Spór kredytobiorców z bankiem o zapłatę. SN odmówił przyjęcia skargi banku

1. Wyrokiem z 18 maja 2022 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu zasądził

od pozwanego Bank spółki akcyjnej z siedzibą w W. na rzecz powodów A.P. i S.P.

łącznie kwotę 137.161,15 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 23 marca

2021 r. do dnia zapłaty (pkt 1) oraz orzekł o kosztach procesu (pkt 2).

2. Na skutek apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny w Poznaniu wyrokiem

z 12 marca 2024 r. oddalił apelację (pkt I) i rozstrzygnął o kosztach postępowania

apelacyjnego (pkt II).

I CSK 3739/24

2

3. Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wywiódł pozwany.

Skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, powołując się na

przesłanki określone w art. 3989 § 1 pkt 1 i pkt 2 k.p.c. Podał, że w sprawie

występuje potrzeba wykładni przepisów art. 3851 § 1 i § 2 k.c. i art. 411 pkt 2 i 4 k.c.

Ponadto skarżący stwierdził, że w sprawie występują istotne zagadnienie prawne

polegające na konieczności odpowiedzi na następujące pytania:

a) czy na etapie oceny możliwości obowiązywania umowy po usunięciu

postanowienia abuzywnego, tj. na etapie poprzedzającym etap zastępowania

postanowienia abuzywnego przepisem dyspozytywnym, o którym mowa

w orzeczeniach C-26/13 Kasler i C-260/18 Dziubak i C-932/19 OTP Jelzálogbank

Zrt, dopuszczalne jest ustalenie treści umowy (stosunku prawnego), w zakresie

który był regulowany przez abuzywną normę, na podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c.

lub art. 56 k.c. w zw. z art. 41 ustawy - Prawo wekslowe lub art. 56 k.c. w zw.

z art. 358 § 2 k.c., lub też art. 56 k.c. w zw. ze wskazanymi w przypisie

kilkudziesięcioma przepisami, z których na zasadzie analogii iuris lub analogii legis

wynika, że w polskim prawie obowiązuje generalna norma, zgodnie z którą wartość

waluty obcej określa się według kursu średniego NBP?

b) czy oceniając możliwości obowiązywania umowy kredytu indeksowanego

do franka szwajcarskiego, po usunięciu postanowienia abuzywnego zgodnie

z prawem krajowym, należy brać pod uwagę stan prawny z: (i) dnia zawarcia

umowy, (ii) dnia powstania sporu czy (iii) dnia orzekania?

c) czy jeżeli bez abuzywnego postanowienia umowa kredytu indeksowanego

do franka szwajcarskiego nie może obowiązywać, to dochodzi do automatycznej

jego substytucji normą dyspozytywną, o ile tylko zastosowanie środków krajowych

zapewnia doprowadzenie do sytuacji, jaka miałby miejsce, gdyby umowa nie

zawierała tego abuzywnego postanowienia?

d) czy art. 358 § 2 k.c. stanowi szczegółowy przepis dyspozytywny, który znajduje

zastosowanie z mocy prawa (automatycznie) w miejsce abuzywnej klauzuli

kursowej określającej sposób ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na potrzeby

operacji związanych z indeksowaniem przy wypłacie i przy spłacie kredytu?

I CSK 3739/24

3

e) czy rozważając unieważnienie umowy o kredyt indeksowany do waluty obcej

na skutek uznania, że postanowienia odsyłające do tabeli kursów (klauzula

kursowa) mają charakter niedozwolony należy mieć na względzie wyłącznie

oświadczenie kredytobiorcy, czy badać również, czy określone rozstrzygnięcie

prowadzi do zrealizowania celu Dyrektywy 93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 roku

w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich?

f) czy w przypadku orzeczenia bezskuteczności umowy kredytu indeksowanego

do waluty obcej w oparciu o przepisy o postanowieniach abuzywnych (art. 3851

i nast. k.c.) bank pozostaje w opóźnieniu wobec kredytobiorcy co do zwrotu kwot

uiszczonych w wykonaniu umowy w okresie przed złożeniem przez kredytobiorcę,

po pouczeniu przez sąd, oświadczenia w przedmiocie woli utrzymania w mocy

umowy wobec abuzywności postanowień umownych, a w konsekwencji

czy dopuszczalne jest naliczanie odsetek za opóźnienie (art. 481 § 1 k.c.) za okres

do chwili złożenia przez prawidłowo poinformowanego o skutkach bezskuteczności

umowy kredytobiorcę oświadczenia w przedmiocie woli utrzymania umowy

w mocy?

4. Powodowie wnieśli o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,

ewentualnie o oddalenie skargi kasacyjnej a także o zasądzenie od strony

pozwanej na rzecz powodów zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego według

norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W judykaturze już

wielokrotnie wypowiadano się na temat charakterystyki skargi kasacyjnej (zob. np.

postanowienie SN z 13 czerwca 2018 r., II CSK 71/18). Wskazano tam m.in.,

że skarga kasacyjna została ukształtowana w przepisach kodeksu postępowania

cywilnego jako nadzwyczajny środek zaskarżenia, nakierowany na ochronę

interesu publicznego przez zapewnienie rozwoju prawa, jednolitości orzecznictwa

I CSK 3739/24

4

oraz prawidłowej wykładni, a także w celu usunięcia z obrotu prawnego orzeczeń

wydanych w postępowaniu dotkniętym nieważnością lub oczywiście wadliwych,

nie zaś jako ogólnie dostępny środek zaskarżenia orzeczeń umożliwiający

rozpoznanie sprawy w kolejnej instancji sądowej. Koniecznej selekcji skarg

pod kątem realizacji tego celu służy instytucja tzw. przedsądu, ustanowiona

w art. 3989 k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy dokonuje wstępnej oceny skargi

kasacyjnej. Ten etap postępowania przed Sądem Najwyższym jest ograniczony

wyłącznie do zbadania przesłanek przewidzianych w art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c.;

nie służy zaś merytorycznej ocenie skargi kasacyjnej. W razie spełnienia

co najmniej jednej z tych przesłanek, przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

jest wówczas usprawiedliwione.

6. Szczegółowa analiza sprawy prowadzi do wniosku, że skarga kasacyjna

strony pozwanej mimo obszerności wywodów nie zawiera argumentów

wystarczających dla uznania, że w sprawie spełniona została przesłanka z art. 3989

§ 1 pkt 1 lub 2 k.p.c. uzasadniająca przyjęcie sprawy do rozpoznania.

7. Podniesiona przez skarżącego wątpliwość wykładnicza dotycząca

art. 3851 § i 2 k.c. oraz sformułowane zagadnienia prawne koncentrują się wokół

problemów dotyczących abuzywności postanowień umowy i skutków tej

abuzywności, a zwłaszcza możliwości zastąpienia wyeliminowanego abuzywnego

postanowienia umowy innymi regulacjami. Należy zauważyć, że problemy

dotyczące tzw. kredytów indeksowanych lub denominowanych w walucie obcej były

przedmiotem licznych wypowiedzi Sądu Najwyższego i zostały one już

rozstrzygnięte.

8. W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi zwłaszcza aktualnie

wątpliwości, że niedopuszczalne jest zastępowanie wyeliminowanego abuzywnego

postanowienia umowy innym mechanizmem wyliczenia kwoty raty kapitałowo-

odsetkowej. Żaden bowiem przepis prawa, w tym art. 3851 i art. 358 § 2 k.c.,

nie daje podstaw do zastąpienia klauzuli abuzywnej innym postanowieniem.

Uzupełnienie luk po wyeliminowaniu takiej klauzuli stanowiłoby bowiem zbyt daleko

idącą modyfikację umowy w celu ratowania sytuacji prawnej przedsiębiorcy

stosującego niedozwolone postanowienie umowne (zob. wyrok Sądu Najwyższego

I CSK 3739/24

5

z 26 kwietnia 2022 r. II CSKP 550/22; postanowienia Sądu Najwyższego z 31 maja

2022 r., I CSK 2314/22; z 1 lutego 2023 r., I CSK 5615/22 oraz z 6 lipca 2023 r.,

I CSK 5755/22).

9. Potwierdził to Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej

Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22. Sąd Najwyższy stwierdził

m. in., że w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów (pkt 1

uchwały). Natomiast w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty

obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże

także w pozostałym zakresie (pkt 2 uchwały). Dla uniknięcia zbędnych powtórzeń

wypada odesłać do szczegółowych objaśnień zawartych w uzasadnieniu tej

uchwały. Zgodnie z art. 87 § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym uchwała ta ma moc

zasady prawnej i wiąże Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie.

10. Również podniesiona przez skarżącego kwestia, na jaki moment należy

oceniać możliwość dalszego obowiązywania umowy, nie stanowi istotnego

zagadnienia prawnego w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Zgodnie

z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, oceny tego, czy postanowienie

umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili

zawarcia umowy (zob. zwłaszcza uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, Nr 1, poz. 2; wyroki

Sądu Najwyższego: 31 stycznia 2023 r., II CSKP 1200/22; z 20 czerwca 2023 r.,

II CSKP 1076/22; 20 czerwca 2023 r., II CSKP 1476/22 z 9 lutego 2024 r., II CSKP

13/23; z 28 marca 2024 r., II CSKP 2379/22).

11. Także problematyka daty początkowej naliczania odsetek za opóźnienie

w spełnieniu świadczenia przez bank została już w orzecznictwie dostatecznie

wyjaśniona. W wyroku z 15 czerwca 2023 r. (C-520/21) Trybunał Sprawiedliwości

Unii Europejskiej wywiódł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, iż nie stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej

I CSK 3739/24

6

prawa krajowego, zgodnie z którą konsument ma prawo żądać od instytucji

kredytowej rekompensaty wykraczającej poza zwrot miesięcznych rat i kosztów

zapłaconych z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek

za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty, pod warunkiem poszanowania celów

dyrektywy 93/13 i zasady proporcjonalności. Nie można uznać, że dopiero

definitywne przesądzenie o „upadku” umowy stanowi podstawę do naliczenia

odsetek na rzecz konsumenta. Odsetki należą się konsumentowi na zasadach

ogólnych (zob. w szczególności wyroki SN: z 30 lipca 2024 r., II CSKP 296/24

i z 12 września 2024 r., II CSKP 505/24; postanowienia SN z 26 listopada 2024 r.,

I CSK 2826/24 i z 24 stycznia 2025 r., I CSK 1636/24). W konsekwencji wezwanie

skierowane do banku o zwrot uiszczonych na jego rzecz rat z powołaniem się

na nieważność umowy lub abuzywność postanowień umownych spełnia

wymagania wezwania, o którym mowa w art. 455 k.c. Stąd też wezwanie

kredytobiorcy skierowane do banku warunkuje wymagalność roszczeń konsumenta

o zwrot świadczeń, które spełnił, a tym samym możliwość żądania przez niego

odsetek za opóźnienie (zob. wyrok SN z 20 września 2024 r., II CSKP 1094/23 oraz

postanowienie SN z 20 marca 2025 r., I CSK 2315/24).

12. Istotnych wątpliwości wykładniczych w rozumieniu powołanego wyżej

przepisu nie budzi także kwestia możliwości domagania się przez kredytobiorców

zwrotu kwot świadczonych w wykonaniu umowy kredytu uznanej następnie

za nieważną z powodu abuzywności zawartych w niej klauzul w sytuacji,

gdy dokonali całkowitej spłaty kredytu przed terminem określonym w umowie. Sąd

Najwyższy w niniejszym składzie podziela stanowisko, iż przepis 411 pkt 4 k.c.

dotyczy zwrotu świadczenia spełnionego przed terminem wymagalności roszczenia

w sytuacji, gdy istnieje podstawa prawna spełnienia świadczenia. Jest to

podyktowane względami praktycznymi – nie byłoby bowiem celowe domaganie się

zwrotu kwoty, która z chwilą nadejścia terminu wymagalności roszczenia i tak

musiałaby być świadczona. Regulacja ta nie odnosi się natomiast do roszczeń

kondykcyjnych (np. condictio indebiti), gdy podstawa spełnienia świadczenia nie

istniała (w tej kwestii zob. wyrok Sądu Najwyższego z 30 czerwca 2022 r., II CSKP

656/22).

I CSK 3739/24

7

13. Kwestie prezentowane przez skarżącego jako „istotne zagadnienia

prawne” nie stanowią zatem obecnie zagadnień nowych. Tożsame bądź bardzo

podobne zagadnienia, jak sformułowane przez skarżącego, były także przedmiotem

licznych wypowiedzi Sądu Najwyższego w ramach tzw. przedsądu: zob. np.

postanowienia: 29 grudnia 2022 r., I CSK 3699/22; z 20 kwietnia 2023 r., I CSK

5004/22; z 4 lipca 2023 r., I CSK 423/23; z 7 sierpnia 2023 r., I CSK 751/23;

z 27 października 2023 r., I CSK 2019/23; z 15 listopada 2023 r., I CSK 2037/23;

z 29 marca 2024 r., I CSK 3051/23; z 11 kwietnia 2024 r., I CSK 1092/23;

z 19 kwietnia 2024 r., I CSK 1350/23; z 22 maja 2024 r., I CSK 2708/23; z 28 maja

2024 r., I CSK 2745/23; z 29 maja 2024 r., I CSK 1863/23 i z 18 czerwca 2024 r.,

I CSK 3159/23; z 24 września 2024 r., I CSK 3180/23, do których szczegółowych

uzasadnień wypada odesłać w celu uniknięcia zbędnych powtórzeń.

14. Według Sądu Najwyższego, nie ma przy tym innych przyczyn

uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, w szczególności

nieważności postępowania (art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.).

15. Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.).

16. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108

§ 1 i art. 98 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.

(G.N.-J.)

[r.g.]