Testament uzależnionej od alkoholu matki wydziedziczający córki. SN nie przyjął skargi

Wyrokiem z 17 listopada 2022 r., I C 1180/15, Sąd Rejonowy dla Wrocławia-

Krzyków stwierdził nabycie spadku na podstawie testamentu własnoręcznego po

1/6 przez brata spadkodawczyni oraz jego zstępnych, wszyscy z dobrodziejstwem

inwentarza.

Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Okręgowy we Wrocławiu

oddalił apelację córek i byłego męża spadkodawczyni

I CSK 3411/24

2

Sąd drugiej instancji ustalił, że spadkodawczyni 29 czerwca 2010 r.

sporządziła testament holograficzny, w którym zapisała bratu i jego zstępnym

budynek mieszkalny jednorodzinny w zabudowie szeregowej wraz z działką, a

także połowę gospodarstwa rolnego będącego współwłasnością z mężem oraz

wszystkie przedmioty, książki, meble, które były własnością spadkodawczyni. W

tym testamencie spadkodawczyni jednocześnie wydziedziczyła swojego męża,

wspólne córki i ich zstępnych.

Wyrokiem z 7 lipca 2011 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu rozwiązał

małżeństwo spadkodawczyni przez rozwód z jej winy. Spadkodawczyni zmarła 17

sierpnia 2015 r. i pozostawiła dwie córki. Córki (wnioskodawczynie w sprawie)

złożyły przed notariuszem oświadczenie o przyjęciu spadku po matce z

dobrodziejstwem inwentarza. W chwili otwarcia spadku brat spadkodawczyni

posiadał córkę, która miała czworo dzieci.

U spadkodawczyni zdiagnozowano zespół uzależnienia od alkoholu trwający

co najmniej od 2006 roku. Będąc osobą uzależnioną i prezentującą brak

krytycyzmu względem tego uzależnienia pozostawała w wieloletnim konflikcie z

mężem oraz córkami. Przekładało się to między innymi na próbę jej

ubezwłasnowolnienia przez członków rodziny, jednak wniosek został oddalony. Na

kilka dni przed sporządzeniem testamentu spadkodawczyni odbyła wizytę w

poradni zdrowia psychicznego, gdzie nie stwierdzono objawów psychotycznych,

dokonując oceny jej stanu psychicznego jako adekwatny ze względu na upojenie

alkoholowe. Po sporządzeniu testamentu lekarz psychiatra nie rozpoznawał

zaburzeń psychotycznych u spadkodawczyni. W chwili sporządzenia testamentu

nie znajdowała się w stanie wyłączającym zdolność do świadomego i swobodnego

podejmowania decyzji i wyrażenia woli.

Sąd drugiej instancji uznał, że spadkodawczyni nie działała pod wpływem

błędu. Przesłanki prawnej relewantności wystąpienia błędu u składającego

oświadczenie woli i jego skutki prawne zostały w art. 945 k.c. uregulowane zupełnie

odmiennie niż w art. 84 k.c. Właściwie jedynym wymogiem stawianym w art. 945 §

1 pkt 2 k.c. jest to, że błąd musi być istotny w tym sensie, że gdyby spadkodawca

nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści. Znaczenie

I CSK 3411/24

3

prawne ma błąd istotny czyli taki, który uzasadnia przypuszczenie, że gdyby

składający oświadczenie woli nie działał pod wpływem błędu nie złożyłby

oświadczenia tej treści.

W ocenie Sądu Apelacyjnego spadkodawczyni sporządzając testament nie

działała pod wpływem błędu. Nawet jeżeli istotny wpływ na relacje rodzinne miało

uzależnienie spadkodawczyni od alkoholu, co nie budziło wątpliwości, to nie można

uznać, że przy sporządzaniu testamentu wystąpił błąd w rozumieniu art. 945 § 1

pkt 2 k.c. Nawet przyjęcie, z punktu widzenia zasad współżycia społecznego, że

winę za rozpad więzi z córkami i mężem ponosi spadkodawczyni, nie czyni

testamentu nieważnym bez wykazania spełnienia w tym zakresie ustawowych

przesłanek. Nie można zatem uznać, że testatorka działała pod wpływem błędu w

rozumieniu art. 945 § 1 pkt 2 k.c.

Córki oraz były mąż spadkodawczyni wynieśli o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania z uwagi na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia

prawnego: czy osoba uzależniona od alkoholu, która sporządziła testament w

stanie świadomego albo swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli, może

działać pod wpływem błędu, o którym mowa w art. 945 § 1 pkt 2 k.c., co do działań

spadkobierców ustawowych, błędnie poczytując podejmowane przez nich

czynności jako działania na jej szkodę, mimo że osoby te podejmują je wyłącznie

dla dobra i w celu ochrony osoby uzależnionej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Błąd, o którym mowa w art. 945 § 1 pkt 2 k.c., ma dotyczyć faktów. Jeżeli

alkoholik odmawia leczenia i przypisuje złe intencje członkom rodziny, usiłującym

wymusić na nim leczenie, to przypisanie tych złych intencji nie jest błędem co do

faktów. Przy tym w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie

testamentu istotna jest ważność testamentu, a nie istnienie podstaw do

wydziedziczenia, co podlega badaniu w sprawie o zachowek.

W dalszej części uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania skarżący wskazali, że w ich ocenie swoboda testowania w sytuacji

osób uzależnionych od środków odurzających narusza zapisy Konstytucji.

I CSK 3411/24

4

Swoboda ta ustępuje zasadzie demokratycznego państwa prawnego, zasadzie

dyrektywy ochrony rodziny i gwarantowanej ochronie zdrowia. Jednak Sąd

Najwyższy nie ma kompetencji oceny, czy powoływane przez skarżących w

skardze przepisy prawa są zgodne z Konstytucją, gdyż jest to domeną Trybunału

Konstytucyjnego.

Pominąwszy spory prawne, Sąd Najwyższy zauważa, że ograniczenia

swobody testowania budzą liczne kontrowersje etyczne. Stanowisko żądające

większej swobody zderza się ze stanowiskiem, że majątek spadkodawcy w sensie

moralnym należy w jakiejś części do jego rodziny, niezależnie od woli

spadkodawcy. Podnoszony jest pogląd o prawie do swobody rozporządzania, w

tym na wypadek śmierci, majątkiem zgromadzonym osobiście i dużym ograniczeniu

tego prawa w przypadku majątku odziedziczonego po przodkach. Polskie prawo nie

rozróżnia źródeł pochodzenia majątku spadkodawcy i cały jego majątek poddaje

tym samym regułom dziedziczenia. Przy tym w sprawie będącej przedmiotem

skargi do dziedziczenia zostali powołani członkowie rodziny.

Ze względu na brak podstaw do przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi.

Na podstawie art. 98 k.p.c. uczestnikom postępowania przysługuje od

skarżących zwrot kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną

w wysokości stawki minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4

pkt 2 rozporządzenia Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

W przypadku drugiej odpowiedzi na skargę wniosek o przyznanie kosztów został

złożony tylko na wypadek przyjęcia skargi do rozpoznania, razem z wnioskiem

o oddalenie skargi.

Dariusz Pawłyszcze

(G.G.)

I CSK 3411/24

5

[a.ł]