Wnuczka dochodziła zachowku po babci, SN nie przyjął skargi syna

Pozwem skierowanym przeciwko P. B., powódka – S. B. domagała się

zapłaty kwoty 40.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od

31 marca 2021 r. do dnia zapłaty. Powództwo to następczo zmodyfikowała i

rozszerzając je dodatkowo wniosła o zasądzenie od pozwanego na swoją rzecz

kwoty 73.116 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od kwoty

73.116 zł od dnia 31 marca 2021 r. do dnia wniesienia pozwu, od kwoty 40.000 zł

od dnia następnego od dnia wniesienia pozwu do dnia doręczenia pisma

rozszerzającego powództwo pozwanemu, od kwoty 73.116 zł od dnia następnego

od dnia wniesienia pisma do sądu do dnia zapłaty. Tytułem uzasadnienia żądania

pozwu powódka wskazała, że dochodzona należność wynika z tytułu zachowku po

jej babci – M. B. z domu S. zmarłej w dniu […] marca 2016 r. w Ż. oraz wykonania

zapisu zwykłego. Powódka wskazała, że według jej wiedzy w skład spadku po M.

B. wchodzą: zabudowana domem działka gruntu położona przy ul. D. w Ż. o

szacunkowej wartości 300.000 zł oraz działka rolna o szacunkowej wartości 50.000

zł. Ponadto w drodze darowizny spadkodawczyni – M. B. darowała swojemu

synowi, a wujowi powódki – P. B. lokal mieszkalny położony przy ul. W w Ż. o

powierzchni 46 m2 o szacunkowej wartości 130.000 zł.

W odpowiedzi na pozew pozwany – P. B. wniósł o oddalenie powództwa,

podnosząc, że spadkodawczyni – M. B. za życia czyniła darowizny na rzecz E. N.

oraz wszystkich swoich wnuków, które w całości zaspokajają roszczenia powódki.

Ponadto podniósł, że kwota zachowku, o którą wnosi powódka jest zawyżona.

M. B. z domu S. zmarła w dniu 28 marca 2016 roku w Ż. i ostatnio tam

zamieszkiwała. W chwili śmierci M. B. była wdową, Miała troje dzieci: P. B., E. N. i

Z. B. Dwoje jej dzieci – E. N. i Z. B. - nie żyło już w chwili śmierci M. B. E. N. zmarła

w 2001 roku. Miała dwoje dzieci M. N. i M. Z. Z. B. zmarł […] kwietnia 2015 roku.

Miał on dwoje dzieci: S. B. i P. B. M. B. sporządziła testament własnoręczny

oznaczony datą „dnia 6.02.2013 r.”, o treści: „Testament. Ja M. B. do całości

spadku powołuje mojego syna P. B. i jednocześnie zobowiązuję go do spłaty (…),

w szczególności – S. B. - 6%”. Testament był parafowany przez testatorkę, a pod

jego treścią znajdowała się podpis – M. B. Powódka S. B. nie była wydziedziczona

przez spadkodawczynię, zajmowała się M. B., opiekowała się nią, gdy ta była już

I CSK 2625/25

3

chora i leżąca oraz pomagała w obowiązkach domowych. Odwiedzała

spadkodawczynię w szpitalu. Powódka przestała pracować, by móc zajmować się

chorą M. B., od której otrzymywała pieniądze. Powódka nie była upoważniona do

dysponowania rachunkiem bankowym spadkodawczyni. Pozwany P.B. również

opiekował się spadkodawczynią.

Postanowieniem z 15 lipca 2020 r. Sąd Rejonowy w Żyrardowie stwierdził,

że spadek po M. B. zmarłej w dniu […] marca 2016 roku na podstawie testamentu

własnoręcznego z dnia 6 lutego 2013 roku z dobrodziejstwem inwentarza nabył syn

P. B. w całości. W skład spadku wchodzi zabudowana nieruchomość położona w Ż.

przy ul. D., dla której Sąd Rejonowy w Żyrardowie prowadzi księgę wieczystą KW

nr […] oraz udział do 1/8 w prawie własności w nieruchomości rolnej położonej w

miejscowości W. o powierzchni 7,10 ha. Umową darowizny z dnia 11 października

1999 r. spadkodawczyni – M. B. i jej mąż T.B. darowali na rzecz syna P. B.

przysługujące im na zasadzie wspólności majątkowej małżeńskiej spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego nr […] o powierzchni 46,50 m2

położone w Ż. przy ul. K. W. (wcześniej ul. S.). Obecnie dla lokalu prowadzona jest

księga wieczysta KW nr […].

W wyniku rozpoznania sprawy wyrokiem z 24 maja 2024 r. Sąd Rejonowy w

Żyrardowie, w szczególności, zasądził od pozwanego P. B. na rzecz powódki S. B.

kwotę 63.379,17 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od kwoty

63.379,17 zł od 31 marca 2021 r. do 22 października 2021 r., od kwoty 40.000 zł od

23 października 2021 r. do 12 stycznia 2024 r. i od kwoty 63.379,17 zł od 13

stycznia 2024 r. do dnia zapłaty (pkt 1); oddalił powództwo w pozostałej części (pkt

2).

Od powyższego wyroku Sądu Rejonowego w Żyrardowie z 24 maja 2024 r.

apelację wniósł pozwany zaskarżając to orzeczenie w zakresie pkt.: 1,3,4 oraz 5,

podnosząc wyszczególnione w treści apelacji zarzuty naruszenia przepisów

postępowania, tj.: art. 233 § 1 k.p.c.; art. 100 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. i art. 108 §

1 k.p.c. oraz zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, tj.: art. 991 § 1 i 2

k.c.; art. 928 § 1 pkt 5 k.c.; art. 968 § 1 k.c.; art. 972 k.c.; art 1007 § 1 k.c., wnosząc

o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa, ewentualnie uchylenie

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

I CSK 2625/25

4

W odpowiedzi na apelację strona powodowa wniosła o jej oddalenie w

całości.

Jak zważył Sąd Okręgowy w Płocku apelacja pozwanego jako bezzasadna

podlegała oddaleniu. W szczególności Sąd II instancji nie stwierdził, aby na gruncie

przedmiotowej sprawy doszło do naruszenia norm prawa materialnego. W wyniku

poczynionych przez Sąd II instancji ustaleń, w tym między innymi faktu, że na rzecz

powódki i jej ojca Z. B., spadkodawczyni nie dokonała darowizn podlegających

doliczeniu do spadku, nieuprawnione były przede wszystkim twierdzenia

apelującego, co do naruszenia przez Sąd I instancji: art. 991 § 1 i 2 k.c. i art. 968 §

1 k.c. Nie było też podstaw do powoływania się na niegodność dziedziczenia

powódki - do jej stwierdzenia niezbędne było konstytutywne orzeczenie sądowe. W

efekcie Sąd Rejonowy rozpoznający żądanie powódki, nie mógł oddalić powództwa

choćby w części, w oparciu o przepisy dotyczące niegodności dziedziczenia. Z tych

przyczyn za niesłuszny należało, w ocenie Sądu II instancji, uznać zarzut

naruszenia art. 928 § 1 pkt 5 k.c., a także art. 972 k.c. w kontekście niegodności

zapisobrania. Ostatecznie Sąd Okręgowy zważył, iż prawidłowo przyjęto, że

powódka jest uprawniona do żądania zachowku po spadkodawczyni M. B., zaś

pozwany za ten zachowek odpowiada. Sąd Rejonowy ustalił wartość udziału, jaki

przypadałby powódce przy dziedziczeniu ustawowym i właściwy mnożnik dla

zachowku (2/3), obliczył substrat zachowku, uwzględnił koszty pogrzebu,

powiększył substrat o dokonaną na rzecz pozwanego darowiznę, a w rezultacie

słusznie uwzględnił powództwo do kwoty 63.379,17 zł. Sąd trafnie zauważył, że

suma powyższa jest należna powódce nawet przy przyjęciu, że zapis zwykły,

dokonany w testamencie M. B. na rzecz powódki, byłby nieskuteczny. Kwota ta

stanowi pełny zachowek, przysługujący powódce po zmarłej M. B. Nie stwierdzając

jednak okoliczności podważających skuteczność zapisu, pozwany - w ocenie Sądu

- jest obowiązany uiścić na rzecz powódki prawidłowo ustaloną przez Sąd

Rejonowy kwotę z tytułu zapisu zwykłego - 21.060 zł, a dodatkowo kwotę 42.319,17

zł z tytułu uzupełnienia zachowku, co łącznie daje również sumę zasądzoną przez

Sąd I instancji. Żądaniem pozwu powódka objęła, bowiem, roszczenie o zachowek i

wykonanie zapisu zwykłego. Nie zasługiwał natomiast na uwzględnienie zarzut

przedawnienia roszczenia. Zgodnie z art. 1007 § 1 k.c., roszczenia uprawnionego z

I CSK 2625/25

5

tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i

poleceń, przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu.

Testament M. B., na podstawie którego pozwany został powołany do dziedziczenia,

został ogłoszony 28 października 2016 r. (bezsporne), zaś pozew w niniejszej

sprawie złożono przed upływem 5 lat od tej daty. W zakresie zaś zapisu zwykłego,

zastosowanie ma art. 981 k.c., zgodnie z którym, roszczenie z tytułu zapisu

przedawnia się z upływem lat pięciu od dnia wymagalności zapisu. W razie

nieokreślenia przez spadkodawcę terminu jego wykonania, roszczenie z tytułu

zapisu staje się wymagalne niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu. Również i w

tym zakresie nie doszło do przedawnienia roszczenia.

Ostatecznie Sąd Okręgowy w Płocku wyrokiem z 21 stycznia 2025 r. oddalił

apelację pozwanego.

Pozwany – P. B., skargą kasacyjną zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego w

Płocku z 21 stycznia 2025 r. w całości. Skargę kasacyjną od tego wyroku pozwany

oparł na podstawie naruszenia przepisów postępowania, tzn.: art. 385 k.p.c. w. zw.

z art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. oraz przepisów prawa

materialnego, tj.: art. 991 § 1 k.c.; art. 928 § 1 pkt 5 k.c.; art. 991 § 2 k.c.; art. 994 §

1 k.c.; art. 972 w zw. z art. 928 § 1 pkt 5 k.c.; art. 981 k.c.; art. 996 § 1 k.c.; art. 107

§ 1 k.c.; art. 107 § 1 k.c. oraz art. 981 k.c. w zw. z art. 193 § k.p.c.; art. 5 k.c.

We wnioskach skargi kasacyjnej (piśmie z 16 czerwca 2025 r., stanowiącym

jej uzupełnienie) pozwany, na podstawie art. 3984 § 2 k.p.c. w zw. z art. 3989 § 1 pkt

4 k.p.c., wniósł o jej przyjęcie do rozpoznania. W ocenie pozwanego skarga

kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, ponieważ Sąd Okręgowy w Płocku: nie

zastosował art. 996 § 1 k.c., tj. nie uwzględnił darowizn czynionych przez zmarłą M.

B. na rzecz powódki; naruszył art. 994 § 1 k.c. poprzez wadliwe zaliczenie do

substratu zachowku - darowizny spadkodawczyni (matki pozwanego) na rzecz

pozwanego dokonanej w 1999 r., a to z uwagi na upływ 10 lat. Odnośnie do kwestii

terminów skarżący wskazał, że uszło uwagi Sądu Okręgowemu w Płocku, że

powództwo zostało wytoczone po upływie ponad pięcioletniego okresu od otwarcia

testamentu, czym Sąd ten naruszył art. 981 k.c. W ocenie skarżącego w realiach

sprawy miało miejsce przedawnienie całego roszczenia powódki, tak z tytułu

zachowku, jak też z tytułu zapisu i to całej żądanej przez powódkę kwoty. Nadto

I CSK 2625/25

6

autor skargi zauważył, iż kwestia przedawnienia nie była przedmiotem rozważania

przez Sąd II instancji pod kątem upływu czasu do rozszerzenia powództwa.

Konfrontując to zaniechanie ze stanowiskiem prawnym skarżącego ten ostatni

stwierdził, że co najmniej roszczenie objęte rozszerzonym powództwem uległo

przedawnieniu. Nadto skarżący zarzucił naruszenie: art. 981 k.c., art. 107 § 1 k.c.,

art. 981 k.c. w zw. z art. 193 § 3 k.p.c., gdyż zdaniem pozwanego powództwo albo

co najmniej rozszerzenie powództwa było przedawnione, albowiem wniesione

zostało po upływie 5 lat od otwarcia testamentu. Nadto w ocenie pozwanego Sąd II

instancji dokonał błędnej wykładni art. 994 § 1 k.c. odnośnie do interpretacji pojęcia

„drobnych darowizn” oraz art. 991 § 1 k.c. w kontekście nie wzięcia pod uwagę

przez Sądy orzekające treści testamentu z dnia 6 lutego 2013 r. W ocenie

pozwanego powódka nie powinna otrzymać zachowku z uwagi na sprzeczność jej

żądania w tym przedmiocie z zasadami współżycia społecznego – naganne

zachowanie S. B. wobec zmarłej M. B. Pozwany podniósł także, że zarzucił w

piśmie z 16 czerwca 2025 r. naruszenie art. 5 k.c. poprzez jego niezastosowanie i

zasądzenie na rzecz powódki zachowku tj. kwoty 63.379,17 zł wraz z odsetkami

ustawowymi za opóźnienie, podczas gdy jego zdaniem, co najwyżej, winna zostać

zasądzona kwota 34.980 zł stanowiąca równowartość 6% wartości nieruchomości.

Dodatkowo skarżący zarzucając naruszenie: art. 5 k.c., poprzez jego

niezastosowanie wytknął Sądowi Okręgowemu w Płocku, że ten błędnie przyjął, że

to na pozwanym ciążył obowiązek sprawowania opieki nad spadkodawczynią,

podczas gdy powódka była z tego obowiązku zwolniona, a mimo tego za

sprawowanie pieczy nad M. B., powódka otrzymywała wynagrodzenie.

Wszystkie te okoliczności miały, zdaniem skarżącego, przemawiać za

oczywistą zasadnością jego skargi kasacyjnej.

We wnioskach skargi skarżący domagał się, w szczególności, uchylenia w

całości zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu w

Płocku do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę pozwanego, strona powodowa domagała się:

wydania postanowienia odmawiającego przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;

oddalenia skargi kasacyjnej w przypadku przyjęcia jej do rozpoznania; zasądzenia

od pozwanego na rzecz powódki kosztów postępowania kasacyjnego, w tym

I CSK 2625/25

7

kosztów zastępstwa prawnego radcy prawnego A.K. według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Tylko na tych

przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie o przyjęciu lub odmowie

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Dopuszczenie i rozpoznanie skargi kasacyjnej ustrojowo i procesowo jest

uzasadnione jedynie w tych sprawach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje

publicznoprawne. Zatem nie w każdej sprawie, skarga kasacyjna może być przyjęta

do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie rozpoznaje

sprawy, a jedynie skargę, będącą szczególnym środkiem zaskarżenia. W

judykaturze Sądu Najwyższego, odwołującej się do orzecznictwa Europejskiego

Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, jeszcze w okresie obowiązywania kasacji

zostało utrwalone stanowisko, że ograniczenie dostępności i dopuszczalności

kasacji nie jest sprzeczne z Konstytucją RP, ani z wiążącymi Polskę

postanowieniami konwencji międzynarodowych (por. uzasadnienie uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2001 r., III CZP 49/00,

OSNC 2001, nr 4, poz. 53).

Podstawowym celem postępowania kasacyjnego jest ochrona interesu

publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni oraz wkład Sądu Najwyższego

w rozwój prawa i jurysprudencji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4

lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 147).

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący oparł na

przesłance uregulowanej w art. 3989 § 1 pkt. 4 k.p.c. Przesłanka ta nie została

jednak spełniona.

Przewidziana w art. 3989 § 1 pkt. 4 k.p.c. oczywista zasadność skargi

kasacyjnej zachodzi wówczas, gdy z jej treści, bez potrzeby głębszej analizy oraz

szczegółowych rozważań, wynika, że przytoczone podstawy kasacyjne uzasadniają

uwzględnienie skargi. W wypadku, gdy strona skarżąca twierdzi, że jej skarga

I CSK 2625/25

8

kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, powinna przedstawić argumentacje

prawną, wyjaśniającą w czym ta oczywistość się wyraża oraz uzasadnić to

twierdzenie. Powinna w związku z tym wykazać kwalifikowaną postać naruszenia

prawa materialnego i procesowego, polegającą na jego oczywistości prima facie,

przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej (por. m.in. postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2003 r., V CZ 187/02, OSNC 2004, nr 3, poz.

49, z dnia 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 75, z dnia 26

kwietnia 2006 r., II CZ 28/06, nie publ., z dnia 29 kwietnia 2015 r., II CSK 589/14,

nie publ.). Przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest oczywiste naruszenie

konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której

naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2015 r., IV CSK 189/15 nie

publ. i przywołane tam orzecznictwo).

W orzecznictwie zostało już wyjaśnione, że wniesienie pozwu o zachowek

przerywa bieg przedawnienia całego roszczenia z tego tytułu, nawet jeśli

ostatecznie kwota zachowku okaże się wyższa od wskazanej w pozwie (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z 17 kwietnia 2009 r., III CSK 298/08, OSNC-ZD 2009, z. 4,

poz. 107). Ponadto wyjaśniono też, iż darowizny dokonane na rzecz osób będących

spadkobiercami podlegają doliczeniu do spadku (art. 994 § 1 k.c.), choćby zostały

poczynione dawnej niż dziesięć lat przed otwarciem spadku (zob. wyroki Sądu

Najwyższego z 6 lutego 2014 r., I CSK 252/13, OSNC-ZD 2015, z. 2, poz. 25 i z 13

kwietnia 2018 r., I CSK 381/17, OSNC-ZD 2018, nr D, poz. 68 oraz uchwała Sądu

Najwyższego z 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24, OSNC 2025, nr 3, poz. 28).

Ponadto w świetle zaprezentowanych przez skarżącego w uzasadnieniu

wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wywodów, w kontekście

pisemnych motywów orzeczenia Sądu odwoławczego, nie ma również

dostatecznych podstaw do podzielenia tezy skarżącego, że zaskarżone

rozstrzygnięcie w kwestii oceny pojęcia drobnych darowizn w rozumieniu art. 994 §

1 k.c. (w zw. z art. 996 § 1 k.c. bowiem w przepisie tym chodzi o darowizny, które

podlegają doliczeniu do substratu zachowku, a zatem przy uwzględnieniu m.in. art.

994 § 1 k.c.), a także odnośnie do braku oddalenia powództwa przez wzgląd na

zasady współżycia społecznego (art. 5 k.c.), jest oczywiście nieprawidłowe w

I CSK 2625/25

9

przedstawionym wyżej rozumieniu przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania.

Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. a o kosztach postępowania

kasacyjnego orzekł zgodnie z art. 98 § 3 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c., art. 391 § 1

k.p.c. i art. 398²¹ k.p.c., przy uwzględnieniu § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt. 2 i § 20

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności radcowskie (jedn. tekst: Dz. U. z 2023 poz.1935 ze zm), a także

mając na uwadze poniesiony przez powódkę koszty z tytułu opłaty skarbowej od

pełnomocnictwa w postępowaniu kasacyjnym. Orzeczenie o odsetkach od

zasądzonych kosztów postępowania kasacyjnego znajduje uzasadnienie w art. 98

§ 11 k.p.c. w zw. z art. 19 ust. 1 i art. 31 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie

ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U.

poz. 614) oraz przy uwzględnieniu § 2a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z

dnia 6 sierpnia 2014 r. w sprawie określenia brzmienia klauzuli wykonalności.

Władysław Pawlak

[PG]

[a.ł]