Sąd Najwyższy nie przyjął skargi córek o zasiedzenie działki, zasądził od nich 900 zł

Postanowieniem z 10 listopada 2023 r., I Ns 374/22, Sąd Rejonowy w Mielcu

stwierdził, że wnioskodawczyni nabyła własność nieruchomości przez zasiedzenie

z dniem 26 lutego 2022 r.

Postanowieniem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Okręgowy

w Tarnobrzegu oddalił apelację uczestniczek postepowania.

I CSK 263/25

2

Sąd Okręgowy ustalił, że nieruchomość została nabyta przez uczestniczkę

postępowania i jej męża na mocy ustawy z dnia 26 października 1971 r.

o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. W księdze wieczystej wpisana jest

własność na rzecz uczestniczki w 1/2 i na rzecz drugiej uczestniczki w ½ z tytułu

dziedziczenia po ojcu (mężu pierwszej uczestniczki). W toku postępowania

uczestniczka darowała swój udział 1/2 kolejnej córce (trzeciej uczestniczce).

Wnioskodawczyni zawarła z współwłaścicielem działki (mężem i ojcem

uczestniczek) ustną umowę zamiany działek i wiosną 1991 r. zaczęła uprawiać

otrzymaną działkę, przedmiot wniosku o zasiedzenie. Wnioskodawczyni

zlikwidowała w terenie granicę między działką pozyskaną przez zamianę i resztą

swoich gruntów.

Natomiast mąż uczestniczki sprzedał działkę otrzymaną od wnioskodawczyni

w wykonaniu nieformalnej umowy zamiany. Nabywca zapłacił mu cenę 5 000 000

starych zł, a wnioskodawczyni podpisała akt notarialny sprzedaży. Po śmierci męża

uczestniczki w 2004 r. wnioskodawczyni z mężem kilkakrotnie zwracali się do niej,

aby przeniosła na nich własność nieruchomości wydanej na mocy ustnej umowy

zamiany. Uczestniczka odmawiała nieodpłatnego przeniesienia własności

i proponowała sprzedaż.

Sąd drugiej instancji uznał, że najpóźniej od 26 lutego 1992 r.

wnioskodawczyni posiadała samoistnie przedmiot wniosku: uprawiała tę działkę,

połączyła w jeden ogród ze swoimi sąsiednimi działkami i posadziła tam drzewa

owocowe, warzywa oraz truskawki. Wnioskodawczyni wraz z rodziną corocznie

pobierała z tego ogrodu pożytki naturalne. Uczestniczki postępowania nie bywały

na tej działce, nigdy nie żądały zaprzestania użytkowania działki, opuszczenia jej

lub wydania. Po 2010 r. wnioskodawczyni już nie zbierała plonów, drzewa nie były

pryskane, zaczęły chorować i zostały wycięte. Prace związane z wycięciem drzew i

usunięciem korzeni wnioskodawczyni zleciła firmie. Pole nie było uprawiane przez

kilka lat, wyrosły samosiejki. W 2020 na zlecenie wnioskodawczyni pole zostało

oczyszczone i wnioskodawczyni wydzierżawiła je wraz z dwiema działkami

sąsiednimi. Dzierżawca uprawia zboże.

I CSK 263/25

3

Sąd Okręgowy uznał, że w sprawie o zasiedzenie ważność umowy zamiany

nie jest istotna. Nieważność tej umowy nie podważa samoistnego posiadania przez

wnioskodawczynię nieruchomości przez 30 lat.

Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,

uczestniczki – córki pierwszej uczestniczki - powołały się na występowanie

istotnego zagadnienia prawnego: czy stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości na

rzecz posiadacza samoistnego, będącego w ustroju wspólności ustawowej

małżeńskiej, umożliwia zasiedzenie nieruchomości w przypadku, gdy każdy ze

współmałżonków użytkuje wszystkie objęte w posiadanie nieruchomości w ramach

wspólności ustawowej małżeńskiej, co jest sprzeczne z samoistnością posiadania

jednego z małżonków i determinuje uznanie, że w takiej sytuacji samoistnymi

posiadaczami są małżonkowie w ramach wspólności łącznej, a nie tylko jedno z

nich.

Nadto skarżące powołały się na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej

w postaci naruszenia art. 172 k.c. przez stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości na

rzecz posiadacza samoistnego będącego w ustroju wspólności ustawowej

małżeńskiej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W kwestii, w jakich okolicznościach nieruchomość nabyta przez zasiedzenie

wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków, są dwa podstawowe poglądy.

Według jednego nabycie przez zasiedzenie należy traktować jak każde inne

nabycie, czyli istotna jest chwila nabycia (art. 31 § 1 k.r.o.). Jeżeli upływ terminu

zasiedzenia nastąpił w czasie trwania wspólności, to nieruchomość należy do

majątku wspólnego, nawet jeżeli posiadaczem samoistnym był tylko jeden z

małżonków. Według drugiego poglądu istotna jest przyczyna (causa) objęcia

nieruchomości w posiadanie samoistne. Jeżeli – jak w niniejszej sprawie – objęcie

w posiadanie nastąpiło w wykonaniu nieważnej umowy zamiany, to istotne jest, do

którego majątku (wspólnego czy osobistego) należała nieruchomość przekazana

przez wnioskodawczynię poprzednikowi prawnemu uczestników w zamian za

nieruchomość otrzymaną, zgodnie z zasadą substytucji (art. 33 pkt 10 k.r.o.). Przy

I CSK 263/25

4

drugim poglądzie objęcie w posiadanie samoistne przed powstaniem wspólności

prowadzi do wejścia nieruchomości do majątku osobistego (art. 33 pkt 1 k.r.o.),

nawet jeżeli w czasie biegu zasiedzenia posiadanie samoistne jednego z

małżonków przekształciło się we wspólne posiadanie samoistne małżonków.

Aczkolwiek w takim wypadku, po upływie terminu zasiedzenia także przez tego

drugiego małżonka, następuje ponownie skutek zasiedzenia i nieruchomość

przechodzi z majątku osobistego do wspólnego (chyba że art. 33 pkt 1 k.r.o. nie

stosuje się, gdyż stosuje się któryś z przepisów art. 33 pkt 2-10 k.r.o.). Podpisanie

tylko przez wnioskodawczynię, bez udziału męża, umowy sprzedaży działki

otrzymanej przez męża uczestniczki, wskazuje, że w księdze wieczystej tylko

wnioskodawczyni była wpisana jako właściciel, co jest podstawą domniemania, że

należała ona do jej majątku osobistego (art. 3 ust. 1 u.k.w.h.).

W postępowaniu o zasiedzenie na rzecz jednego z małżonków sąd co do

zasady nie rozstrzyga o przynależności przedmiotu zasiedzenia do majątku

wspólnego lub osobistego, a tym samym nie było potrzeby zajęcia stanowiska

w kwestii przynależności przedmiotu zasiedzenia do majątku wspólnego lub

osobistego wnioskodawczyni. Podobnie dla skuteczności umowy nabycia

nieruchomości nie ma znaczenia, skąd małżonek będący kupującym pozyskał

środki na zapłacenie ceny, z majątku wspólnego czy osobistego, i czy uczynił to za

zgodą drugiego małżonka. Źródło pochodzenia środków na nabycie ma znaczenie

dla objęcia nabytej nieruchomości majątkiem wspólnym lub osobistym (art. 33 pkt 2

k.r.o.), lecz drugi małżonek może podważyć samą umowę tylko, jeżeli sprzedawca

wiedział o jego sprzeciwie co do pobrania środków na zakup z majątku wspólnego.

Sąd prowadzący postępowanie o zasiedzenie rozstrzyga, czy zasiedzenie nastąpiło

na rzecz jednego czy obydwojga małżonków, jeżeli małżonkowie ci zgłaszają

sprzeczne wnioski w tym zakresie. Małżonek, który nie uczestniczył w

postępowaniu o zasiedzenie, może doprowadzić do potwierdzenia wejścia

nieruchomości do majątku wspólnego wnosząc skargę o wznowienie od

postanowienia stwierdzającego zasiedzenie (art. 524 § 2 k.p.c.) lub o usunięcie

niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze

wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym (art. 10 u.k.w.h.), a zdaniem części

I CSK 263/25

5

doktryny i orzecznictwa wystarczy zgodny wniosek małżonków o zmianę wpisu

w księdze wieczystej.

W przypadku współwłasności w częściach ułamkowych czym innym jest

samoistne posiadanie nieruchomości, a czym innym posiadanie udziału

w nieruchomości, czyli władanie nie całą nieruchomością jak właściciel, lecz

władanie jak współwłaściciel, czyli uwzględnianie woli posiadaczy reszty udziałów,

zgodnie zasadami dotyczącymi współwłasności. Natomiast w przypadku posiadania

samoistnego przez małżonków w ramach majątku wspólnego każdy z małżonków

posiada samoistnie całą nieruchomość i jest samodzielnie legitymowany do

złożenia wniosku o stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości.

Skarżące nie podważają utraty przez siebie własności przez zasiedzenie,

a jedynie podnoszą, że nabywcami własności przez zasiedzenia są

wnioskodawczyni razem z mężem, a nie sama wnioskodawczyni. Tak więc

dodatkowo skarżące nie posiadają interesu prawnego (gravamen) w podnoszeniu

zarzutu, iż zasiedzenie nastąpiło na rzecz obojga małżonków. Skarga kasacyjna nie

została odrzucona, ponieważ skarżące mają interes w uchyleniu zaskarżonego

postanowienia, oddalającego ich apelację. Jednak zaskarżone orzeczenie nie może

zostać uchylone w oparciu o zarzuty podniesione mimo braki interesu prawnego.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.

oddalił wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania.

Na podstawie art. 98 i 99 k.p.c. wnioskodawczyni przysługuje od skarżących

zwrot kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki

minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

(G.G.)

[SOP]

I CSK 263/25

6