Bank chciał kasacji w sprawie kredytu frankowego, SN odmówił przyjęcia skargi

Wyrokiem z 12 stycznia 2022 r., XXVIII C 4423/21, Sąd Okręgowy w

Warszawie zasądził od pozwanego banku na rzecz powodowych kredytobiorców

„łącznie (do majątku wspólnego)” 293 881,12 zł z odsetkami tytułem zwrotu

spełnionych świadczeń i ustalił nieważność stosunku prawnego wynikającego

z umowy o kredyt waloryzowany kursem CHF oraz oddalił powództwo w

pozostałym zakresie.

I CSK 3222/24

2

Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Warszawie

oddalił apelację banku.

Sąd drugiej instancji ustalił, że 10 grudnia 2007 r. poprzednik prawny

pozwanego banku zawarł z powodami umowę o kredyt hipoteczny dla osób

fizycznych waloryzowany kursem franka szwajcarskiego (CHF). Wysokość kredytu

została ustalona na 288 000,00 zł. Kredyt wyrażony w walucie waloryzacji na

koniec 28 listopada 2007 r., według kursu kupna waluty z tabeli kursowej banku

wynosił 133 013,11 CHF. Okres kredytowania miał wynosić 300 miesięcy, do 10

grudnia 2032 r. Raty kapitałowo-odsetkowe miały być spłacane w złotych po

uprzednim ich przeliczeniu według kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej banku

obowiązującego na dzień spłaty z godziny 14:50. Aneksem z 10 lutego 2015 r.

bank m.in. zapewnił kredytobiorcom możliwość dokonywania zmian waluty spłaty

kredytu ze złotych na walutę waloryzacji i odwrotnie w okresie obowiązywania

umowy. Kredytobiorcy do 17 maja 2021 r., spełnili na rzecz banku świadczenia

pieniężne w wysokości 293 881,12 zł tytułem m.in. spłat rat kapitałowo-

odsetkowych.

Sąd drugiej instancji uznał, że bank nie wywiązał z obowiązku

informacyjnego w stosunku do kredytobiorców. Wadliwość klauzul indeksacyjnych

wynika nie tylko z tego, iż obejmują one odesłanie do tabel kursowych

sporządzanych przez bank, bez wskazania w umowie precyzyjnych i

weryfikowalnych dla kredytobiorcy-konsumenta zasad jego ustalania, ale również z

tego, że wynika z nich obciążenie kredytobiorcy nieograniczonym ryzykiem

kursowym, o którym nie został poinformowany. Nie sposób bowiem uznać, że o

takim poinformowaniu przesądza standardowy wzór oświadczenia kredytobiorcy.

Sąd drugiej instancji uznał za niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.

postanowienia umowy określające zasady przeliczenia udzielonego kredytu i

spłacanych rat na CHF, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty

obcej. Przy tym postanowienia te określają główne świadczenia stron, lecz nie

zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, ponieważ umowa nie zawierała

mechanizmu kształtowania kursu CHF przez bank. Ze względu na brak kursu

koniecznego do stosowania indeksacji, wszystkie postanowienia umowy dotyczące

I CSK 3222/24

3

indeksacji są nieważne. Umowa nie może nadal obowiązywać bez

kwestionowanych warunków z tego powodu, że ich usunięcie spowodowałoby

zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy.

Pozwany bank zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną i

wniósł o jej przyjęcie do rozpoznania ze względu na:

1) występowanie w sprawie istotnych zagadnień prawnych:

a) czy w przypadku gdy postanowienia waloryzacyjne umowy kredytu

indeksowanego (waloryzowanego ), określające wysokość kwoty kredytu i

wysokość rat kapitałowo-odsetkowych wyrażoną w walucie obcej poprzez

odesłanie do kursów publikowanych w tabelach kursowych banku-kredytodawcy,

zostają uznane za bezskuteczne, jako postanowienie niedozwolone w rozumieniu

art. 3851 § 1 i 2 k.c. (abuzywne) lub nieważne, a jednocześnie Sąd stwierdzi, że nie

jest możliwe utrzymanie indeksowanego (waloryzowanego) charakteru umowy, to

czy skutkiem ich eliminacji z umowy jest (1) stwierdzenie, że sporna umowa upada

w całości, czy też (2) eliminacja mechanizmu waloryzacji z umowy i przekształcenie

jej z mocą wsteczną w kredyt złotowy.

b) jakie oprocentowanie należy przyjąć dla wyliczenia odsetek od

hipotetycznego kredytu złotowego w przypadku stwierdzenia, że skutkiem

abuzywności lub nieważności postanowień waloryzacyjnych zawartych w umowie

kredytu indeksowanego (waloryzowanego) jest eliminacja mechanizmu waloryzacji

z umowy i przekształcenie jej z mocą wsteczną w kredyt złotowy, w szczególności

czy powinno być to (1) zmienne oprocentowanie oparte na stawce bazowej WIBOR

3M; (2) stałe oprocentowanie w wysokości ustalonej przez strony w dniu zawarcia

umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego), wpisane do tej umowy; czy też

(3) zmienne oprocentowanie oparte na stawce bazowej właściwej dla waluty

waloryzacji, czyli np. LIBOR 3M dla CHF (w przypadku umowy zawierającej

odniesienie do kursu franka szwajcarskiego).

c) czy żądanie „ustalenia nieważności umowy" stanowi roszczenie

dopuszczalne na gruncie przepisów k.p.c., czy może być uwzględnione przez sąd

rozpatrujący sprawę, a jeżeli takie sformułowanie roszczenia jest wadliwe, to jaki

powinien być skutek zgłoszenia takiego powództwa przez stronę powodową".

I CSK 3222/24

4

d) jeżeli stronie powodowej przysługuje dalej idące roszczenie o zapłatę,

wynikające ze stosunku prawnego w postaci rzekomo nieważnej umowy kredytu

indeksowanego (waloryzowanego) kursem waluty obcej, w szczególności

wynikające z możliwości żądania zwrotu dokonanych świadczeń na podstawie

przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, to czy strona powodowa posiada

interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z

umowy"

e) czy postanowienia waloryzacyjne umowy kredytu indeksowanego

(waloryzowanego) do kursu waluty obcej, określające wysokość kwoty kredytu

z wykorzystaniem klauzuli waloryzacyjnej, odsyłającej do obowiązującego kursu

walutowego w dniu uruchomienia kredytu, który jest różny od dnia zawarcia umowy,

w związku z czym w chwili zawarcia umowy nie jest znana wartość kredytu w

walucie obcej, naruszają art. 69 ust. 1 i 2 pkt 2 pr. bank.

f) czy postanowienia waloryzacyjne umowy kredytu indeksowanego

(waloryzowanego), określające wysokość kwoty kredytu i wysokość rat kapitałowo-

odsetkowych wyrażoną w walucie obcej poprzez odesłanie do Tabeli Kursów Walut

Obcych banku-kredytodawcy, bez określenia w treści umowy szczegółowych zasad

obliczania tych kursów, na przykład w postaci wzoru matematycznego, wykraczają

poza granice zakreślone w ramach zasady swobody umów opisanej w art. 3531 k.c.

g) czy dopuszczalne jest równoczesne stwierdzenie przez Sąd, że określone

postanowienie umowne jest zarówno nieważne na podstawie art. 58 § 1 k.c., jako

sprzeczne z art. 3531 k.c. w zw. z art. 69 pr. bank., jak i bezskuteczne, jako

postanowienie niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 i 2 k.c. (abuzywne), czy

też, przeciwnie, to samo postanowienie nie może być jednocześnie

zakwalifikowane jako nieważne i abuzywne; a jeżeli prawidłowe jest twierdzenie o

braku możliwości równoczesnego zastosowania wskazanych dwóch instytucji, to w

razie wystąpienia zbiegu tych norm, czy określone postanowienie należy

zakwalifikować jako abuzywne, czy jako nieważne"

h) czy dopuszczalne jest wyeliminowanie przez strony charakteru

niedozwolonego w rozumieniu art. 3851 k.c. (abuzywność) postanowień umowy

kredytu dotyczących indeksacji (waloryzacji) do kursu waluty obcej, odsyłających

I CSK 3222/24

5

do Tabeli Kursów Walut Obcych banku-kredytodawcy, poprzez zastąpienie lub

uzupełnienie ich, wskutek zawarcia aneksu do umowy, postanowieniami

pozbawionymi abuzywnego charakteru, dającymi możliwość korzystania przez

kredytobiorcę z dowolnie wybranego kursu, poprzez samodzielne nabywanie waluty

obcej na poczet spłaty kredytu"

i) czy w przypadku, gdy proces poinformowania konsumenta o ryzykach,

wynikających z wprowadzenia do umowy kredytu klauzul przewidujących

indeksację (waloryzację) kursem waluty obcej, polegał na przedstawieniu

konsumentowi szczegółowej informacji o ryzyku kursowym związanym z

zaciągnięciem kredytu, a konsument potwierdził przekazanie tej szczegółowej i

wyczerpującej informacji poprzez złożenie pisemnego oświadczenia, to czy

klauzule obciążające konsumenta ryzykiem kursowym mają charakter

jednoznaczny i nie stanowią postanowień niedozwolonych w rozumieniu art. 3851 §

1 k.c.;

2) potrzebę wykładni przepisów prawnych:

a) art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i 8b ust. 1 dyrektywy 93/13

(w odniesieniu do abuzywności waloryzacyjnych) oraz art. 3531 k.c. w zw. z art. 58

§ 1 i 3 k.c. (w odniesieniu do nieważności klauzul waloryzacyjnych), w zw. z art. 2,

31 ust. 3 i 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej;

b) art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i 8b ust. 1 dyrektywy 93/13

(w odniesieniu do abuzywności waloryzacyjnych) oraz art. 3531 k.c. w zw. z art. 58

§ 1 i 3 k.c.

c) art. 69 pr. bank. i art. 3531 k.c.;

d) art. 58 § 1 i art. 3851 § 1 i 2 k.c.;

e) art. 189 w zw. z art. 1301a § 1 k.p.c.;

f) art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I CSK 3222/24

6

Większość podstaw przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania zmierza do

możliwości obowiązywania umowy mimo niedozwolonego charakteru postanowień

kursowych.

Uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP

25/22, do rangi zasady prawnej podniesiono tezy, iż:

1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;

2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w

pozostałym zakresie.

Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają

przyjęcie skargi kasacyjnej, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po

usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia wniosku

o przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący musiałby zakwestionować tezę Sądu

drugiej instancji o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych

ustanowionych w umowie lub zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej.

Należy przy tym zaznaczyć, że na podstawie art. 3852 k.c. dla stosowania

art. 3851 k.c. istotna jest chwila zawarcia umowy (uchwały w składzie 7 sędziów SN

z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2, z 7 maja 2021 r., III

CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56), a nie ewentualne, późniejsze zmiany

nieważnej umowy lub stanu prawnego (jak wejście w życie art. 69 ust. 3 pr.bank.),

chyba że przepisy przejściowe stanowiłyby o sanowaniu nieważnych umów.

Wykładni nie wymaga art. 189 k.p.c. co do tego, czy w sytuacji, gdy

kredytobiorcy przysługuje roszczenie o zapłatę, ma on interes prawny do

wytoczenia powództwa wyłącznie o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego.

Wprawdzie art. 189 k.p.c. nie może być podstawą ustalenia nieważności umowy,

gdyż nieważność umowy jest jedynie przesłanką rozstrzygnięcia o innych

I CSK 3222/24

7

żądaniach, w tym o żądaniu ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku kredytu.

Jednak w praktyce orzeczniczej przyjęło się orzekanie o ważności umowy

rozumianej jako skrótowe określenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego

mającego powstać na mocy spornej umowy. Przy tym dopóki nieważna umowa nie

zostanie wykonana w całości lub z innych przyczyn nie przestanie wiązać, strona

umowy ma interes prawny w ustaleniu nieistnienia stosunku kredytu, tj. nieważności

umowy kreującej ten stosunek, niezależnie od roszczeń powstałych w związku z

wykonaną częścią umowy.

Na marginesie należy wskazać, że przepisy wskazane przez bank w ramach

przyczyny kasacyjnej z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., jako wymagające wykładni

dotyczyły tych w zasadzie tych samych kwestii, które omówiono powyżej. Skarżący

dokonał w istocie zdublowania przyczyn kasacyjnych przez podwójne wskazanie

tych samych merytorycznie treści – raz jako istotnych zagadnień prawnych, a raz w

ramach przyczyny kasacyjnej unormowanej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., dlatego

ponowne omawianie ich nie było celowe.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Na podstawie art. 98 i 99 k.p.c. kredytobiorcom przysługuje od skarżącego

zwrot kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki

minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Dariusz Pawłyszcze

(G.G.)

[SOP]