Błąd co do udziału w ogrodzie a testament. SN odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

Postanowieniem z 26 kwietnia 2023 r., XII Ns 54/23/P, Sąd Rejonowy dla

Krakowa-Podgórza stwierdził, na wniosek siostrzeńca i siostrzenicy zmarłego, że

spadek po nim na podstawie testamentu notarialnego nabyło z dobrodziejstwem

inwentarza muzeum. Sąd ponadto stwierdził, że przedmiot zapisu windykacyjnego

w postaci prawa własności nieruchomości nabyło hospicjum, przedmiot zapisu

windykacyjnego w postaci środków pieniężnych zgromadzonych w ramach

funduszu na rachunkach bankowych nabyła osoba fizyczna.

I CSK 3852/24

2

Postanowieniem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Okręgowy w Krakowie

oddalił apelację wnioskodawcy.

Sąd drugiej instancji ustalił, że spadkodawca zmarł jako bezdzietny wdowiec.

W chwili śmierci nie żyli już jego rodzice, natomiast żyła jego siostra, poza którą nie

miał innego rodzeństwa. Nie toczyły się żadne postępowania o uznanie

spadkobiercy niegodnym dziedziczenia. Spadkodawca był właścicielem

nieruchomości lokalowej i współwłaścicielem w 1/2 sąsiedniej nieruchomości,

wykorzystywanej jako ogród. W chwili śmierci spadkodawca dysponował także

środkami zgromadzonymi na rachunkach bankowych. W tym samym budynku, w

innym lokalu, mieszkała siostra spadkodawcy z synem (wnioskodawcą) i synową.

Od początku 2020 roku stan zdrowia spadkodawcy pogarszał się wskutek

postępującej choroby. Z tego względu był on kilkukrotnie hospitalizowany. Wobec

zaawansowanego stadium choroby spadkodawca trafił na oddział paliatywny

szpitala, gdzie przebywał aż do śmierci. W ostatnich latach życia kuzynka

nieżyjącej żony spadkodawcy (zapisobiorca co do środków pieniężnych) regularnie

kontaktowała się ze spadkodawcą, odwiedzała go i pomagała mu w codziennych

sprawach. Spadkodawca zaangażował ją w swoją chorobę i upoważnił do dostępu

do dokumentacji medycznej oraz zezwolił na informowanie o swoim stanie zdrowia.

Spadkodawca sporządził testament notarialny, w którym do całości spadku

powołał hospicjum i ustanowił zapisy na rzecz uczestników postępowania.

Spadkodawca powołał na wykonawcę testamentu kuzynkę żony, będącą także

zapisobiercą. Spadkodawca podczas sporządzania testamentu notarialnego nie

znajdował się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji

i wyrażenie woli, ani też nie działał pod wpływem błędu. W trakcie czynności

notarialnych wypowiadał się w sposób jasny, był pewny decyzji wyrażonych w

testamencie, które były przez niego wcześniej przemyślane.

Sąd Okręgowy uznał, że spadkodawca nie działał pod wpływem błędu co do

składu swojego majątku, a wnioskodawcy nie przedstawili żadnych dowodów na

tezę, iż gdyby testator nie działał pod wpływem błędu, to nie sporządziłby

testamentu tej treści. W dalszej części uzasadnienia Sąd Okręgowy wskazał, że

jednak nie można wykluczyć, iż testator sporządził testament pod wpływem błędu.

I CSK 3852/24

3

Błąd ten mógł polegać na mylnym wyobrażeniu, że udział 1/2 w nieruchomości

stanowiącej ogród jest związany z własnością lokalu, w którym mieszkał.

Tymczasem były to dwie odrębne nieruchomości. Sąd Okręgowy wskazał nadto, że

nie ma wystarczających podstaw do przyjęcia, że gdyby spadkodawca nie działał

pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści. Więc jeśli nawet

testament został sporządzony pod wpływem błędu, nie był to błąd subiektywnie

doniosły, a tylko taki na gruncie art. 945 § 1 pkt 2 k.c. mógłby skutkować

nieważnością testamentu.

Wnioskodawcy wnieśli o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi

na istotne zagadnienie prawne:

1) czy zasadom wykładni opisanym w art. 948 § 1 i 2 k.c. podlegać ma tylko

testament ważny, , czy też wykładnia ma zastosowanie do każdego testamentu,

także mogącego być nieważnym z powodu błędu, czyli innymi słowy czy skutek

błędu spadkodawcy uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca pod

wpływem błędu nie działał, nie sporządziłby testament tej treści, może zostać

zniwelowany, w drodze poszukiwania wykładni zmierzającej do utrzymania

testamentu w mocy;

2) czy zakaz opierania skargi kasacyjnej na zarzutach dotyczących ustalenia

faktów lub oceny dowodów, o którym mowa w art. 3983 § 3 k.p.c., dotyczy także

sytuacji, w której przedmiotem zarzutu czyni się ustalenie przez Sąd, w ramach

dokonywanej wykładni, treści woli spadkodawcy oraz treści samego testamentu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sama istotność zagadnienia dla rozstrzygnięcia sprawy nie czyni go istotnym

zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3981 § 1 pkt 1 k.p.c. Zagadnieniem

uzasadniającym przyjęcie skargi kasacyjnej jest pytanie, na które – ze względu na

niejasność prawa lub sytuację nieprzewidzianą w przepisach - możliwe są różne

odpowiedzi (podobnie postanowienie SN z 16 lipca 2021 r., IV CSK 143/21).

W niniejszej sprawie skarżący nie przedstawili istotnego zagadnienia prawnego.

I CSK 3852/24

4

Jak wynika z art. 945 § 1 k.c. testament jest nieważny, jeżeli został

sporządzony pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby

spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej

treści.

Treść testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego jest jasna i nie

może budzić żadnych wątpliwości, dlatego nie ma potrzeby dokonywania jego

wykładni. Ponadto trudności z wykładnią testamentu nie stanowią podstawy do

stwierdzenia jego nieważności (art. 945 § 1 k.c.). Artykuł 945 k.c. zawiera

zamknięty katalog wad oświadczenia woli złożonego w testamencie. Odpowiedź na

pytanie zawarte w pierwszym z przedstawionych zagadnień jest oczywista.

Wykładnia testamentu musi poprzedzać ocenę jego ważności. Dopiero znając wolę

spadkodawcy można oceniać ważność jego rozporządzeń zawartych w

testamencie.

Niewątpliwie ustanowienie zapisu windykacyjnego wymaga precyzyjnego

sformułowania stosownego rozrządzenia, zaś z jego treści musi jednoznacznie

wynikać, że wolą spadkodawcy jest, aby wskazana osoba nabyła przedmiot zapisu

z chwilą otwarcia spadku. W przypadku, gdy określone sformułowania budzą

wątpliwości co do zamiaru testatora, nie wyłącza to jednak możliwości uznania ich

za skuteczne, ponieważ podlegają one interpretacji przy uwzględnieniu kryteriów

wskazanych w art. 948 k.c. W myśl art. 948 § 1 i § 2 k.c. testament należy tak

tłumaczyć, by zapewnić możliwie najpełniejsze urzeczywistnienia woli

spadkodawcy (zapisodawcy), a jeśli testament może być tłumaczony rozmaicie,

należy przyjąć taką wykładnię, która pozwala utrzymać jego rozrządzenia w mocy i

nadać im rozsądną treść.

Nawet gdyby przyjąć, że testament został sporządzony pod wpływem błędu,

to dotyczył on tylko rozdzielenia rozporządzenia własnością lokalu i udziałem 1/2

w ogrodzie. Skutkiem hipotetycznego błędu spadkodawcy było pominięcie w treści

rozporządzeń udziału 1/2 w ogrodzie, a tym samym jego przypadnięcie – zgodnie

z literalnym brzmieniem testamentu - muzeum jako powołanym do całości spadku,

a nie hospicjum jako zapisobiercy co do nieruchomości lokalowej. Zatem

zagadnienie to nie dotyczy skarżących, a jedynie muzeum i hospicjum. Ponadto

I CSK 3852/24

5

wykonując zapis należy tłumaczyć wolę spadkodawcy zgodnie z art. 948 k.c. i nie

jest wykluczona wykładnia, zgodnie z którą udział 1/2 w ogrodzie został objęty

zapisem na rzecz hospicjum.

Odpowiedź na drugie z pytań przedstawionych we wniosku o przyjęcie skargi

do rozpoznania także jest oczywista. Przedmiotem zarzutu kasacyjnego może być

naruszenie przepisów istotnych przy wykładni testamentu. Skarżący zarzucają

naruszenie art. 948 k.c., lecz nie w celu wykazania błędnego ustalenia woli

spadkodawcy, lecz w celu podważenia ważności testamentu, czyli celu wprost

sprzecznego z art. 948 § 2 k.c. Skarga kasacyjna nie zmierza do uchylenia

zaskarżonego wyroku w celu ustalenia, w toku ponownego rozpoznania sprawy,

rzeczywistej woli spadkodawcy, lecz do pominięcia tej woli, co jest możliwe na

podstawie art. 945 k.c. Jednak zarzut naruszenia art. 945 k.c. nie został objęty

wnioskiem o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Na podstawie art. 98 i 99 k.p.c. uczestnikom postępowania przysługuje od

skarżących zwrot kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w

wysokości stawki minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4

pkt 2 rozporządzenia Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności adwokackie i

radców prawnych.

Dariusz Pawłyszcze

(G.G.)

[SOP]