Wnioskodawca nie dostanie równego podziału majątku, SN odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

Postanowieniem z 18 czerwca 2024 r. Sąd Okręgowy Warszawa - Praga w

Warszawie oddalił apelacje wnioskodawcy i uczestniczki od postanowienia

wstępnego Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi - Południe w Warszawie z 9

lutego 2023 r., ustalającego, że udziały w majątku wspólnym byłych małżonków

A.B. i M.K. nie są równe i wynoszą w stosunku do A.B. ¾, a w stosunku do M.K. ¼.

W skardze kasacyjnej, w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie do

rozpoznania, wnioskodawca wskazał przyczyny kasacyjne określone w art. 3989 §

1 i 4 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I CSK 3572/24

2

Z art. 3981 § 1 k.p.c. wynika, że skarga kasacyjna przysługuje co do zasady

od prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji, a więc orzeczeń wieńczących

dwuinstancyjne postępowanie sądowe, w którym sądy obu instancji dysponują

pełną kognicją w zakresie faktów i dowodów. Jednakże zgodnie z art. 3989 § 1

k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania tylko wtedy, gdy

w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni

przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W zamyśle ustawodawcy skarga

kasacyjna stanowi zatem nadzwyczajny środek zaskarżenia, którego rozpoznanie

przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości,

wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w

interesie publicznym, w szczególności przez zapewnienie jednolitej wykładni i

stosowania prawa. Wyłączną podstawą oceny pod kątem przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania są wskazane w niej przyczyny kasacyjne wraz z

uzasadnieniem (art. 3984 § 2 k.p.c.).

Przesłanką zaskarżenia orzeczenia w postępowaniu cywilnym jest istnienie

interesu prawnego w zaskarżeniu orzeczenia, jego zaś brak prowadzi do

odrzucenia środka zaskarżenia (zob. np. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 15 maja 2014 r., III CZP 88/13, OSN 2014, Nr 11, poz. 108; ).

Skargą kasacyjną wnioskodawcy zostało objęte całe postanowienie Sądu drugiej

instancji, w tym również rozstrzygnięcie tego Sądu o oddaleniu apelacji

uczestniczki. W tym zakresie rozstrzygnięcie było dla wnioskodawcy korzystne, co

skutkowało koniecznością odrzucenia skargi kasacyjnej w tej części jako

niedopuszczalnej (art. 3986 § 3 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.).

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, skarżący, który

jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazał

przyczynę określoną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., powinien odpowiednio

sformułować zagadnienie prawne, wskazać przepisy prawa, na których tle

zagadnienie się wyłoniło oraz przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą

możliwość rozbieżnych ocen prawnych oraz świadczącą o istotności tego

zagadnienia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ

I CSK 3572/24

3

35/01, OSNC 2002, Nr 1, poz. 11; z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl.; z 9

kwietnia 2015 r., V CSK 547/14, niepubl.). Zagadnienie jest istotne, jeżeli jego

rozstrzygnięcie ma znaczenie dla ukierunkowania praktyki sądowej i rozstrzygnięcia

sprawy, w której zagadnienie powstało (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego

z 18 września 2012 r., II CSK 180/12, niepubl. oraz z 2 grudnia 2014 r., II CSK

376/14, niepubl.), wywołuje poważne wątpliwości, a zarazem nie było dotychczas

rozstrzygnięte w judykaturze albo dotychczasowe orzecznictwo wymaga zmiany

(zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16,

niepubl.).

Skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona w rozumieniu art. 3989 § 1

pkt 4 k.p.c., jeżeli zachodzi niewątpliwa, widoczna na pierwszy rzut oka, tj. bez

konieczności głębszej analizy, sprzeczność orzeczenia z przepisami prawa nie

podlegającymi różnej wykładni (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego

z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16, niepubl.) i w wyniku takiego naruszenia prawa

zapadło w drugiej instancji orzeczenie oczywiście wadliwe. O przyjęciu skargi

kasacyjnej do rozpoznania nie decyduje samo oczywiste naruszenie konkretnego

przepisu prawa materialnego lub procesowego przez sąd, który wydał zaskarżone

orzeczenie, lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście

nieprawidłowego orzeczenia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego

z 15 października 2015 r., III CSK 198/15, niepubl.; z 13 kwietnia 2016 r., V CSK

622/15, niepubl.; z 2 czerwca 2016 r., III CSK 113/16, niepubl.; z 27 października

2016 r., III CSK 217/16, niepubl.; z 29 września 2017 r., V CSK 162/17, niepubl.;

z 7 marca 2018 r., I CSK 664/17, niepubl.; z 18 kwietnia 2018 r., II CSK 726/17,

niepubl.; z 5 października 2018 r., V CSK 168/18, niepubl.).

Nie zachodzi powołana przez skarżącego przyczyna kasacyjna w postaci

wystąpienia istotnego zagadnienia prawnego (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), które

wyraził w pytaniu: Czy nabycie przez małżonków określonego składnika

majątkowego do majątku wspólnego na podstawie spadkobrania po wstępnym

jednego z nich należy zawsze traktować jako przyczynienie się tego małżonka do

zwiększenia majątku wspólnego, uzasadniające uwzględnienie jego żądania

ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym, czy też znaczenie takiego

nabycia dla oceny żądania ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym

I CSK 3572/24

4

należy rozpatrywać z uwzględnieniem indywidualnych okoliczności konkretnej

sprawy? Wątpliwości skarżącego bowiem są oparte na założeniu przyjęcia

w zaskarżonym postanowieniu automatyzmu, że uzyskanie przez małżonków

przysporzenia majątkowego w wyniku spadkobrania po członku rodziny

generacyjnej jednego z nich jest równoznaczne z różnym stopniem przyczynienia

małżonków do powstania majątku wspólnego. Tymczasem analiza motywów

zaskarżonego postanowienia nie uzasadnia takiego wniosku. Wynika z nich

bowiem, że Sąd Okręgowy przy ocenie przesłanki różnego przyczynienia do

powstania majątku wspólnego uwzględniał całokształt starań każdego z małżonków

o założoną przez nich rodzinę, w tym dokonywał oceny, czy małżonkowie

racjonalnie gospodarowali posiadanymi zasobami, czy ich nie trwonili, jak również

nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie

domowym. Sąd Okręgowy uwzględnił w konsekwencji m.in., że wnioskodawca

zaciągał zobowiązania finansowe, generował straty w majątku wspólnym i trwonił

pieniądze na alkohol, mimo że rodzina żyła bardzo skromnie, uczestniczka zaś nie

mogła sobie pozwolić na zakup nowych rzeczy dla dzieci, a czasem była zmuszona

pożyczać od rodziny pieniądze na żywność i to uczestniczka, oprócz pracy

zawodowej, codziennie zajmowała się gospodarstwem domowym oraz opieką nad

dziećmi. Uwzględnił przy tym, że - jak wyjaśniono w orzecznictwie Sądu

Najwyższego - przesłanka przyczynienia odwołuje się do źródła pochodzenia

majątku wspólnego małżonków (np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24

kwietnia 2013 r., IV CSK 553/12, OSNC-ZD 2014, Nr 2, poz. 24). Nie zrównał

jednak stwierdzenia, że majątek wspólny powstał w wyniku spadkobrania po ojcu

uczestniczki z oceną, iż to uczestniczka w większym stopniu przyczyniła się do jego

powstania, a w tej części rozważań uwzględnił okoliczności, w jakich doszło do

nabycia w ten sposób przez oboje małżonków majątku, a więc to, że ojciec

uczestniczki nie miał wiedzy o przemocy psychicznej, fizycznej oraz seksualnej

stosowanej przez wnioskodawcę wobec uczestniczki i że dokonał testowania nie

tylko na córkę, ale również na rzecz zięcia (do ich majątku wspólnego) ze względu

na dobro ich rodziny.

Kwestia pochodzenia majątku wspólnego nie była jedyną okolicznością

uwzględnioną przez Sąd Okręgowy przy ocenie, czy małżonkowie w różnym

I CSK 3572/24

5

stopniu przyczyniali się do powstania majątku wspólnego, zważywszy dokonaną

przez ten Sąd ocenę dotyczącą starań każdego z małżonków - stosownie do

swoich możliwości i sił - o należyte funkcjonowanie i zaspokajanie potrzeb

założonej rodziny, obejmujące uzyskiwanie dochodów, sposób gospodarowania

nimi i racjonalność wydatków.

Uzasadniając przyczynę kasacyjną z art. 3989 §1 pkt 1 k.p.c., skarżący

podniósł, że zaskarżone orzeczenie narusza w sposób oczywisty art. 43 § 2 k.r.o.

przez jego błędną wykładnię polegającą na utożsamieniu „ważnych powodów”

uzasadniających ustalenie nierównych udziałów z winą za rozkład pożycia

małżeńskiego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że ocena ważnych

powodów ma nie tylko aspekt majątkowy, ale również etyczny, co wyraża się w

postulacie dokonywania ich oceny przy uwzględnieniu zasad współżycia

społecznego. Przesłanka „ważnych powodów” może w konsekwencji obejmować

także zachowania o charakterze moralnym, w tym nadużywanie

alkoholu, przemoc czy trwonienie majątku, o ile mają one wpływ na wspólne życie

małżonków i sposób gospodarowania majątkiem (np. postanowienie Sądu

Najwyższego z 29 maja 2025 r., I CSK 3864/24, niepubl.). Fakt, że określone

okoliczności stanowić mogą również o winie w rozpadzie pożycia małżeńskiego nie

wyłącza ich z oceny w ramach przesłanki ważnych powodów, nie chodzi bowiem o

winę w rozkładzie pożycia, ale o winę odnoszoną do nieprzyczyniania się lub

przyczyniania się w mniejszym stopniu niż to wynika z możliwości małżonka do

zgromadzenia majątku wspólnego. Przy ocenie istnienia ważnych powodów należy

mieć w konsekwencji na względzie całokształt postępowania małżonków w czasie

trwania wspólności majątkowej w zakresie wykonywania ciążących na nich

obowiązków względem rodziny, którą przez swój związek założyli. Z poczynionych

w sprawie ustaleń faktycznych wynika natomiast, że wnioskodawca z obowiązków

tych nie wywiązywał się. Nie podejmował zatrudnienia stosownie do swoich

możliwości, uzyskiwane dochody przeznaczał na własne potrzeby, generował

wydatki, podczas gdy uczestniczka musiała pracować ponad siły i uzyskiwać

pomoc, w tym finansową, ze strony innych osób w celu zabezpieczenia

podstawowych potrzeb rodziny. Moralnie naganne zachowania wnioskodawcy,

I CSK 3572/24

6

takie jak wieloletnie stosowanie wobec uczestniczki przemocy psychicznej i

fizycznej, w tym seksualnej, wpływały niewątpliwie destrukcyjne na każdy aspekt

funkcjonowania rodziny, uczestnik zaś podejmując te zachowania niweczył starania

uczestniczki o pomnażanie majątku wspólnego. Powołana przez skarżącego

okoliczność podejmowania się przez niego remontów wspólnej nieruchomości nie

równoważy wieloletniego nieprzyczyniania się przez skarżącego w toku

małżeństwa stron - stosownie do swoich sił i możliwości - do powstania i

pomnażania majątku, rażących zaniedbań wnioskodawcy w zakresie ciążących na

nim obowiązków rodzinnych, w tym podejmowania zachowań godzących nie tylko

w dobrobyt, ale istotę założonej z uczestniczką rodziny. Dokonana przez Sąd

Okręgowy ocena ważnych powodów respektuje ugruntowane w tym względzie

orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące tego, jakie okoliczności mogą być

kwalifikowane jako ważne powody na gruncie art. 43 § 2 k.r.o. Nie sposób zatem

podzielić wniosku skarżącego, że kwalifikacja przez Sąd Okręgowy stosowanej

przez wnioskodawcę wobec uczestniczki przez znaczną część związku

małżeńskiego przemocy psychicznej, fizycznej i seksualnej jako ważnego powodu

jest oczywiście wadliwa i skutkowała wydaniem oczywiście nieprawidłowego

rozstrzygnięcia, które nie powinno się ostać.

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł,

jak w sentencji.

[a.ł]

Roman Trzaskowski

(K.L.)

I CSK 3572/24

7