Bank nie przeszedł do rozpoznania skargi w sporze kredytobiorców o kredyt we frankach szwajcarskich

W związku ze skargą kasacyjną pozwanego Bank S.A. w W. od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Poznaniu 15 listopada 2023 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I CSK 1831/25

2

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Cel wymagania

przewidzianego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być osiągnięty jedynie przez powołanie

i uzasadnienie istnienia przesłanek umożliwiających realizację publicznoprawnych

funkcji skargi kasacyjnej. Tylko na tych przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć

rozstrzygnięcie o przyjęciu lub odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania. Dopuszczenie i rozpoznanie skargi kasacyjnej ustrojowo i procesowo

jest uzasadnione jedynie w tych sprawach, w których mogą być zrealizowane jej

funkcje publicznoprawne. Nie w każdej zatem sprawie, nawet w takiej, w której

rozstrzygnięcie oparte jest na błędnej subsumpcji czy wadliwej wykładni prawa,

skarga kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania. Podkreślenia wymaga, że

Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie jest jego rolą korygowanie

ewentualnych błędów w zakresie stosowania czy wykładni prawa w każdej

indywidualnej sprawie.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący oparł na

przesłankach uregulowanych w art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. Przesłanki te nie zostały

spełnione.

Powołanie się na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego,

a więc zagadnienia, które wiąże się z określonym przepisem prawnym i którego

wyjaśnienie ma znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, ale

także dla rozstrzygnięcia innych podobnych spraw, wymaga jego precyzyjnego

sformułowania i wskazania argumentów prawnych, które prowadzą do rozbieżnych

ocen (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01,

OSNC 2002, nr 1, poz. 11). Chodzi przy tym o zagadnienie nowe, którego

wyjaśnienie przyczyni się do rozwoju jurysprudencji (zob. postanowienie SN z 10

lutego 2023 r., I CSK 4691/22).

Natomiast oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, wymaga

I CSK 1831/25

3

wykazania, że określony przepis prawa, mimo iż budzi poważne wątpliwości, nie

doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (zob. postanowienia SN

z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08; z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07).

Skarżącego obciąża obowiązek przedstawienia odrębnej i pogłębionej argumentacji

prawnej wskazującej na zaistnienie powołanej okoliczności uzasadniającej

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, zawierającej szczegółowy opis tego, na

czym polegają poważne wątpliwości interpretacyjne (por. postanowienia SN

z 8 lipca 2009 r., I CSK 111/09; z 12 grudnia 2008 r., II PK 220/06).

Według skarżącego w sprawie wystąpiły istotne zagadnienia prawne, które

sprowadzać się miały do odpowiedzi na następujące pytania:

1. „Jaki jest zakres ewentualnej abuzywności postanowień dotyczących

denominacji: czy abuzywna jest wyłącznie norma określająca sposób ustalenia

wartości franka szwajcarskiego w złotych polskich poprzez odesłanie do tabel

kursowych banków (klauzula kursowa), jednakże nie są abuzywne pozostałe

postanowienia dotyczące samego mechanizmu denominacji i związanego z nim

ryzyka walutowego czy abuzywna jest całość postanowień umownych regulujących

denominację kredytu do franka szwajcarskiego, zarówno klauzula kursowa, jak

i klauzula waloryzacyjna (ryzyka walutowego)?”

2. „Czy art. 358 § 2 k.c. stanowi szczegółowy przepis dyspozytywny, który

znajduje zastosowanie w miejsce abuzywnej Klauzuli Kursowej określającej sposób

ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na potrzeby operacji związanych

z denominacją przy wypłacie i przy spłacie kredytu?”

3. „Czy wola konsumenta, który uważa, iż stwierdzenie nieważności całej

umowy nie jest dla niego niekorzystne, przeważa nad uprawnieniem Sądu do

zastąpienia nieuczciwego postanowienia przepisem dyspozytywnym i utrzymanie

umowy w mocy?”

4. „Czy Umowa kredytu może nadal obowiązywać w sytuacji, gdy Sąd

powszechny dojdzie do przekonania, że umowa zawiera zapisy niedozwolone?”

Jednocześnie w ocenie autora skargi kasacyjnej w sprawie zaistniała

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości

I CSK 1831/25

4

i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów tj. art. 3851 § 1 i art. 3851 § 2

k.c. oraz art. 358 § 2 i art. 3581 § 2 k.c. dotyczących dalszego bytu umowy kredytu

w sytuacji, gdy sąd powszechny dojdzie do przekonania, że umowa zawiera

klauzule niedozwolone.

Podniesione przez autora skargi kasacyjnej kwestie, w ramach istnienia

w sprawie istotnego zagadnienia prawnego oraz potrzeby wykładni przepisów

prawa, koncentrują się wokół problemu dotyczącego abuzywności postanowień

umowy i skutków tej abuzywności, które były w ostatnim czasie przedmiotem

licznych wypowiedzi Sądu Najwyższego (zob. w uchwale pełnego składu Izby

Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22; w uchwale z 28

kwietnia 2022 r., III CZP 40/22, OSNC 2022, nr 11, poz. 109, i w wyrokach: z 24

października 2018 r., II CSK 632/17; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18; z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK

159/17; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21;

z 28 września 2022 r., II CSKP 412/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 54; z 3 lutego

2022 r., II CSKP 415/22; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22; z 9 grudnia 2022 r.,

II CSKP 1262/22; z 3 marca 2022 r., II CSKP 520/22; z 23 marca 2022 r., II CSKP

532/22; z 30 czerwca 2022 r., II CSKP 656/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 52; z 30

czerwca 2022 r., II CSKP 676/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 694/22; z 20 maja

2022 r., II CSKP 713/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 19 maja 2022 r.,

II CSKP 1104/22; z 18 sierpnia 2022 r., II CSKP 387/22; z 20 maja 2022 r., II CSKP

403/22; z 23 czerwca 2022 r., II CSKP 487/22; z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP

550/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 674/22; z 26 maja 2022 r., II CSKP 711/22;

z 19 maja 2022 r., II CSKP 792/22; z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22; z 30

czerwca 2022 r., II CSKP 883/22; z 20 maja 2022 r., II CSKP 943/22; z 8 września

2022 r., II CSKP 1094/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 53; z 26 stycznia 2023 r., II

CSKP 875/22; z 7 lutego 2023 r., II CSKP 1334/22; z 22 lutego 2023 r., II CSKP

1442/22; z 8 marca 2023 r., II CSKP 1095/22; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP

722/22; z 8 lutego 2023 r., II CSKP 483/22; z 28 lutego 2023 r., II CSKP 1440/22;

z 17 marca 2023 r., II CSKP 924/22; z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22; z 26

stycznia 2023 r., II CSKP 272/22; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 454/22; z 31

stycznia 2023 r., II CSKP 1200/22; z 8 lutego 2023 r., II CSKP 978/22; z 31 marca

I CSK 1831/25

5

2023 r., II CSKP 1052/22; z 31 marca 2023 r., II CSKP 775/22; z 13 maja 2022 r., II

CSKP 464/22; z 23 maja 2023 r., II CSKP 973/22; z 30 maja 2023 r., II CSKP

1536/22; z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1461/22; z 18 października 2023 r., II

CSKP 1722/22, i z 27 marca 2024 r., II CSKP 1258/22).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości, że postanowienia

umowy (regulaminu) określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego

kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą,

pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej mają charakter

niedozwolonych postanowień umownych (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego

z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21). Wyjaśniono, że niedozwolone postanowienie

umowne (art. 3851 § 1 k.c.) jest od początku, z mocy samego prawa, dotknięte

bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo

świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu

skuteczność z mocą wsteczną.

Jednocześnie należy podkreślić, że w judykaturze Sądu Najwyższego

obecnie dominuje pogląd, iż zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

indeksowanego do waluty obcej klauzule, a zatem także klauzule zamieszczone we

wzorcach umownych kształtujące mechanizm indeksacji, określają główne

świadczenie kredytobiorcy (zob. np. wyroki SN z dnia: 4 kwietnia 2019 r., III CSK

159/17; 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-

ZD 2021, nr 2, poz. 20; 21 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21). W orzecznictwie TSUE

również podkreśla się, że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu

„głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy

uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które

z tego względu charakteryzują tę umowę (por. wyroki TSUE z: 30 kwietnia 2014 r.

w sprawie C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai, pkt 49-50; 26 lutego 2015 r. w sprawie

C-143/13, Matei, pkt 54; 23 kwietnia 2015 r. w sprawie C-96/14, Van Hove, pkt 33;

20 września 2017 r. w sprawie C-186/16, Andriciuc i in., pkt 35). Za takie uznawane

są m.in. postanowienia (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka walutowego”),

które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem zmiany kursu

waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE

z dnia: 20 września 2017 r. w sprawie C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37; 20 września

I CSK 1831/25

6

2018 r. w sprawie C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; 14 marca 2019 r.

w sprawie C-118/17, Dunai, pkt 48; 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18,

Dziubak, pkt 44).

Nie budzi też wątpliwości, że stwierdzenie niedozwolonego charakteru

postanowienia w umowie kredytu może uzasadniać uznanie umowy za nieważną

(zob. np. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. -

zasada prawna - III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56; uchwała Sądu

Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40;

postanowienie Sądu Najwyższego z 6 lipca 2021 r., III CZP 41/20, MoP 2021, nr

15, s. 775; wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak,

Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG i z 29 kwietnia 2021 r.,

C-19/20, I.W., R.W. przeciwko Bank BPH S.A.).

Ponadto w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25

kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 Sąd Najwyższy jednoznacznie przesądził, że

w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.

Natomiast w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także

w pozostałym zakresie. Niedopuszczalne jest zastępowanie wyeliminowanego

abuzywnego postanowienia umowy innym mechanizmem wyliczenia kwoty raty

kapitałowo-odsetkowej. Żaden bowiem przepis prawa, w tym art. 3851 i art. 358 § 2

k.c., nie daje podstaw do zastąpienia klauzuli abuzywnej innym postanowieniem.

Uzupełnienie luk po wyeliminowaniu takiej klauzuli stanowiłoby bowiem zbyt daleko

idącą modyfikację umowy w celu ratowania sytuacji prawnej przedsiębiorcy

stosującego niedozwolone postanowienie umowne. (zob. też wcześniejsze

postanowienie SN z 31 maja 2022 r., I CSK 2314/22 i wskazane tam orzeczenia;

postanowienie SN z 6 października 2022 r., I CSK 3614/22).

Także Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej zajął stanowisko, że art. 6

ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż stoi na przeszkodzie

I CSK 1831/25

7

wypełnianiu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych

warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów

krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że skutki wyrażone w treści

czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające

z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów

dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie w przypadku, gdy strony

umowy wyrażą na to zgodę. Zdaniem Trybunału jest tak zwłaszcza wówczas, gdy

unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu

indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia

ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane z indeksacją przedmiotowego

kredytu do waluty. W konsekwencji art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na

przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru

niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej

i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą

międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa

nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, iż ich usunięcie

spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy (zob. wyrok

TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 44 i 45; zob. też wyrok SN z 11

grudnia 2019 r., V CSK 382/19).

Konkludując, należy uznać, że kwestie podniesione przez skarżącego we

wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania zostały już wyczerpująco

wyjaśnione w orzecznictwie SN i TSUE i obecnie nie wymagają dalszej analizy

Wobec powyższego, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł

jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie

art. 98 k.p.c.

M.L.

[SOP]

I CSK 1831/25

8