Sąd Najwyższy nie przyjął skargi banku w sprawie kredytu frankowego, zapłaci 5434 zł

Wyrokiem z 17 listopada 2022 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że

umowa o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych […] waloryzowany kursem CHF z

dnia 4 listopada 2009 r. zawarta przez powodów K.J. i A.J. z poprzednikiem

I CSK 2751/25

2

prawnym pozwanego Bank spółki akcyjnej w W. (Bank1 spółką akcyjną w W.) jest

nieważna i orzekł o kosztach procesu.

Wyrokiem z 14 lutego 2025 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację

pozwanego od tego rozstrzygnięcia i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.

Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez pozwanego.

Skarżący we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołał się na przesłanki

z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

Jego zdaniem w sprawie występują istotne zagadnienia prawne związane

z wykładnią art. 385¹ § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 z dnia

5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich

(dalej: „Dyrektywa”) oraz art. 3851 § 2 k.c. w zw. z motywem 21 tej Dyrektywy,

sprowadzające się do odpowiedzi na pytanie:

„Czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w umowie

o kredyt indeksowany klauzul spreadowych nieokreślających głównego

przedmiotu umowy, za niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne,

prawidłowym jest uznanie umowy za nieważną w całości, skoro klauzule ryzyka

walutowego określające – zgodnie z jednolitym orzecznictwem Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: „TSUE”) – główny przedmiot tej umowy,

nie stanowią niedozwolonych (nieuczciwych) warunków umownych?”;

a także związane z wykładnią art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. -

Prawo bankowe (dalej: „p. b.”), sprowadzające się do odpowiedzi na pytanie:

„Czy wobec umożliwienia kredytobiorcom posiadającym kredyty

denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska dokonywania

spłaty rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonywania przedterminowej spłaty

pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w tej walucie na podstawie art.

69 ust. 3 p. b., wziąwszy pod uwagę aksjomat racjonalności krajowego

ustawodawcy, uzasadnione jest przyjęcie, że kredyty denominowane lub

indeksowane do waluty innej niż waluta polska są kredytami udzielonymi

w złotych polskich, skoro dokonanie przez kredytobiorcę spłaty raty kapitałowo-

odsetkowej albo dokonanie przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty

kredytu bezpośrednio w walucie, do której denominowany lub indeksowany jest

I CSK 2751/25

3

kredyt, prowadzi do skutecznego spełnienia świadczenia wynikającego ze

stosunku zobowiązaniowego w postaci umowy kredytu albo zaspokojenia

wierzyciela w osobie kredytodawcy, bez konieczności dokonywania jakichkolwiek

przeliczeń bądź innych operacji walutowych wpłacanych przez kredytobiorcę

środków w walucie innej niż waluta krajowa”?.

Ponadto zdaniem skarżącego istnieje potrzeba wykładni art. 4 ust. 2 Dyrektywy,

oraz art. 3851 k.c. i art. 3852 k.c., sprowadzająca się do odpowiedzi na pytania:

- w jaki sposób winny zostać sformułowane postanowienia wprowadzające do

umowy ryzyko walutowe, by można je było uznać za wyrażone w sposób jasny

i przejrzysty (jednoznaczny - w rozumieniu art. 3851 k.c.) oraz

- jakie informacje o zagrożeniach (ryzykach) związanych z zawarciem umowy

kredytu indeksowanego kursem waluty obcej winny zostać przekazane

konsumentowi przed zawarciem umowy, mając na uwadze brak możliwości

skutecznego przewidywania przyszłych kursów walut, treść przepisów

obowiązujących w chwili zawierania umowy oraz ówczesne orzecznictwo;

Ponadto, w ocenie skarżącego w sprawie istnieje potrzeba wykładni przepisów

budzących poważne wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów, tj.: art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 oraz art. 65 k.c., art. 354 k.c.,

art. 3851 k.c., art. 69 ust. 1 Prawa Bankowego i art. 189 k.p.c.

Powodowie w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o odmowę przyjęcia

jej do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego

rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej

doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi

swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi

I CSK 2751/25

4

nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd

Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej

okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne

i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być

osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze

publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej

pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją

sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania

prawa w każdej indywidualnej sprawie.

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że wskazanie

przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nakłada na skarżącego obowiązek

przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami

prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono

rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma istotne

znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych

podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa (zob. m.in. postanowienia

Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11

i z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151).

Oparcie natomiast wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga

wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie

doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć. Nie istnieje przy tym

istotne zagadnienie prawne ani potrzeba wykładni przepisów prawa, jeżeli Sąd

Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii tego zagadnienia oraz wykładni

przepisów i wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą

żadne okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (zob. m. in. postanowienia

Sądu Najwyższego z 17 marca 2015 r., I PK 4/15; z 23 kwietnia 2015 r., I CSK

691/14; i z 12 grudnia 2008 r., II PK 220/08).

I CSK 2751/25

5

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania mimo wielowątkowości

poruszonych w nim zagadnień i obszerności argumentacji, nie spełnia tych

wymagań. Problematyka, na którą wskazuje skarżący, była bowiem wielokrotnie

przedmiotem wypowiedzi w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego,

ukształtowanym pod wpływem orzecznictwa TSUE – w odniesieniu do zbliżonych

treścią umów kredytowych indeksowanych do franka szwajcarskiego - a pozwany

przekonująco nie wykazał, by istniała potrzeba ponownej wypowiedzi Sądu

Najwyższego w tym przedmiocie. Uzasadnienie wniosku nie wskazuje na istnienie

w sprawie abstrakcyjnych zagadnień o precedensowym znaczeniu, lecz

koncentruje się na krytyce stanowiska Sądu Apelacyjnego i prezentowaniu

koncepcji prawnych preferowanych przez pozwanego na bazie wybiórczo

cytowanych orzeczeń sądów powszechnych i Sądu Najwyższego. W takim ujęciu

skarżący polemizuje ze stosowaniem przez Sąd Apelacyjny prawa

w okolicznościach sprawy przekonując, że jest ono nietrafne.

Przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie uzasadnia problematyka

dotycząca zasadności stwierdzenia nieważności całej umowy kredytu w sytuacji,

gdy abuzywne są jedynie klauzule spreadowe.

Po pierwsze, w sprawie Sąd Apelacyjny stwierdził abuzywność zarówno

klauzuli kursowej, jak i klauzuli ryzyka walutowego. W konsekwencji nieadekwatne

do okoliczności sprawy jest rozstrzyganie problemu dotyczącego konsekwencji

stwierdzenia abuzywności jedynie klauzuli kursowej dla całego mechanizmu

waloryzacji przewidzianego w umowie i badanie w tym kontekście możliwości

utrzymania umowy w mocy.

Po drugie, w aktualnym orzecznictwie TSUE rozróżnia się abuzywność

postanowień dotyczących kryteriów przeliczania waluty krajowej na walutę

indeksacji (klauzule kursowe, spreadowe), od klauzul ryzyka walutowego,

dotyczących obciążenia konsumenta negatywnymi następstwami deprecjacji waluty

krajowej, jako kompensata za korzystniejszą stopę procentową (zob. m.in. wyroki

z 20 września 2017 r., C- 186/16, Ruxandra Andruciuc i in. Banca Romaneascu;

z 22 lutego 2018 r., C-119/17; z 20 września 2018 r., C – 51/17, OTP Bank Nyrt.

I in. przeciwko Terez Illyez i in.).

W nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono natomiast, że

I CSK 2751/25

6

klauzula ryzyka walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej

określającej przeliczenie zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich

świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie

zastosowano mechanizmu indeksacji i wynikającej z niego narażenia konsumenta

na ryzyko kursowe. W konsekwencji stwierdzono, że klauzule przeliczeniowe

i klauzule ryzyka walutowego składające się na przyjęty w umowach kredytowych

mechanizm waloryzacji - są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest

zabiegiem sztucznym. Wystarczające do stwierdzenia upadku umowy jest zatem

stwierdzenie abuzywności klauzuli kursowej (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego

z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7; z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22;

z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22;

z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22;

i z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22).

Problematyka obowiązku informacyjnego banku względem kredytobiorców

w zakresie ryzyka walutowego, a także klauzuli przeliczeniowej (spreadu) także

była wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie Sądu Najwyższego.

Odnośnie do problematyki zakresu spoczywającego na banku kredytującym

obowiązku informacyjnego dotyczącego ryzyka walutowego, w orzecznictwie Sądu

Najwyższego – uwzględniającym orzecznictwo TSUE - przyjęto, że w odniesieniu

do klauzul walutowych nie jest wystarczające deklaratywne oświadczenie przez

konsumenta, że został poinformowany o ryzyku walutowym i akceptuje to ryzyko,

a ciężar udowodnienia, że konsument otrzymał niezbędne informacje spoczywa na

przedsiębiorcy. Formalne poinformowanie o ryzyku walutowym nie jest

wystarczające do uznania, że klauzula określająca główne świadczenia stron

została wyrażona jasno i jednoznacznie ( zob. m.in. wyroki TSUE z 10 czerwca

2021 r., C-776/19-782/19 VB i inni przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA

oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur de la

République; z 20 września 2018 r., C-51/17 OTP Bank Nyrt. I OTP Faktoring

Követeléskezelő Zrt. przeciwko Teréz Ilyés i Emilowi Kissowi; z 20 września 2017

r., C-186/16 R. P. Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA; oraz wyroki

I CSK 2751/25

7

Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl., z 24 lutego

2022 r., II CSKP 45/22.; i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego – z odwołaniem do orzecznictwa TSUE

- wielokrotnie wyjaśniano także kwestię, jakie standardy powinny być spełnione by

uznać, że konsument został należycie poinformowany o ryzyku walutowym

z uwzględnieniem, że istotne są w tym względzie kryteria obiektywne. Prawidłowa

informacja powinna uświadamiać konsumentowi, że ryzyko silnej deprecjacji

złotego jest trudne do oszacowania w perspektywie długoterminowej i pozostaje

realne. W konsekwencji nie może polegać na podawaniu informacji historycznych

o wahaniach waluty indeksacji w okresie nieadekwatnym do czasu trwania umowy

i upewnianiu konsumenta, że waluta indeksacji jest stabilna, a zagrożenia i ryzyka

jedynie hipotetyczne i nieprawdopodobne. Przeciwnie, prawidłowa informacja

powinna uświadamiać konsumentowi, że może dojść do sytuacji, w której rozmiar

deprecjacji waluty indeksacji może spowodować utratę jego zdolności do spłaty

kredytu, z czym może się wiązać poważne ryzyko utraty nieruchomości obciążonej

hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu. Niezbędne jest zatem przedstawienie mu

danych nie tylko z okresu, kiedy nie miały miejsca zdarzenia powodujące istotne

wahania kursu waluty, ale także przedstawienie zagrożeń będących wynikiem

zdarzeń nadzwyczajnych mogących spowodować 100 – 200% wzrost kursu

(zob. m.in. wyroki z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl.; z 10 maja

2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.;

z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.; z 28 lutego 2023 r., II CSKP 763/22,

niepubl.; i z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl. ). Kwestia natomiast czy

reguły te zostały zastosowane w okolicznościach konkretnej sprawy należy do sfery

stosowania prawa i jako podlegająca ocenie Sądów meriti nie stanowi

abstrakcyjnego zagadnienia prawnego.

Ponadto w orzecznictwie TSUE wyjaśniono, że przewidziane w art. 5

Dyrektywy wymaganie przejrzystości postanowień umownych musi podlegać

wykładni rozszerzającej i nie może zostać zawężone do ich prostego

i zrozumiałego charakteru pod względem formalnym i gramatycznym. Dla

poszanowania wymogu przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy

umowa kredytu przedstawia w sposób przejrzysty powód i szczególne cechy

I CSK 2751/25

8

mechanizmu zamiany waluty obcej, a także stosunek między tym mechanizmem

a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach umowy, tak aby konsument

był w stanie zrozumieć, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria,

wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne. W konsekwencji

decydujące jest to, czy w świetle całokształtu istotnych okoliczności faktycznych,

w tym informacji dostarczonych przez kredytodawcę w ramach negocjacji danej

umowy kredytu właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i racjonalny

przeciętny konsument mógł się dowiedzieć nie tylko o istnieniu wahań kursów

wymiany obserwowanych na rynku walutowym, ale również oszacować –

potencjalnie istotne – konsekwencje ekonomiczne, jakie ma dla niego zastosowanie

kursu sprzedaży przy obliczaniu rat kredytu, którymi zostanie ostatecznie

obciążony, a w rezultacie także całkowity koszt zaciągniętego przez siebie kredytu.

Konsument musi bowiem móc zrozumieć, do czego się zobowiązuje, zwłaszcza co

do sposobu obliczenia rat kredytu, który zaciąga. TSUE przyjął zatem, że art. 5

Dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że treść klauzuli umowy kredytu

zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu

i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie

jasnych i zrozumiałych kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz

dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie stosowania

kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu,

w taki sposób aby konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić

kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę (zob. wyroki TSUE z 27 stycznia

2021 r., C 229/19 i C-289/19, Dexia Nederland; z 13 października 2022 r.,

C 405/21, Nova Kreditna Banka Maribor; z 21 września 2023 r., C 139/22, mBank

oraz postanowienia TSUE z 30 maja 2024 r., C-325/23, Deutsche Bank Polska

i z 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria).

Dostrzeżenia także wymaga, że wykładnia prawa unijnego dokonywana

przez TSUE ma charakter deklaratywny i jest skuteczna ex tunc, znajduje zatem

zastosowanie – poza sytuacjami, gdy Trybunał zdecyduje się na ograniczenie

skutków czasowych przyjmowanych przez siebie wykładni - także do stosunków

prawnych powstałych przed wydaniem wyroku (zob. m. in. wyroki z 8 kwietnia

1976 r., 43/75, Gabrielle Defrenne przeciwko Societe Anonyme Belge de

I CSK 2751/25

9

Navigation Aerienne Sabena, ECR 1976, s. 455 i z 6 marca 2007 r., C-292/04,

Wienand Meilicke, Heidi Christa Weyde i Marina Stöffler przeciwko Finanzamt

Bonn-Innenstadt).

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadnia zagadnienie związane

z wykładnią art. 69 ust. 3 p.b.

Po pierwsze, w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że

kredyty indeksowane do franka szwajcarskiego są kredytami udzielonymi w walucie

polskiej. Można wyróżnić trzy rodzaje kredytów, w których występuje waluta obca:

indeksowany, denominowany i walutowy. W kredycie indeksowanym kwota kredytu

jest podana w walucie krajowej i w tej walucie zostaje wypłacona, ale zostaje

przeliczona na walutę obcą według klauzuli umownej opartej również na kursie

kupna tej waluty obowiązującym w dniu uruchomienia kredytu, przy czym spłata

kredytu następuje w walucie krajowej. W kredycie denominowanym kwota kredytu

jest wyrażona w walucie obcej, a zostaje wypłacona w walucie krajowej według

klauzuli umownej opartej na kursie kupna waluty obcej obowiązującym w dniu

uruchomienia kredytu, raty kredytu są ustalone w walucie obcej, zaś spłata

następuje w walucie krajowej według kursu sprzedaży waluty obcej

obowiązującego w banku kredytującym. Z kolei w kredycie walutowym kwota

kredytu jest wyrażona w walucie obcej, wypłata kredytu i jego spłata również jest

dokonywana w tej walucie. Tylko w tym ostatnim wypadku roszczenie kredytobiorcy

w stosunku do kredytodawcy jest wyrażone w walucie obcej, tj. kredytobiorca może

żądać od kredytodawcy wypłaty kwoty kredytu w walucie obcej. W dwóch

pozostałych wypadkach żądanie kredytobiorcy w stosunku do kredytodawcy

w zakresie spełnienia świadczenia dotyczy wyłącznie waluty krajowej. Waluta obca

nie jest w tych przypadkach walutą udzielenia kredytu, a jest jedynie

wykorzystywana jako umowny instrument waloryzacji świadczeń stron w kredycie,

którego walutą jest złoty (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 29 października

2019 r., IV CSK 309/18 i z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18).

Po drugie, w dominującym orzecznictwie Sądu Najwyższego wykluczono

możliwość wypełnienia luki w umowie po wyeliminowaniu z niej postanowień

abuzywnych przez odwołanie do art. 69 ust. 3 p.b. Przyjęto, że wejście w życie

ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych

I CSK 2751/25

10

innych ustaw (Dz.U. z 2011, nr 165, poz. 984 dalej: „ustawa antyspreadowa”) nie

pozwala w pełni wyeliminować z umowy postanowień zawierających niejasne

reguły przeliczania należności kredytowych.

Łącząca strony umowa kredytu z 4 listopada 2009 r. została zawarta przed

zmianą Prawa Bankowego ustawą antyspreadową. Sankcje będące konsekwencją

abuzywności postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że

zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy –

z wyjątkiem woli konsumenta – pozostają bez znaczenia dla stwierdzenia

abuzywności postanowień umowy. O tym bowiem czy postanowienie jest

niedozwolone decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy (zob. m.in. uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17,

OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w jej uzasadnieniu).

Ponadto ustawa antyspreadowa nie zawiera przepisów o charakterze

dyspozytywnym, które mogłyby zastąpić nieuczciwe klauzule zawarte w umowach

kredytowych. Nie stwarza też podstawy do formułowania przez kredytobiorców

roszczeń przeciwko bankom o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli

o zmianę postanowień umowy od chwili jej zawarcia, a umożliwia jedynie

dokonanie zmiany postanowień umowy dotyczących sposobu waloryzacji

niespłaconych rat na przyszłość. Nie oznacza to jednak, że nakłada na nich

obowiązek zachowania takiej formy spłaty albo wyłącza możliwość zgłoszenia

roszczeń powstałych na gruncie umów niespełniających wymagań stawianych

umowom kredytowym w stosunkach z konsumentami lub też zmienia charakter

udzielonego kredytu na walutowy (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 13 maja

2022 r., II CSKP 405/22, i z 28 lipca 2023 r., I CSK 611/22).

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadniają także sformułowane przez

skarżącego wątpliwości koncentrujące się na konsekwencjach stwierdzenia

w umowie klauzul abuzywnych i możliwości jej utrzymania w mocy.

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że w przypadku,

gdy eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej

deformacji umowy, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć praw

i obowiązków stron, to nie można przyjąć, że strony są związane pozostałą częścią

umowy. Umowa będzie dotknięta nieważnością, gdy bez abuzywnych postanowień

I CSK 2751/25

11

jej obowiązywanie nie jest możliwe w świetle prawa krajowego i nie zaszły

przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument

postanowień abuzywnych nie potwierdził, nie udzielając następczo świadomej

i wolnej zgody na te klauzule i tym samym odmawiając przywrócenia im

skuteczności z mocą wsteczną.

Dotyczy to sytuacji, gdy określenie wysokości należności obciążającej

kredytobiorcę w umowie kredytu powiązanej z walutą obcą z odwołaniem do tabel

kursowych ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych

kryteriów oznaczania kursu waluty obcej, jest nietransparentne, pozostawia pole do

arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę

nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron umowy kredytu.

Takie postanowienia są niedopuszczalne, jako kształtujące prawa i obowiązki

konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego

interesy, a ich bezskuteczność – niezależnie od dalszych postanowień umowy,

w tym wyrażających ryzyko walutowe – może prowadzić do upadku umowy

w całości (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja

2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56 ; wyroki Sądu Najwyższego

z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 11

grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 13 maja

2022 r., II CSKP 464/22; z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22, oraz postanowienie

Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., I CSK 3629/22).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że

niedopuszczalne jest przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą w kredyt

złotowy oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR. Wyeliminowanie bowiem ryzyka

kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu powiązanego z walutą obcą,

byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją umowy, że umowę taką

należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, co prowadzi do

wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy

o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej

całkowitą nieważnością (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC – ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 24 lutego 2022 r., II CSKP

45/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22

I CSK 2751/25

12

i II CSKP 293/22; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22; i z 24 czerwca 2022 r.,

II CSKP 10/22)

W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest także

pogląd, że nie jest możliwe – wbrew woli konsumenta – zastąpienie

niedozwolonego postanowienia umownego odsyłającego do kursu waluty

wynikającego z tabeli bankowej odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez

NBP względnie kursu rynkowego waluty (zob. m.in. postanowienie Sądu

Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22 oraz wyroki Sądu Najwyższego

z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, II CSKP

285/22 i II CSKP 382/22; z 19 maja 2022 r., II CSKP 985/22; i z 20 maja 2022 r., II

CSKP 403/22).

Z tych samych przyczyn możliwości usunięcia luki w umowach kredytowych

nie stwarza także art. 358 § 2 k.c. wprowadzony do kodeksu cywilnego z dniem

24 stycznia 2009 r. ustawą z dnia 23 października 2008 r. o zmianie ustawy –

Kodeks cywilny oraz ustawy – Prawo dewizowe, Dz.U. z 2008 r., Nr 228, poz.

1506). Dotyczy on zobowiązań wyrażonych w walucie obcej, a w przypadku kredytu

indeksowanego do CHF waluta obca stanowi jedynie miernik wartości

zobowiązania zaciągniętego w walucie polskiej i świadczeń spełnianych przez

kredytobiorców w walucie obcej. Spełnienie przez Bank świadczenia w walucie

obcej zgodnie z wiążącą Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym podstawą

faktyczną zaskarżonego orzeczenia (art. 3988 § 3 i 39813 § 2 k.p.c.), było od

początku wyłączone, a kwota kredytu mogła być wypłacona wyłącznie w złotych.

Ponadto skarżący odrywa tak sformułowany problem od okoliczności sprawy,

w której Sąd Apelacyjny zdyskwalifikował nie tylko klauzule spreadowe, ale także

klauzulę ryzyka walutowego.

Nie można też dokonać wykładni umów kredytowych na podstawie art. 65 §

2 k.c., już po usunięciu z nich postanowień abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego

celu i zamiaru stron co do sposobu ustalenia kursu CHF. Sprowadzałoby się to

bowiem do zmiany treści klauzuli indeksacyjnej, prowadząc do zmiany jej

rozumienia przez wprowadzenie odesłania do wartości rynkowej CHF. Dla

rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy w mocy nieadekwatne jest odwoływanie się do

hipotetycznej woli stron, groziłoby to bowiem ryzykiem dalszego pogorszenia

I CSK 2751/25

13

sytuacji strony dotkniętej nadużyciem, gdyby strona, która narzuciła niedozwolone

postanowienie umowne wywodziła, że nie zawarłaby umowy z jego pominięciem.

Zgodnie z orzecznictwem TSUE art. 5 i 6 Dyrektywy należy bowiem

interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy,

który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy dokonał wykładni tego

warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka

wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1

Dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest

przepis prawa krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez

zmianę treści owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby

stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do

unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie

niekorzystne konsekwencje Ponadto, sąd krajowy jest zobowiązany do

stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umowy zawartej między

przedsiębiorcą a konsumentem, nawet jeśli warunek ten został zmieniony przez

strony w drodze umowy, chyba że konsument poprzez zmianę nieuczciwego

warunku zrezygnował z przywrócenia mu sytuacji, w jakiej znajdowałby się w braku

tego warunku (zob. wyroki TSUE z 18 listopada 2021 r. C – 212/20, M.P., B.P.

przeciwko „A” i z 29 kwietnia 2021 r., C – 19/20, Bank BPH).

Nie jest także możliwe zaradzenie lukom wynikającym z usunięcia

nieuczciwego warunku zawartego w umowie kredytowej przez zastosowanie

przepisów prawa krajowego, które mogłyby mieć zastosowanie do umowy tylko

odpowiednio lub przez analogię i które odzwierciedlają regułę obowiązująca

w krajowym prawie zobowiązań (zob. wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22,

M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A.).Takie rozwiązanie stałoby w sprzeczności

z celami prewencyjnymi Dyrektywy w postaci zniechęcenia przedsiębiorców do

wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych

(zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 24 października 2018 r., II CSK 632/17,

niepubl. i z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18; postanowienia Sądu Najwyższego

z 12 września 2023 r., I CSK 5858/22 i I CSK 5941/22, niepubl.; zob. także wyrok

TSUE z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21, C-82/21).

I CSK 2751/25

14

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadnia sygnalizowana przez

skarżącego potrzeba wykładni art. 189 k.p.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

wielokrotnie wyjaśniano, że interes prawny - o którym mowa w art. 189 k.p.c. -

należy postrzegać elastycznie, z uwzględnieniem celowościowej wykładni tego

pojęcia, szeroko pojmowanego dostępu do sądów oraz konkretnych okoliczności

sprawy. Powód zachowuje interes prawny w zgłoszeniu powództwa o ustalenie

nieistnienia (nieważności) stosunku prawnego, jeżeli mimo przysługującego mu

powództwa o świadczenie na podstawie spornego stosunku prawnego ze stosunku

tego wynikają inne, dalej idące skutki, których dochodzenie w drodze powództwa

o zapłatę nie jest możliwe lub aktualne. W takich stanach faktycznych jedynie

powództwo o ustalenie nieistnienia tego stosunku prawnego – z uwzględnieniem

procesowych skutków wyroku o ustalenie, w szczególności granic prawomocności

materialnej - może w pełny sposób zaspokoić interes prawny powoda, zapobiec

potencjalnym sporom między stronami na przyszłość, a zatem w definitywny

sposób rozstrzygnąć niepewną sytuację prawną związaną ze spornym stosunkiem

prawnym (zob. m.in. uzasadnienie uchwał Sądu Najwyższego z 17 grudnia 1993 r.,

III CZP 171/93, OSNCP 1994, nr 7-8, poz. 149 i z 20 października 2015 r., III CZP

27/15, OSNC 2016, nr 3, poz. 31 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 2 lipca 2015 r.,

V CSK 640/14, niepubl.; z 2 lutego 2006 r., II CK 395/05, niepubl.; z 25 lutego

2022 r., II CSKP 87/22, niepubl.; i z 23 kwietnia 2021 r., II CSK 9/21, niepubl.; zob.

także wyrok TSUE 23 listopada 2023 r., C-321/22 Provident Polska, gdzie

wskazano, że art. 7 ust. 1 Dyrektywy w związku z zasadą skuteczności stoi na

przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną

w orzecznictwie, które w celu uwzględnienia wytoczonego przez konsumenta

powództwa zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności nieuczciwego warunku

w umowie zawartej z przedsiębiorcą wymagają dowodu na istnienie interesu

prawnego, w sytuacji gdy uznaje się, że taki interes nie istnieje, jeżeli

konsumentowi przysługuje powództwo o zwrot nienależnego świadczenia, lub gdy

może on powołać się na tę bezskuteczność w ramach obrony przed powództwem

wzajemnym w przedmiocie wyegzekwowania wykonania zobowiązania

wytoczonym przeciwko niemu przez tego przedsiębiorcę na podstawie tego

warunku).

I CSK 2751/25

15

Sąd Najwyższy wyjaśniał także, że ocena, czy powodowi przysługuje interes

prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie, mimo możliwości zgłoszenia

powództwa o świadczenie powinien być oceniany w okolicznościach konkretnej

sprawy. Możliwość dochodzenia roszczenia o zwrot zapłaconych rat kredytu nie

eliminuje interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego

w związku z nieważnością umowy kredytu. Wyrok zasądzający świadczenie

restytucyjne na rzecz kredytobiorcy nie rozstrzygałby bowiem – ze skutkiem

wynikającym z art. 365 § 1 k.p.c. – czy stosunek kredytu został ważnie zawiązany

(zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, niepubl.

i postanowienie Sądu Najwyższego z 28 lipca 2023 r., I CSK 4275/22, niepubl.).

Skarżący nie wykazał także potrzeby ponownego badania kryteriów

zastosowania w sprawach kredytów frankowych art. 189 k.p.c. Było to konieczne,

w orzecznictwie Sądu Najwyższego powszechnie dopuszcza się bowiem

wystąpienie z żądaniem ustalenia nieistnienia stosunku kredytu ze względu na

nieważność umowy kredytu (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 10 maja 2022

r., II CSKP 163/22, niepubl.; z 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, niepubl. i z 28

lipca 2023 r., I CSK 611/22; zob. także uchwały Sądu Najwyższego z 23 września

2020 r., III CZP 57/10, OSNC 2011, nr 2, poz. 14 i z 15 września 2020 r., III CZP

87/19, OSNC 2021 r., nr 2, poz. 11 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 6 listopada

2015 r., II CSK 56/15).

Z tych względów - na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. - Sąd Najwyższy

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 1 i 3 oraz art. 98 § 11 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 398²¹ k.p.c.

i § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023,

poz. 1964, ze zm.).

(M.M.)

I CSK 2751/25

16

[SOP]