Syndyk banku przegrał w SN i zapłaci pozwanym po 1350 zł kosztów

Strona powodowa, syndyk masy upadłości Banku spółki akcyjnej

w W. w upadłości, wywiodła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w

I CSK 3222/25

2

Krakowie z 30 września 2024 r., wydanego w sprawie przeciwko E.L. i M.L. o

zapłatę.

Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania bank przedstawił

istotne zagadnienia prawne – „czy w postępowaniu sądowym zainicjowanym przez

upadłego, w które wstąpił następnie po ogłoszeniu upadłości syndyk masy

upadłości upadłego dopuszczalne jest złożenie oświadczenia o potrąceniu

wierzytelności przez wierzyciela upadłego i jego uwzględnienie przez sąd

rozpoznający sprawę, jeżeli czynność ta (tj. potrącenie) została dokonana bez

zgłoszenia wierzytelności w postępowaniu upadłościowym upadłego (poza trybem

ustalania i weryfikacji listy wierzytelności upadłego, który na dzień składania

oświadczenia i orzekania przez Sąd nadal nie jest ustalona), pomimo treści

art. 236 ust. 1 pr.up., w myśl którego „wierzyciel osobisty upadłego, który chce

uczestniczyć w postępowaniu upadłościowym, jeżeli niezbędne jest ustalenie jego

wierzytelności, powinien w terminie oznaczonym w postanowieniu o ogłoszeniu

upadłości zgłosić syndykowi swoją wierzytelność za pośrednictwem systemu

teleinformatycznego obsługującego postępowanie sądowe”, w szczególności

uwzględniając, że prawo upadłościowe wprowadza pierwszeństwo rozstrzygania

o roszczeniach tego typu w ramach ustalania listy wierzytelności (art. 145 pr.up.),

a więc uprawnienie Sądu do oceny skuteczności oświadczenia o potrąceniu, które

stanowi sposób zaspokojenia roszczenia wierzyciela upadłego, aktualizuje się

dopiero po prawomocnym zakończeniu weryfikacji listy wierzytelności

(art. 145 pr.up. w zw. z art. 144 pr.up.)?” oraz „czy w przypadku podniesienia przez

wierzyciela upadłego zarzutu potrącenia i złożenia materialnoprawnego

oświadczenia o potrąceniu przed ogłoszeniem upadłości w toku postępowania

sądowego zainicjowanego przez upadłego (w które następnie wstąpił syndyk masy

upadłości upadłego) sąd może uznać ten zarzut za skuteczny wobec upadłego,

jeżeli w toku postępowania, a przed wydaniem wyroku doszło do ogłoszenia

upadłości, a podnoszący zarzut potrącenia nie dokonali zgłoszenia wierzytelności

w tym postępowaniu upadłościowym, czy też powinien uznać, że zarzut ten nie

może być podniesiony skutecznie w postępowaniu sądowym i wierzyciel może

dochodzić wobec upadłego wierzytelności albo w postępowaniu upadłościowym

albo po jego prawomocnym zakończeniu lub wyczerpaniu trybu określonego

I CSK 3222/25

3

przepisami ustawy Prawo upadłościowe?” Skarżący wskazał, że w sprawie

występuje potrzeba wykładni przepisów prawnych wywołujących rozbieżności

w orzecznictwie sądów dotyczących dopuszczalności i skuteczności zarzutu

potrącenia (i oświadczenia o potrąceniu) złożonego przez wierzyciela upadłego

w postępowaniu sądowym wytoczonym przez upadłego (w które następnie wstąpił

syndyk masy upadłości upadłego) w sytuacji, gdy wierzyciel ten pominął dokonanie

zgłoszenia swojej wierzytelności (wraz z ewentualnym potrąceniem) w toku

postępowania upadłościowego, a sama lista wierzytelności upadłego nie została

jeszcze ustalona ani też prawomocnie zweryfikowana. Bank wskazał, że w sprawie

zachodzi przesłanka oczywistej zasadności skargi kasacyinei w związku

z nieprawidłowym zrównaniem przez Sąd drugiej instancji terminu wymagalności

żądania powoda o zwrot kapitału z terminem sądowym wyznaczonym przez Sąd

pierwszej instancji na ustosunkowanie się pozwanych do zgłoszenia żądania

ewentualnego przez powoda, gdy wymagalność uzależniona była wyłącznie od

doręczenia pozwanym ww. żądania i tak należy rozumieć „niezwłoczność”

z art. 455 k.c. w niniejszej sprawie; oraz zastosowaniem dobrodziejstwa rozłożenia

na raty zasądzonego świadczenia wobec pozwanych, gdy ich aktualna sytuacja nie

uzasadniała zastosowania przepisu art. 320 k.p.c., a na dzień orzekania

szczególna była wyłącznie sytuacja strony powodowej, wobec której ogłoszona

została upadłość, co zostało niezasadnie pominięte przez Sąd drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Choć wymagania stawiane istotnemu zagadnieniu prawnemu i potrzebie

dokonania wykładni przepisów prawa jako przyczynom przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania nie są tożsame, to w obu przypadkach musi występować przymiot

nowości. Problem prawny przedstawiony do rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy

nie może być już rozwiązany w orzecznictwie (zob. np. postanowienia SN:

z 23 kwietnia 2025 r., I CSK 1920/24; z 28 marca 2025 r., I CSK 725/24;

z 6 marca 2025 r., I CSK 3018/24; z 29 października 2024 r., I CSK 4297/23;

z 21 sierpnia 2024 r., I CSK 1927/24; z 15 września 2023 r., I CSK 4360/22;

z 29 sierpnia 2023 r., I CSK 4599/22; z 15 września 2023 r., I CSK 4360/22;

z 18 sierpnia 2023 r., I CSK 4091/22).

I CSK 3222/25

4

Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest

zagadnienie nowe, nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie, którego wyjaśnienie

może przyczynić się do rozwoju prawa. Zagadnienie prawne powinno przede

wszystkim być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się w stanie

faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń (zob.

postanowienie SN z 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01), a jednocześnie być

przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby umożliwić Sądowi

Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej

subsumpcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu (zob. postanowienia

SN: z 15 października 2002 r., III CZP 66/02; z 22 października 2002 r.,

III CZP 64/02, i z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08). Konieczne jest przytoczenie

argumentów prawnych, które prowadzą do rozbieżnych ocen. Skarżący powinien

nie tylko wskazać przepis prawa (materialnego lub procesowego), którego dotyczy

zagadnienie, ale także przedstawić pogłębioną argumentację prawną w celu

wykazania, że zagadnienie jest istotne, a jego rozstrzygnięcie ma znaczenie dla

merytorycznego rozstrzygnięcia w jego sprawie (zob. m.in. postanowienia

SN: z 23 sierpnia 2007 r., I UK 134/07, i z 9 lutego 2011 r., III SK 41/10).

W przypadku przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania może uzasadniać rozbieżność występująca

w orzecznictwie Sądu Najwyższego lub sądów powszechnych. Jednakże jeśli

skarżący dąży do zakwestionowania ustalonej już linii orzeczniczej, to powinien

przedstawić istotne argumenty, ze względu na które zmiana stanowiska Sądu

Najwyższego wydaje się zasadna (zob. np. postanowienia SN:

z 21 sierpnia 2024 r., I CSK 1927/24; z 13 sierpnia 2024 r., I CSK 1623/24;

z 16 listopada 2023 r., I CSK 3453/23; z 20 października 2023 r., I CSK 1658/23;

z 14 czerwca 2023 r., I CSK 1105/23).

Skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, gdy dla przeciętnego

prawnika z samej treści skargi – bez pogłębionej analizy i jurydycznych dociekań –

w sposób jednoznaczny wynika, że wskazane w niej podstawy zasługują na

uwzględnienie z uwagi na kwalifikowany charakter naruszenia przepisów prawa.

Przyczyna przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, jaką jest jej oczywista

zasadność, może dotyczyć jedynie przepisów prawa niepodlegających różnej

I CSK 3222/25

5

wykładni i niepozostawiających sądowi swobody oceny. Chodzi przy tym

o wykładnię w oczywisty, dostrzegalny już prima facie sposób sprzeczną z jednolitą

i ugruntowaną wykładnią skonkretyzowanego przepisu, przyjmowaną

w orzecznictwie i nauce prawa (zob. m.in. postanowienia SN: z 21 maja 2025 r.,

I CSK 558/24; z 26 marca 2025 r., I CSK 3537/23; z 30 stycznia 2025 r.,

I CSK 3814/23; z 31 grudnia 2024 r., I CSK 1853/23; z 20 listopada 2024 r.,

I CSK 2892/23; z 14 września 2023 r., I CSK 518/23; z 27 lipca 2023 r.,

I CSK 5328/22).

Analiza skargi kasacyjnej prowadzi do wniosku, że przesłanka

z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. nie została spełniona. Skarżący bank pod pozorem

oczywistej zasadności w istocie pyta o trafność stanowiska Sądu Apelacyjnego

wyrażonego w związku z rozstrzygnięciem tej konkretnej sprawy. Przedstawił

wyłącznie własne stanowisko, polemizując z niekorzystnym dla niego

rozstrzygnięciem Sądu drugiej instancji. Nie budziło wątpliwości Sądu, że

potrącenie miało miejsce w procesie o zapłatę, nie zaś w postępowaniu

upadłościowym.

Decyzja procesowa odnośnie do określonej wierzytelności podjęta w toku

postępowania upadłościowego, będącego postępowaniem egzekucyjnym,

znajdująca odzwierciedlenie w umieszczeniu jej na liście, może być kwestionowana

w określony sposób, skoro nie korzysta z przymiotu powagi rzeczy osądzonej.

Jednym ze sposobów jest właśnie powództwo wytoczone przez syndyka, którym

dochodzi on określonej wierzytelności upadłego, co do której strona przeciwna

może skutecznie przeciwstawić swoją wierzytelność i dokonać potrącenia.

W efekcie przeprowadzenie takiego postępowania umożliwia ponowne zbadanie

wszystkich kwestii istotnych dla oceny skuteczności potrącenia. Uprawnienie do

potrącenia jest podmiotowym prawem kształtującym, skorzystanie z którego

doprowadza do unicestwienia wzajemnych wierzytelności, przy czym to zdarzenie

prawne, a nie możność (uprawnienie) skorzystania z zarzutu procesowego,

oddziałuje na wierzytelność powoda, z której jest wywodzone roszczenie

procesowe. W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania zabrakło

zatem istotnych kwestii prawnych, które nie zostały jeszcze rozstrzygnięte przez

Sąd Najwyższy(zob. wyrok SN z 23 stycznia 2019 r., I CSK 749/17).

I CSK 3222/25

6

Potrącenie wierzytelności upadłego z wierzytelnością wierzyciela jest

dopuszczalne, jeżeli obie wierzytelności istniały w dniu ogłoszenia upadłości,

chociażby termin wymagalności jednej z nich jeszcze nie nastąpił. A contrario nie

jest dopuszczalne potrącenie wierzytelności, jeżeli jedna z nich powstała po

ogłoszeniu upadłości. W niniejszej sprawie wierzytelność pozwanych powstała

przed ogłoszeniem upadłości powodowego banku.

O ile na zasadzie art. 498 k.c. wierzyciel może złożyć oświadczenie

o potrąceniu tak długo, jak długo trwa stan potrącalności, o tyle art. 96 pr. upadł.

określa termin końcowy do możliwości wykorzystania uprzywilejowanego sposobu

zaspokojenia wierzyciela upadłego - poprzez potrącenie - konkretnej zgłaszanej

przez niego wierzytelności do masy upadłości. Zaniechanie złożenia oświadczenia

o skorzystaniu z prawa potrącenia lub złożenie go po terminie przewidzianym

w art. 96 pr. upadł. ma ten skutek, że wierzyciel traci prawo do potrącenia

wierzytelności w toku postępowania upadłościowego (zob. wyrok SN

z 14 stycznia 2021 r., I CSKP 10/21).

Art. 96 pr.up. i art. 2031 § 1 k.p.c. nie są przepisami konkurencyjnymi.

Skutkiem podniesienia zarzutu potrącenia po terminie określonym

w art. 2031 § 2 k.p.c. jest bezskuteczność tej czynności procesowej (art. 167 k.p.c.).

Skutkiem niezachowania terminu określonego w art. 96 pr.up. jest utrata prawa

potrącenia. Jeżeli nie nastąpiła utrata prawa potrącenia i zarzut potrącenia został

podniesiony bez naruszenia ograniczeń z art. 2031 k.p.c., sąd rozpoznający

powództwo syndyka o wierzytelność upadłego powinien zawiesić postępowanie

(art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c.) do czasu rozstrzygnięcia w postępowaniu upadłościowym

o skuteczności zaliczenia wierzytelności pozwanego na poczet wierzytelności

upadłego (zob. uchwała SN z 24 lutego 2026 r., III CZP 38/25).

W powołanej uchwale Sądu Najwyższego z 24 lutego 2026 r., III CZP 38/25,

wskazano, że w celu pełnego przedstawienia relacji między listą wierzytelności

a zarzutem potrącenia przeciwko wierzytelności upadłego dochodzonej przez

syndyka należy jeszcze rozważyć sytuację, gdy dłużnik broni się potrąceniem,

podniesionym z zachowaniem rygorów z art. 2031 k.p.c., lecz nie zgłasza

wierzytelności w postępowaniu upadłościowym. Należy przy tym pamiętać, że

I CSK 3222/25

7

wierzyciel upadłego w istocie nie jest związany żadnym terminem do zgłoszenia

wierzytelności. Skutkiem zgłoszenia po terminie oznaczonym w postanowieniu

o ogłoszeniu upadłości, jest obowiązek uiszczenia do masy zryczałtowanych

kosztów (art. 235 pr.up.). Ponadto spóźnione zgłoszenie naraża wierzyciela na

pominięcie w planie podziału sporządzonym przed rozpoznaniem spóźnionego

zgłoszenia. Dlatego powstaje zagadnienie, jak ma postąpić sąd procesowy, jeżeli

pozwany ogranicza się do podniesienia zarzutu potrącenia, lecz nie zgłasza

syndykowi wierzytelności.

Literalna wykładania art. 96 pr.up. sugeruje, że dłużnikowi upadłego, który

zaniechał zgłoszenia swojej wierzytelności, przysługuje prawo potrącenia, gdyż nie

zgłaszając wierzytelności nie mógł utracić tego prawa na podstawie

art. 96 pr. upadł. Jednak art. 93-96 pr.up. kompleksowo regulują dopuszczalność

złożenia oświadczenia o potrąceniu po ogłoszeniu upadłości. Systemowa

wykładania art. 96 pr. upadł. prowadzi do wniosku, że zgłoszenie wierzytelności jest

warunkiem koniecznym skorzystania z prawa potrącenia. Zgłoszenie wierzytelności

otwiera drogę do skorzystania z prawa potrącenia, a w przypadku niezłożenia

oświadczenia o potrąceniu najpóźniej przy zgłoszeniu zamyka tę drogę. Dłużnik

upadłego może złożyć syndykowi oświadczenie o potrąceniu wcześniej, w tym

w formie zarzutu potrącenia w procesie z powództwa syndyka, lecz możliwość

skorzystania z prawa potrącenia powstaje dopiero z chwilą zgłoszenia

wierzytelności. Przy tym sąd procesowy nie może zawiesić postępowania do czasu

ustalenia listy wierzytelności, ponieważ - na skutek braku zgłoszenia - nie istnieje

inne toczące się postępowanie cywilne, od którego wyniku zależy rozstrzygnięcie

sprawy.

Z tej przyczyny Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. odmówił

przyjęcia skargi do rozpoznania. O kosztach postępowania kasacyjnego

rozstrzygnął zaś na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 i § 2 pkt 6

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych.

(P.H.)

[SOP]

I CSK 3222/25

8