 28 października 2024 r., I CSK 2131/24). W judykaturze podkreśla się, że

przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie jest oczywiste naruszenie

konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której

naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia. Sam

zarzut naruszenia (nawet oczywistego) określonego przepisu (przepisów)

nie prowadzi wprost do oceny, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona

(zob. postanowienia SN: z 11 stycznia 2008 r., I UK 285/07; z 3 października 2013 r.,

III SK 11/13; z 15 kwietnia 2021 r., I CSK 720/20; z 26 listopada 2024 r., I CSK

2630/24).

W ocenie uczestniczki orzeczenie Sądu Okręgowego w jaskrawy sposób

narusza art. 38 ust. 1 u.o.z.p., gdyż – w świetle ustaleń faktycznych: standard

mieszkania uczestniczki jest wysoki, ojciec przejawia dobre chęci w opiece i jest

osoba wyrażająca chęć zajęcia się chorą – przymusowe umieszczenie uczestniczki

w domu pomocy społecznej jest środkiem nieadekwatnym i zbędnym.

Mając powyższe na uwadze należy zauważyć, że bez znaczenia pozostaje

standard mieszkania uczestniczki czy też dobra wola opiekuna. Podejmując decyzję

o przymusowym umieszczeniu w domu pomocy społecznej, sąd zwraca uwagę,

o czym była już mowa powyżej, na kwestie zdolności uczestnika do samodzielnego

zaspokajania potrzeb życiowych oraz możliwość korzystania z opieki innych osób.

I CSK 1585/26

7

Newralgiczną przesłanką pozostaje również czy brak opieki zagraża życiu

uczestnika.

Analiza stanu faktycznego doprowadziła do ziszczenia się powyższych

przesłanek, bowiem Sądy uznały, że sposób sprawowania opieki przez ojca

uczestniczki jest nieodpowiedni oraz szkodzi uczestniczce, gdyż ojciec m.in.

nie stosuje się do zaleceń lekarzy. Miała również miejsce sytuacja, gdzie ojciec

uczestniczki stosował przemoc fizyczną wobec niej. Całokształt okoliczności

faktycznych w kontekście stanu uczestniczki dał podstawy do uznania, iż

pozostawienie uczestniczki pod opieką ojca zagraża jej życiu.

Trzeba również zauważyć, że w tym zakresie w skardze kasacyjnej tak

naprawdę zakwestionowano ustalenia faktyczne, w tym wskazano, że jest osoba

trzecia – szwagierka uczestniczki postępowania, która miała wyrazić wolę

zaopiekowania się nią. Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną, nie jest

jednak uprawniony ani do badania prawidłowości ustaleń faktycznych, ani do oceny

dowodów dokonanych przez sąd odwoławczy. Sąd Najwyższy, jako „sąd prawa”,

rozpoznając nadzwyczajny środek zaskarżenia w postaci skargi kasacyjnej, jest

związany ustalonym stanem faktycznym sprawy, a podstawą skargi kasacyjnej

nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów (art. 3983 § 3

i art. 39813 § 2 k.p.c.). Tak więc zarówno wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania, jak i zarzuty kasacyjnej dotyczące ustaleń faktycznych były

bezprzedmiotowe. Jedynie zatem na marginesie można wskazać, że takiemu

stanowisku skarżącej odnośnie do potencjalnej pieczy nad nią przeczy

jednoznacznie e-mail jej szwagierki z 25 kwietnia 2025 r. (k. 142).

Z przytoczonych względów, na podstawie art. 3989 § 2 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c., Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,

nie znajdując też okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać

pod uwagę z urzędu.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 520 § 1

k.p.c.

O kosztach pełnomocnika z urzędu orzeczono na podstawie § 14 ust. 1 pkt 3

w zw. z § 16 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki

I CSK 1585/26

8

samorządu terytorialnego kosztów pomocy prawnej udzielonej przez adwokata

z urzędu.

[P.L.]

[SOP]