Kredyt frankowy z 2008 r. uznany za nieważny. SN nie przyjął skargi kasacyjnej banku

Wyrokiem z dnia 26 sierpnia 2025 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie oddalił

apelację pozwanego Banku od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 25 lipca

2022 r. ustalającego, że bliżej oznaczona umowa kredytu na cele mieszkaniowe

zawarta w dniu 24 kwietnia 2008 r. między powódką a pozwanym Bankiem (jako

następcą prawnym Bank1 S.A. w W.) jest nieważna i zasądzającego od pozwanego

Banku na rzecz powódki kwotę 228.331,16 zł wraz z bliżej oznaczonymi odsetkami

ustawowymi za opóźnienie.

W skardze kasacyjnej, w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie do rozpoznania,

pozwany wskazał przyczyny kasacyjne określone w art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. Jego

zdaniem w sprawie wystąpiły istotne zagadnienia prawne wyrażające się w

następujących pytaniach:

1) czy na etapie oceny możliwości obowiązywania umowy po usunięciu

postanowienia abuzywnego, tj. na etapie poprzedzającym etap zastępowania

postanowienia abuzywnego przepisem dyspozytywnym, dopuszczalne jest ustalenie

treści umowy (stosunku prawnego), w zakresie który był regulowany przez abuzywną

normę, na podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w związku z art. 41 ustawy -

Prawo wekslowe lub art. 56 k.c. w związku z art. 358 § 2 k.c., lub też art. 56 k.c. w

związku z kilkudziesięcioma przepisami, z których na zasadzie analogii iuris lub

analogii legis wynika, że w polskim prawie obowiązuje generalna norma, zgodnie z

którą wartość waluty obcej określa się według kursu średniego NBP?;

2) czy oceniając możliwości obowiązywania umowy kredytu indeksowanego

do franka szwajcarskiego, po usunięciu postanowienia abuzywnego zgodnie z

prawem krajowym, należy brać pod uwagę stan prawny z: (i) dnia zawarcia umowy,

(ii) dnia powstania sporu czy (iii) dnia orzekania?;

3) czy jeżeli bez abuzywnego postanowienia umowa kredytu indeksowanego

do franka szwajcarskiego nie może obowiązywać, to dochodzi do automatycznej jego

substytucji normą dyspozytywną, o ile tylko zastosowanie środków krajowych

zapewnia doprowadzenie do sytuacji, jaka miałby miejsce, gdyby umowa nie

zawierała tego abuzywnego postanowienia?;

4) czy art. 358 § 2 k.c. stanowi szczegółowy przepis dyspozytywny, który

znajduje zastosowanie z mocy prawa (automatycznie) w miejsce abuzywnej Klauzuli

I CSK 335/26

3

Kursowej określającej sposób ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na potrzeby

operacji związanych z indeksowaniem przy wypłacie i przy spłacie kredytu?;

W ocenie skarżącego istnieje też potrzeba wykładni art. 3851 § 1 i 2 k.c.

wywołującego rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego, dotyczące tego,

które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytu indeksowanych dp franka

szwajcarskiego są abuzywne, w przypadku stwierdzenia przez sąd, że uprawnienie

banku do jednostronnego ustalania kursu franka szwajcarskiego narusza rażąco

interesy konsumenta i jest niezgodne z dobrymi obyczajami: czy abuzywna jest

wówczas wyłącznie Klauzula Kursowa określająca sposób ustalenia wartości franka

szwajcarskiego, czy też wszystkie postanowienia dotyczące indeksacji kredytu, tj.

Klauzula Kursowa jak i Klauzula Ryzyka Walutowego stanowiąca, że wysokość.zobowiązań z umowy kredytu zależna jest od zmiennej na przestrzeni

obowiązywania umowy wartości waluty obcej?

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z art. 3981 § 1 k.p.c. wynika, że skarga kasacyjna przysługuje co do zasady

od prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji, a więc orzeczeń wieńczących

dwuinstancyjne postępowanie sądowe, w którym sądy obu instancji dysponują pełną

kognicją w zakresie faktów i dowodów. Jednakże zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd

Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania tylko wtedy, gdy w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności

w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna

jest oczywiście uzasadniona. W zamyśle ustawodawcy skarga kasacyjna stanowi

zatem nadzwyczajny środek zaskarżenia, którego rozpoznanie przez Sąd Najwyższy

musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości, wykraczającymi poza

indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w interesie publicznym,

w szczególności przez zapewnienie jednolitej wykładni i stosowania prawa.

Wyłączną podstawą oceny pod kątem przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania są

wskazane w niej przyczyny kasacyjne wraz z uzasadnieniem (art. 3984 § 2 k.p.c.).

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, skarżący, który jako

uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazał

przyczynę określoną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., powinien odpowiednio sformułować

zagadnienie prawne, wskazać przepisy prawa, na których tle zagadnienie się

I CSK 335/26

4

wyłoniło oraz przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą możliwość

rozbieżnych ocen prawnych oraz świadczącą o istotności tego zagadnienia (zob. np.

postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, Nr 1,

poz. 11; z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl.; z 9 kwietnia 2015 r.,

V CSK 547/14, niepubl.). Zagadnienie jest istotne, jeżeli jego rozstrzygnięcie ma

znaczenie dla ukierunkowania praktyki sądowej i rozstrzygnięcia sprawy, w której

zagadnienie powstało (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 września

2012 r., II CSK 180/12, niepubl. oraz z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl.),

wywołuje poważne wątpliwości, a zarazem nie było dotychczas rozstrzygnięte

w judykaturze albo dotychczasowe orzecznictwo wymaga zmiany (zob. np.

postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16, niepubl.).

Powołanie się na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.

wymaga natomiast wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię

przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione

w dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich

dotychczasowej wykładni, podania, w drodze stosownego jurydycznego wywodu, na

czym owe wątpliwości polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty

charakter i ich rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z punktu

widzenia wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi kasacyjnej.

Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie o występujących

w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających z dokonywania przez sądy

różnej wykładni przepisu, konieczne jest wskazanie rozbieżnych orzeczeń,

dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika z różnej wykładni przepisu

(por.m.in. postanowienia z 15 października 2002 r., II CZ 102/02, niepubl.; z 28 marca

2007 r., II CSK 84/07, niepubl.; z 8 lipca 2008 r. I CSK 111/08, niepubl.; z 20 listopada

2015 r., III CSK 269/15, niepubl.; z 20 maja 2016 r., V CSK 692/15, niepubl.;

z 3 sierpnia 2017 r., IV CSK 85/17, niepubl.; z 7 grudnia 2017 r., I CSK 499/17,

niepubl.; z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 571/17, niepubl.).

Zagadnienia i wątpliwości prawne sformułowane przez pozwanego nie czynią

zadość wskazanym wymaganiom, gdyż zostały już wystarczająco wyjaśnione w

orzecznictwie Sądu Najwyższego, uwzględniającym judykaturę Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

I CSK 335/26

5

Z orzecznictwa tego wynika przede wszystkim, że określenie wysokości

należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych

jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest

nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób

obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność

stron, w związku z czym jest niedopuszczalne (por. wyroki Sądu Najwyższego z 22

stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 r., IV

CSK 285/16, niepubl., z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, niepubl., z 24 października

2018 r., II CSK 632/17, niepubl., z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, niepubl., z 27

lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl., z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP

2019, z. 12, poz. 115, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, niepubl., z 29 października

2019 r., IV CSK 309/18, niepubl., z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, Glosa 2020,

nr 4, s. 67 i n., z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, niepubl., z 24 lutego 2022 r., II

CSKP 45/22, niepubl., z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z 27 maja 2022

r., II CSKP 314/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 674/22, niepubl., z

dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 25 października 2023 r., II

CKSP 820/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, niepubl., z dnia

19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl., z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP

1560/22, niepubl. i z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.).

Zapatrywanie to znajduje również potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, dotyczącym postanowień dyrektywy 93/13, a w

szczególności w wyroku z dnia 18 listopada 2021 r., C-212/20, A. S.A., dotyczącym

postanowienia zastrzeżonego w umowie kredytu indeksowanego do franka

szwajcarskiego przewidującego, że raty kredytu są wyrażone w walucie obcej i w

dniu wymagalności pobierane są z rachunku bankowego kredytobiorcy, według

kursu sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego

poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu (pkt 19). Przypominając,

że przewidziane w art. 5 dyrektywy 93/13 wymaganie przejrzystości postanowień

umownych musi podlegać wykładni rozszerzającej i nie może zostać zawężone do

ich prostego i zrozumiałego charakteru pod względem formalnym i gramatycznym

(pkt 41), Trybunał zwrócił tam uwagę, iż w przypadku spornej klauzuli indeksacyjnej

problem dotyczy nie tyle jej jednoznaczności, ile niewskazania sposobów ustalania

kursu wymiany stosowanego do obliczenia rat spłaty, gdyż nie precyzuje ona

wszystkich czynników uwzględnianych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany

I CSK 335/26

6

stosowanego przy obliczaniu rat spłaty kredytu hipotecznego (pkt 47-48). We

wcześniejszym swym orzecznictwie zaś wyjaśnił, że dla poszanowania wymogu

przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa kredytu przedstawia w

sposób przejrzysty powód i szczególne cechy mechanizmu zamiany waluty obcej, a

także stosunek pomiędzy tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w

innych warunkach umowy, tak aby konsument był w stanie zrozumieć, w oparciu o

jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne (pkt 49). Istotne jest zatem to, czy w świetle całokształtu

istotnych okoliczności faktycznych, w tym reklamy i informacji dostarczonych przez

kredytodawcę w ramach negocjacji danej umowy kredytu, właściwie poinformowany

oraz dostatecznie uważny i racjonalny przeciętny konsument może nie tylko

dowiedzieć się o istnieniu wahań kursów wymiany ogólnie obserwowanych na rynku

walutowym, ale również oszacować - potencjalnie istotne - konsekwencje

ekonomiczne, jakie ma dla niego zastosowanie kursu sprzedaży przy obliczaniu rat

kredytu, którymi zostanie ostatecznie obciążony, a w rezultacie także całkowity koszt

zaciągniętego przez siebie kredytu (pkt 50). Wprawdzie Trybunał dostrzegł, że kurs

wymiany zmienia się w długim okresie i w przypadku umowy kredytu indeksowanego

do waluty obcej na okres 40 lat kredytodawca nie może przewidzieć zmiany

obciążenia finansowego, jakie może pociągnąć za sobą mechanizm indeksacji

przewidziany w umowie (pkt 51), jednakże stwierdził, iż okoliczność ta nie może

uzasadniać niewskazania w postanowieniach umowy oraz w ramach informacji

dostarczonych przez przedsiębiorcę w trakcie negocjacji umowy kryteriów

stosowanych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do

obliczania rat spłaty, co umożliwiłoby konsumentowi określenie w każdej chwili tego

kursu wymiany (pkt 53). Konsument bowiem musi móc zrozumieć, do czego się

zobowiązuje, zwłaszcza co do sposobu obliczenia rat spłaty kredytu, który zaciąga

(pkt 54). W rezultacie Trybunał stwierdził, że art. 5 dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, iż treść klauzuli umowy kredytu zawartej między

przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej,

do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych

kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i

racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty

obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby

konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany

I CSK 335/26

7

stosowany przez przedsiębiorcę (pkt 55, teza). Przypominając również, że

przestrzeganie wymagania transparentności postanowienia stanowi jeden z

czynników, które sąd krajowy powinien wziąć pod uwagę przy dokonywaniu oceny

abuzywności tego postanowienia na podstawie art. 3 ust. 1 tej dyrektywy 93/13 (pkt

58), Trybunał zasugerował, iż przedmiotowe postanowienie dotyczące indeksacji,

niepozwalające konsumentowi na samodzielne określenie w każdej chwili kursu

wymiany stosowanego przez przedsiębiorcę, ma abuzywny charakter (pkt 64).

Zastrzegł przy tym, że badanie, czy istnieje znaczna nierównowaga wynikających z

umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, nie może ograniczać

się do ekonomicznej oceny o charakterze ilościowym, dokonywanej w oparciu o

porównanie z jednej strony całkowitej kwoty transakcji będącej przedmiotem umowy,

a z drugiej strony kosztów, które zgodnie z tym warunkiem obciążają konsumenta.

Znacząca nierównowaga może bowiem wynikać z samego faktu wystarczająco

poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w której konsument, jako strona danej

umowy, znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych, w postaci czy to

ograniczenia treści praw, które zgodnie z rzeczonymi przepisami przysługują mu na

podstawie tej umowy, czy to przeszkody w ich wykonywaniu, czy też nałożenia na

niego dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują normy krajowe” (pkt 65-66;

por. też np. wyroki Trybunału z dnia 27 stycznia 2021 r., C-229/19 i C-289/19, Dexia

Nederland, pkt 49, z dnia 13 października 2022 r., C-405/21, Nova Kreditna Banka

Maribor, pkt 22, z dnia 21 września 2023 r., C-139/22, mBank (Polski rejestr klauzul

niedozwolonych), pkt 54 oraz postanowienie Trybunału z dnia 30 maja 2024 r., C-

325/23, Deutsche Bank Polska, pkt 58-59, 69-71). W ujęciu Trybunału abuzywność

postanowienia sugeruje to, że konsumenci nie zostali uprzedzeni o dodatkowej

korzyści Banku wynikającej z przeliczeń, jak również to że korzyść ta nie ma żadnego

ekwiwalentu (por. postanowienie Trybunału z dnia 18 października 2023 r., C-117/23,

Eurobank Bulgaria, pkt 48-50, teza).

Sąd Najwyższy wypowiadał się także wiele razy co do tego, czy bez

dotkniętych abuzywnością tzw. klauzul przeliczeniowych umowa kredytu

indeksowanego do waluty obcej może nadal obowiązywać, wskazując, że

wyeliminowanie tych klauzul prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka walutowego,

charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i

uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest

równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za

I CSK 335/26

8

umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby nadal

chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Rzecz bowiem w tym, że

bez postanowień określających sposób wyznaczenia kursu miarodajnego dla

przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie i na odwrót (bez uzupełnienia związanej

z tym luki), klauzule przewidujące indeksację (ucieleśniające też ryzyko walutowe),

w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11

grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22). Oznacza

to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o

charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (por. np. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz.

20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10 maja 2022 r., II

CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22,

niepubl, z dnia 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl., z

dnia 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP

809/22, niepubl., z dnia 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22, niepubl., z dnia 27

kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, niepubl., z dnia 25 maja 2023 r., II CSKP 1311/22,

niepubl., z dnia 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, niepubl., z dnia 25 lipca 2023

r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, niepubl., z dnia

8 listopada 2023 r., II CSKP 1530/22, niepubl., z dnia 21 listopada 2023 r., II CSKP

1675/22 i II CSKP 701/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22,

niepubl. i II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl., z

dnia 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, niepubl. oraz z dnia 6 września 2024 r., II

CSKP 1644/22, niepubl.). Właśnie dlatego w orzecznictwie Sądu Najwyższego

zwraca się uwagę na ścisłe powiązanie klauzuli ryzyka walutowego i klauzuli

spreadowej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK

483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7, z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13

maja 2022 r., II CSKP 293/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z

dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl., z dnia 28 października 2022 r., II

CSKP 902/22 i II CSKP 910/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22,

z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22,

z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 1095/22, z dnia 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22,

z dnia 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22,

z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22 oraz z dnia 6 września

I CSK 335/26

9

2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.). Jeżeli zaś bez niedozwolonych postanowień

umownych umowa nie może obowiązywać, a nie są spełnione przesłanki

uzupełnienia luki przez regulację zastępczą i konsument nie wyraził świadomie i

swobodnie woli sanowania postanowienia, umowa jest trwale bezskuteczna

(nieważna), a podstawą tej nieważności jest art. 58 k.c. (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 16 września 2021 r., I CSKP 166/21, niepubl., z dnia 25 lipca

2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23,

z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl. oraz z dnia 6 września 2024 r.,

II CSKP 1644/22, niepubl.). W tym świetle nie powinno być też wątpliwości, że – w

braku szczególnych rozwiązań intertemporalnych - miarodajny dla rozstrzygnięcia,

czy umowa może obowiązywać bez klauzuli abuzywnej, jest stan prawny

obowiązujący w chwili zawarcia umowy. Wskazuje na to już charakter sankcji

zastosowanej w art. 3851 § 1 k.c., która polega na tym, że niedozwolone

postanowienie umowne jest od początku, z mocy samego prawa, dotknięte

bezskutecznością, przy czym jest to bezskuteczność „na korzyść konsumenta”, co

oznacza, że może on udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to

postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną (por.

uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III

CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 i z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC

2021, nr 9, poz. 56). Także dlatego przyjmuje się, że oceny, czy postanowienie

umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili

zawarcia umowy (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20

czerwca 2018 r., III CZP 29/17). W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono też,

że jeżeli umowa kredytu nie może, bez klauzuli abuzywnej dotkniętej

bezskutecznością zawieszoną, wiązać stron, dzieli ona los klauzuli, tzn. jest również

dotknięta bezskutecznością zawieszoną, względy logiczne bowiem nie pozwalają

przyjąć, by skutki wywierała - choćby czasowo i częściowo - umowa, która bez

klauzuli abuzywnej nie może obowiązywać, albo by była nieważna umowa, która

może stać się jeszcze skuteczna wskutek potwierdzenia klauzuli; w konsekwencji

potwierdzenie takiej klauzuli sprawia nie tylko, że wywiera ona skutki ex tunc, ale

powoduje, iż z mocą wsteczną staje się skuteczna cała umowa (por. uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21). Skoro

zatem niedozwolone postanowienie umowne dotknięte jest bezskutecznością z mocy

samego prawa (ipso iure) i od samego początku (ab initio), również od samego

I CSK 335/26

10

początku (ab initio) musi być już wiadomo, czy bez tego postanowienia umowa może

obowiązywać (wywołuje skutki), a to wskazuje, że miarodajne dla oceny tej

możliwości jest stan prawny obowiązujący w chwili zawarcia umowy (por. też

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2023 r., I CSK 6411/22,

niepubl., z dnia 29 września 2023 r., I CSK 212/23, niepubl., z dnia 20 grudnia 2023

r., I CSK 12/23, niepubl. i z dnia 7 lutego 2024 r., I CSK 491/23, niepubl.). Czym

innym jest natomiast ocena – istotna w kontekście ewentualnego zastąpienia luki po

klauzuli abuzywnej inna regulacją - czy całkowity upadek umowy naraża konsumenta

na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, o której decydują okoliczności

istniejące lub możliwe do przewidzenia w czasie sporu, z uwzględnieniem

rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta.

Sąd Najwyższy wskazywał też - zgodnie z wiążącymi wskazówkami

wynikającymi z judykatury Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - jakie

przesłanki muszą być spełnione, aby niedozwolone postanowienie umowne

odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej (w umowie kredytu

indeksowanego czy denominowanego) mogło zostać zastąpione innym sposobem

określenia kursu waluty obcej. W szczególności w uzasadnieniu uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z dnia 7 maja 2021 r., III CZP

6/21 (OSNC 2021, Nr 9, poz. 56) wskazano, że zastąpienie takie wchodzi w rachubę

tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek): 1) po wyłączeniu klauzuli abuzywnej

umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje obiektywne podejście w świetle

prawa krajowego, a zatem wola jednej ze stron, w tym konsumenta, nie ma w tym

zakresie rozstrzygającego znaczenia (por. też wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z dnia 15 marca 2012 r., C-453/10, Jana Pereničova, pkt 33-34, z dnia

14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai, pkt 40, 51, z dnia 26 marca 2019 r.,

C-70/17 i C-179, Abanca Corporación Bancaria, pkt 57, z dnia 3 października 2019

r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 39-41, z dnia 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. i

R.W., pkt 83, 89, z dnia 2 września 2021 r., C-932/19, OTP Jelzálogbank i in., pkt

49-50, z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 74, z dnia

8 września 2022 r., w połączonych sprawach C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P.,

pkt 67, 74 oraz z dnia 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 29, 37);

2) całkowity upadek umowy naraża konsumenta na „szczególnie niekorzystne

konsekwencje”, w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w

czasie sporu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22,

I CSK 335/26

11

niepubl.; por. też wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3

października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 51, z dnia 8 września 2022 r., C-

80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67, z dnia 27 kwietnia 2023 r., C-705/21,

AxFina Hungary, pkt 41 oraz z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska,

pkt 87), z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta i z

zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez

konsumenta w tym względzie” w tym sensie, że jeżeli sąd poinformował konsumenta

w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach prawnych oraz szczególnie

szkodliwych skutkach ekonomicznych, jakie może mieć dla niego unieważnienie

umowy, sąd ten nie może, po uwzględnieniu jego woli stwierdzenia nieważności

umowy, sprzeciwić się zrzeczeniu się przez niego ochrony przyznanej im przez

dyrektywę 93/13 (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 8

września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 78 w związku z pkt 74-75,

z dnia 16 marca 2023 r., C‑6/22, M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A. (M.B. i in.), pkt 43-

45 i teza oraz z dnia 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 29;

postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 18 października

2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 66), a z drugiej strony sąd nie może

chronić konsumenta przed upadkiem umowy, jeżeli ocenia, że nie naraża on go na

„szczególnie niekorzystne konsekwencje”, choćby konsument domagał się tej

ochrony (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 12

października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 38, 40-41); 3) istnieje przepis

dyspozytywny albo przepis „mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą

na to zgodę”, który mógłby zastąpić wyłączone niedozwolone postanowienie

umowne, umożliwiając utrzymanie umowy (z korzyścią dla konsumenta); jeżeli

niedozwolone postanowienie umowne odzwierciedlało obowiązujący przepis

ustawowy mający zastosowanie w przypadku porozumienia stron, w rachubę

wchodzi także zastąpienie niedozwolonego postanowienia „tym stanowiącym punkt

odniesienia przepisem ustawowym w nowym brzmieniu przyjętym już po zawarciu

umowy” (por. np. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 26 marca

2019 r., C-70/17 i C-179/17 Abanca Corporación Bancaria, pkt 59-64 i teza).

Zarazem w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

wyjaśniono, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoi na przeszkodzie wypełnieniu luk w

umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w niej

znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym,

I CSK 335/26

12

przewidujących, iż skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane w

szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów,

które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających

zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę (por. wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil

Dziubak, pkt 62 oraz pkt 3 sentencji, z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-

82/21, D.B.P., pkt 77, z dnia 12 stycznia 2023 r., C-395/21, D.V., pkt 63, 65 i z dnia

16 marca 2023 r., C‑6/22, M.B. i in., pkt 56). Sąd Najwyższy wypowiadał się już

również co do niedopuszczalności zastąpienia niedozwolonych postanowień

kursowych przez sięgnięcie do art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, wykładni oświadczeń

woli (art. 65 k.c.), art. 41 Prawa wekslowego albo art. 358 § 2 k.c. (por. w

szczególności wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22,

niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z dnia 20 lutego 2023 r., II

CSKP 809/22, z dnia 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, niepubl. i z dnia 19

stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl. oraz tam przywoływane orzecznictwo; por.

też wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 18 listopada 2021 r.,

C-212/20, A.S.A., pkt 68, 70, 78, teza, gdzie wskazano, że art. 5 i 6 dyrektywy 93/13

należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd

krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy zawartej między

przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy, dokonał

wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli

taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron).

Sąd Najwyższy miał też już okazję wyjaśnić, że pogląd, zgodnie z którym

ewentualność uzupełnienia umowy regulacją zastępczą należy rozważyć już na

etapie oceny, czy po wyeliminowaniu klauzul spreadowych umowa może

obowiązywać, jest w istocie próbą obejścia przedstawionego i utrwalonego już

orzecznictwa. W świetle tego orzecznictwa nie powinno budzić wątpliwości, że to,

czy umowa może obowiązywać, należy oceniać bez jakichkolwiek uzupełnień. W

szczególności nie chodzi tu o sytuację tożsamą z tą, w której mamy do czynienia z

pierwotną luką (pominięciem) w umowie, kiedy to uzupełnienie umowy może być

rozważane. Czym innym bowiem jest ujawnienie się pierwotnej, niezamierzonej luki

w umowie, a czym innym luka powstała w wyniku zastosowania sankcji zmierzającej

do przeciwdziałania stosowaniu niedozwolonych postanowień umownych i

I CSK 335/26

13

nadużywaniu silniejszej pozycji kontraktowej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

29 listopada 2023 r., II CSKP 1753/22, niepubl.).

Sąd Najwyższy, pod wypływem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej, wypowiadał się również – także w kontekście postulatu ograniczenia

zakresu abuzywności tzw. klauzul spreadowych - co do dopuszczalności oceny

abuzywności fragmentów postanowień (postanowień rozumianych jako jednostki

redakcyjne), wskazując, że przepisy dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie temu,

żeby uznany za nieuczciwy warunek został częściowo utrzymany w mocy przez

usunięcie elementów przesądzających o jego nieuczciwym charakterze, w

przypadku gdyby to usunięcie sprowadzało się do mającej wpływ na istotę tych

warunków zmiany ich treści i że jedynie wtedy, gdyby nieuczciwy element warunku

stanowił zobowiązanie umowne odrębne od pozostałych postanowień, które mogłoby

być przedmiotem zindywidualizowanego badania jego nieuczciwego charakteru, sąd

krajowy mógłby go usunąć (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z dnia 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH, pkt 70-71, z dnia 8 września 2022 r.,

C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 63-64 i teza oraz z dnia 23 listopada 2023

r., C-321/22, Provident Polska, pkt 89-90; por. też wyroki Sądu Najwyższego z dnia

8 marca 2023 r., II CSKP 617/22, niepubl., z dnia 25 października 2023 r., II CKSP

820/23, niepubl. oraz z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22,

niepubl.); reguła ta została odniesiona również do różnych postanowień tego samego

warunku (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 23 listopada

2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 91-93, 96). Sąd Najwyższy wyjaśnił przy

tym, że nie ma podstaw do przyjęcia, iż postanowienia przewidujące przeliczenie

kwoty wypłaconych w złotówkach środków kredytowych na CHF na podstawie kursu

kupna waluty CHF z tabeli kursowej banku oraz przeliczenie rat kapitałowo-

odsetkowych spłacanych w zł według kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej Banku,

zawierały – każde z nich - różne i odrębne zobowiązania umowne. Wyeliminowanie

z tych postanowień odwołania do spornych Tabel oznaczałoby, że przewidywałyby

one przeliczenie wypłat czy spłat złotówkowych na CHF, jednakże nie wskazywały

kursu miarodajnego dla tych przeliczeń. Zważywszy zaś, że bez wskazania

miarodajnego kursu przeliczenie takie jest niemożliwe, należy uznać, iż usunięcie

odesłania do Tabel wpływałoby na istotę postanowień indeksacyjnych, gdyż nie

pozwalałoby one na określenie wysokości spłat złotówkowych. Odesłania te nie

mogą być przedmiotem odrębnego badania pod kątem abuzywności także dlatego,

I CSK 335/26

14

że w żadnym razie nie kształtują odrębnych obowiązków, lecz stanowią istotną część

mechanizmu indeksacji, który - jako całość - decyduje o wysokości spłat

obciążających kredytobiorcę (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 października

2023 r., II CKSP 820/23, z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i II CSKP

1753/22 oraz z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl.).

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy postanowił,

jak w sentencji.

(K.L.)

[SOP]