Sąd Najwyższy nie przyjął skargi banku, więc oddalenie powództwa klientów zostaje

Wyrokiem z 6 czerwca 2023 r., wydanym w sprawie z powództwa A.U. i W.U.

przeciwko Bank Spółce Akcyjnej w W. o zapłatę i ustalenie, Sąd Okręgowy w

Lublinie ustalił nieistnienie stosunku prawnego wynikającego z nieważnej bliżej

I CSK 3960/24

2

opisanej umowy kredytu na cele mieszkaniowe, zawartej w dniu 26 czerwca 2008 r.

między powodami W.U. i A.U. oraz Bankiem1 Spółką Akcyjną z siedzibą w W.,

którego następcą prawnym jest pozwany. Sąd zasądził także od pozwanego na

rzecz powodów łącznie kwotę 97.103,21 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie

od 10 lipca 2021 r. do dnia zapłaty. Po rozpoznaniu apelacji pozwanego, Sąd

Apelacyjny w Lublinie wyrokiem z 7 sierpnia 2024 r. zmienił zaskarżony wyrok w

ten sposób, że oddalił powództwo o zapłatę i oddalił apelację pozwanego w

pozostałej części. Pozwany wniósł skargę kasacyjną opierając wniosek o jej

przyjęcie do rozpoznania na przyczynach kasacyjnych objętych art. 3989 § 1 pkt 1 i

2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia

przysługującym od prawomocnych orzeczeń sądu drugiej instancji, służącym

ochronie interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni i stosowania

prawa, wkład Sądu Najwyższego w rozwój orzecznictwa i nauki prawa oraz

eliminowanie z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu nieważnym

lub orzeczeń oczywiście niezgodnych z prawem. Stosownie do 3989 § 1 k.p.c., Sąd

Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania w razie wykazania przez

stronę, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Z punktu widzenia funkcji oraz

założeń skargi kasacyjnej jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia, rolą

„przedsądu” jest wstępna selekcja skarg pod kątem spełniania wymienionych wyżej

kryteriów (przyczyn kasacyjnych) kwalifikujących skargę do jej przedstawienia

Sądowi Najwyższemu w celu merytorycznego rozpoznania.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powołał

się na występowanie w sprawie następujących zagadnień prawnych: Czy

postanowienia waloryzacyjne umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do

kursu waluty obcej, określające wysokość kwoty kredytu z wykorzystaniem klauzuli

waloryzacyjnej, odsyłającej do obowiązującego kursu walutowego w dniu

I CSK 3960/24

3

uruchomienia kredytu, który jest różny od dnia zawarcia umowy, w związku z czym

w chwili zawarcia umowy nie jest znana wartość kredytu w walucie obcej, naruszają

art. 69 ust. 1 i 2 pkt 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz.U

2020, poz. 288, dalej jako „Prawo bankowe”) w zw. z art. 3531 k.c.? Czy

postanowienia waloryzacyjne umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego),

określające wysokość kwoty kredytu i wysokość rat kapitałowo- odsetkowych

wyrażoną w walucie obcej poprzez odesłanie do Tabeli Kursów Walut Obcych

banku-kredytodawcy, bez określenia w treści umowy szczegółowych zasad

obliczania tych kursów, na przykład w postaci wzoru matematycznego, wykraczają

poza granice zakreślone w ramach zasady swobody umów opisanej w art. 3531

k.c.? Czy dopuszczalne jest równoczesne stwierdzenie przez Sąd, że określone

postanowienie umowne jest zarówno nieważne na podstawie art. 58 § 1 k.c., jako

sprzeczne z art. 3531 k.c. w zw. z art. 69 ust. 2 pkt 4 Prawa bankowego, jak i

bezskuteczne, jako postanowienie niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 i 2 k.c.

(abuzywne ), czy też, przeciwnie, to samo postanowienie nie może być

jednocześnie zakwalifikowane jako nieważne i abuzywne; a jeżeli prawidłowe jest

to twierdzenie, czy określone postanowienie należy zakwalifikować jako abuzywne

czy jako nieważne? Jeżeli stronie powodowej przysługuje dalej idące roszczenie o

zapłatę, wynikające ze stosunku prawnego w postaci rzekomo nieważnej umowy

kredytu indeksowanego (waloryzowanego) kursem waluty obcej, w szczególności

wynikające z możliwości żądania zwrotu dokonanych świadczeń na podstawie

przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, to czy strona powodowa posiada

interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z

umowy? Czy w przypadku, gdy proces poinformowania konsumenta o ryzykach,

wynikających z wprowadzenia do umowy kredytu klauzul przewidujących

indeksację (waloryzację) kursem waluty obcej, polegał na przedstawieniu

konsumentowi szczegółowej informacji o ryzyku kursowym związanym z

zaciągnięciem kredytu (było to stałym elementem procedury Banku), a konsument

potwierdził przekazanie informacji w zakresie ryzyka kursowego oraz

zaakceptowania zasad funkcjonowania kredytu indeksowanego składając

oświadczenie zawarte w umowie, to czy klauzule obciążające konsumenta

ryzykiem kursowym mają charakter jednoznaczny i nie stanowią postanowień

I CSK 3960/24

4

niedozwolonych w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.? Czy norma zawarta w umowie

kredytu indeksowanego do kursu waluty obcej, zawierająca odesłanie do kursu

określonego w tabeli kursowej publikowanej przez bank, podlega kontroli z punktu

widzenia przesłanek abuzywności, czy też kontrola taka jest wyłączona na mocy

art. 1 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej jako „Dyrektywa

93/13"), z uwagi na fakt, że publikowanie kursów walutowych przez banki oparte

jest na ustawowej podstawie prawnej, tj. art. 111 ust. 1 pkt. 4 ustawy z dnia 29

sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz.U 2020, poz. 288, dalej jako „Prawo

bankowe")? Czy w świetle celów art. 3851 k.c. oraz Dyrektywy 93/13, dopuszczalne

jest stwierdzenie upadku umowy kredytu, w oparciu o stwierdzenie niedozwolonego

charakteru w rozumieniu art. 3851 k.c. (abuzywność) części jej postanowień,

dotyczących indeksacji (waloryzacji) kredytu do waluty obcej, jeżeli w ocenie Sądu,

skutkuje to obiektywnie niekorzystnymi skutkami dla konsumenta, bez względu na

wolę konsumenta w tym zakresie? Czy określenie niedozwolone postanowienia

umowne w rozumieniu art. 3851 § 1 i 2 k.c., dotyczy określonych przez strony

umowy norm postępowania - czy też, przeciwnie, wyodrębnionych redakcyjnie

fragmentów tekstu umowy oraz czy dopuszczalne jest wyeliminowanie z umowy

całości kwestionowanych jednostek redakcyjnych w sytuacji, gdy stwierdzono

abuzywność wyłącznie w odniesieniu do części zawartych tam norm? Czy norma

zawarta w umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty

obcej, regulująca odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego,

stanowi normę regulującą główne świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.

oraz czy norma ta należy do essentialia negotii umowy kredytu? Czy stwierdzenie

przez sąd niezwiązania konsumenta normą, zawartą w umowie kredytu

indeksowanego do kursu waluty obcej, regulującą odesłanie do konkretnego źródła

pochodzenia kursu walutowego (kursu kupna i sprzedaży, tzw. klauzula spreadu),

skutkuje również niezwiązaniem konsumenta normą, zgodnie z którą wartość

wzajemnych świadczeń uzależniona jest od kursu waluty obcej (tzw. klauzula

ryzyka) oraz czy niezwiązanie konsumenta klauzulą ryzyka skutkuje upadkiem

umowy? Czy jest zgodna z zasadami proporcjonalności, równości i pewności

prawa, wynikającymi z Konstytucji RP oraz przepisów prawa unijnego, jak również

I CSK 3960/24

5

z celami Dyrektywy 93/13 oraz z celami art. 3851 § 2 k.c., wykładnia polegająca na

twierdzeniu, że niezwiązanie stron klauzulą spreadu, ma rzekomo skutkować

niezwiązaniem również klauzulą ryzyka, co ma prowadzić do przekształcenia

umowy z mocą wsteczną w kredyt złotowy, ale oprocentowany w oparciu o

parametr ekonomiczny właściwy wyłącznie dla waluty indeksacji, co z kolei

mogłoby prowadzić do stwierdzenia nieważności całej umowy? Czy stwierdzenie

przez sąd niezwiązania konsumenta normą, zawartą w umowie kredytu

indeksowanego do kursu waluty obcej, regulującą odesłanie do konkretnego źródła

pochodzenia kursu walutowego (kursu kupna i sprzedaży, tzw. klauzula spreadu),

przy jednoczesnym stwierdzeniu że konsument jest związany normą, zgodnie z

którą wartość wzajemnych świadczeń uzależniona jest od kursu waluty obcej (tzw.

klauzula ryzyka), skutkuje koniecznością dokonania wykładni postanowień umowy z

pominięciem klauzuli spreadu, natomiast z wykorzystaniem przepisów

dyspozytywnych w brzmieniu aktualnym na dzień zamknięcia rozprawy, w

szczególności art. 358 § 2 k.c. lub art. 24 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o

Narodowym Banku Polskim (dalej: „ustawa o NBP”), oraz stwierdzeniem, że

umowa podlega wykonaniu, z wykorzystaniem do przeliczeń kursu średniego

waluty indeksacji publikowanego przez Narodowy Bank Polski, aktualnego na dzień

danej operacji finansowej?

Skarżący powołał się także na potrzebę wykładni powołanych przepisów

oraz przedstawił dalsze wątpliwości na gruncie wykładni: art. 69 ust. 1 i 2 pkt 2

Prawa bankowego w zw. z art. art. 3531 k.c. co do kwestii, czy przepisy te

pozwalają na poddanie kwoty kredytu indeksacji (waloryzacji) kursem waluty obcej;

art. 3531 k.c. – co do kwestii, czy postanowienia waloryzacyjne umowy kredytu,

określające wysokość kwoty kredytu i wysokość rat kapitałowo-odsetkowych

wyrażoną w walucie obcej poprzez odesłanie do Tabeli Kursów Walut Obcych

banku- kredytodawcy, bez określenia w treści umowy szczegółowych zasad

obliczania tych kursów, na przykład w postaci wzoru matematycznego, mieszczą

się w granicach zasady swobody umów, opisanej w tym przepisie; art. 58 § 1 k.c. i

art. 3851 § 1 i 2 k.c. – co do kwestii, czy w przypadku stwierdzenia przez Sąd, że

jednocześnie spełnione są przesłanki bezwzględnej nieważności oraz abuzywności

postanowień umowy, postanowienie to jest jednocześnie bezwzględnie nieważne i

I CSK 3960/24

6

abuzywne, czy tylko abuzywne; art. 189 k.p.c. – co do kwestii, czy w sytuacji, gdy

powodowi przysługuje dalej idące roszczenie o zapłatę, wynikające ze stosunku

prawnego w postaci rzekomo nieważnej umowy kredytu indeksowanego

(waloryzowanego) kursem waluty obcej, w szczególności wynikające z możliwości

żądania zwrotu dokonanych świadczeń na podstawie przepisów o bezpodstawnym

wzbogaceniu, to czy strona powodowa posiada interes prawny w żądaniu ustalenia

nieistnienia stosunku prawnego; art. 3851 § 1 k.c. - co do kwestii, czy

postanowieniami w rozumieniu tego przepisu są normy umowne czy też jednostki

redakcyjne, czy poinformowanie konsumenta o ryzykach wynikających z

wprowadzenia do umowy kredytu klauzul przewidujących indeksację (waloryzację)

kursem waluty obcej, polegające na przedstawieniu konsumentowi szczegółowej

informacji o ryzyku kursowym związanym z zaciągnięciem kredytu, powoduje że

klauzule obciążające konsumenta ryzykiem kursowym mają charakter

jednoznaczny i nie stanowią postanowień niedozwolonych w rozumieniu art. 3851 §

1 k.c., jeżeli konsument potwierdził przekazanie tej szczegółowej i wyczerpującej

informacji (wynikającej z procedur wewnętrznych Banku) poprzez złożenie

pisemnego oświadczenia zawartego w umowie oraz, czy norma, zawarta w umowie

kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty obcej, regulująca

odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (tzw. klauzula

spreadu) stanowi główne świadczenie stron umowy kredytu indeksowanego

(waloryzowanego) do waluty obcej, w rozumieniu tego przepisu; art. 3851 § 2 k.c. w

zw. z art. 7 ust. 1 i 8b ust. 1 Dyrektywy 93/13 i art. 3531 k.c. w zw. z art. 2, 31 ust. 3

i 32 ust. 1 Konstytucji RP - odnośnie kwestii, czy rozstrzygnięcie w przedmiocie

skutków abuzywności, zastosowane przez Sąd pierwszej oraz drugiej instancji

(upadek umowy), stoi w sprzeczności z zasadą proporcjonalności, równości,

pewności prawa oraz utrzymania w mocy umowy w zakresie niedotkniętym

abuzywnością, a także pozostaje w sprzeczności z interesem innych konsumentów

oraz konkurentów pozwanego, które to zasady wynikają z Konstytucji oraz z

Dyrektywy 93/13 i polskich przepisów implementujących tę dyrektywę; art. 316 § 1

k.p.c. w zw. z art. 3851 k.c. § 2 w zw. z art. 3 k.c. w zw. z 6 ust. 1 i 7 ust. 1

Dyrektywy 93/13 - co do kwestii, czy dokonując oceny w przedmiocie skutków

abuzywności, sąd powinien wziąć pod uwagę brzmienie przepisów prawa

I CSK 3960/24

7

materialnego na dzień zamknięcia rozprawy, czy też na dzień zawarcia umowy,

mając na względzie cel przepisów regulujących skutki abuzywności oraz przepisów

dyspozytywnych umożliwiających dokonanie wykładni w tym zakresie; art. 358 § 2

k.c. w zw. z art. 3851 § 2 k.c. - co do kwestii, czy art. 358 § 2 k.c. stanowi przepis

dyspozytywny, który umożliwia dokonanie wykładni umowy kredytu indeksowanego

(waloryzowanego) do waluty obcej, pozwalającej na jej wykonanie, po stwierdzeniu

nieważności normy lub niezwiązania konsumenta normą, zawartą w umowie

kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty obcej, regulującą

odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (tzw. klauzula

spreadu); art. 24 ust. 3 ustawy o NBP w zw. z art. 3851 § 2 k.c. - co do kwestii, czy

art. 24 ust. 3 ustawy o NBP stanowi przepis dyspozytywny, który umożliwia

dokonanie wykładni umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do waluty

obcej, pozwalającej na jej wykonanie, po stwierdzeniu nieważności normy lub

niezwiązania konsumenta normą, zawartą w umowie kredytu indeksowanego

(waloryzowanego) do kursu waluty obcej, regulującą odesłanie do konkretnego

źródła pochodzenia kursu walutowego (tzw. klauzula spreadu).

W nawiązaniu do tak sformułowanych przyczyn kasacyjnych należy

przypomnieć, że istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c. jest problem nowy i dotychczas niewyjaśniony, dotyczący ważnego

abstrakcyjnego zagadnienia jurydycznego, którego rozstrzygnięcie przez Sąd

Najwyższy przy okazji rozpoznania skargi kasacyjnej przyczyni się do rozwoju

prawa i orzecznictwa oraz będzie miało znaczenie nie tylko dla tej konkretnej,

jednostkowej sprawy, ale także dla innych podobnych spraw. Skarżący powinien

sformułować to zagadnienie w sposób przyjęty przy przedstawianiu przez sąd

powszechny zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy;

przedstawić pogłębiony wywód prawny uzasadniający zgłoszone wątpliwości,

wykazać zasadność preferowanego sposobu jego rozstrzygnięcia, a także

wadliwość rozwiązania przez Sąd drugiej instancji postawionego problemu

prawnego w sposób rzutujący na wynik sprawy. We wniosku o przyjęcie skargi do

rozpoznania, pozwany powołał się także na potrzebę dokonania wykładni

przepisów budzących poważne wątpliwości prawne i wywołujące rozbieżności w

orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.). Przez wskazaną wyżej rozbieżność

I CSK 3960/24

8

należy rozumieć brak zgodności rozstrzygnięć w sprawach o takich samych lub

bardzo podobnych stanach faktycznych, w których mają zastosowanie te same

przepisy, wykładane lub stosowane w sposób prowadzący do odmiennych -

zróżnicowanych albo sprzecznych - orzeczeń albo decyzji procesowych. Wskazując

na tę przyczynę kasacyjną, skarżący powinien opisać, na czym polega trudność w

interpretacji określonych przepisów prowadząca do niepożądanego wyżej stanu

oraz zilustrować swoje twierdzenia przykładami takich rozbieżnych rozstrzygnięć.

Wszystkie sformułowane przez skarżącego wątpliwości prawne zostały już

rozstrzygnięte w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE)

oraz Sądu Najwyższego. Wskazano w nim, że określenie wysokości świadczenia z

tytułu zwrotu kredytu obciążającego konsumenta z odwołaniem do tabel kursów

walut obcych ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych

kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i

w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem, narusza

równorzędność stron, w związku z czym tego rodzaju postanowienia umowne mają

charakter niedozwolony w rozumieniu art. 3851 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017

r., IV CSK 285/16, z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, z 24

lutego 2022 r., II CSKP 45/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). Klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, określają główne świadczenie kredytobiorcy w

rozumieniu art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c., a zatem podlegają kontroli, jeśli nie

zostały sformułowane w jednoznaczny sposób (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 4

kwietnia 2019 r., I CSK 159/17, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, z 21 czerwca 2021

r., I CSKP 55/21 oraz z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22). Postanowienia umowne

są wyrażone prostym i zrozumiałym językiem, gdy umowa przedstawia w sposób

przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się dane

postanowienie, umożliwiając konsumentowi orientację, w oparciu o jednoznaczne i

zrozumiałe kryteria, co do wypływających dla niego z tej umowy konsekwencji

ekonomicznych (zob. wyroki TSUE: z 20 września 2017 r., C-186/16; z 3

października 2019 r., C-260/18 oraz z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13; wyroki Sądu

Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, z 10 maja 2022 r., II CSKP

I CSK 3960/24

9

285/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22 i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).

Sąd Najwyższy wyjaśnił już również, że klauzula ryzyka walutowego i klauzula

kursowa określająca przeliczenie zobowiązań stron (tzw. klauzula spreadowa) - w

ramach przyjętego w umowie mechanizmu waloryzacji są ze sobą ściśle

powiązane, co ma istotne znaczenie z perspektywy oceny, czy określają one

główne świadczenia stron, czy zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, a

także w płaszczyźnie możliwości utrzymania umowy w mocy, a ich rozszczepienie

jest zabiegiem sztucznym (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 20 lutego 2023 r.,

II CSKP 809/22 i z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i dalsze powołane tam

orzecznictwo). Oceny abuzywności postanowienia umownego dokonuje się według

stanu z chwili zawarcia umowy, a nie następczo, co oznacza, że ocena

niedozwolonego charakteru postanowienia nie może uwzględniać okoliczności

powstałych po zawarciu umowy - w tym także sposobu stosowania postanowienia

umowy w praktyce (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20

czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1. poz. 2). Uznanie klauzul

przeliczeniowych za abuzywne oznacza, że są one - z mocy samego prawa od

momentu zawarcia umowy - bezskuteczne (nie wiążą) konsumentów (art. 3851 § 1

k.c.), aczkolwiek strony pozostają związane umową w pozostałym zakresie, jeśli

jest to tylko możliwe. Stwierdzenie niedozwolonego charakteru postanowienia w

umowie kredytu może uzasadniać uznanie umowy za nieważną. Umowa będzie

dotknięta nieważnością, gdy bez abuzywnych postanowień jej obowiązywanie nie

jest możliwe w świetle prawa krajowego i nie zaszły przesłanki umożliwiające

zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument postanowień abuzywnych nie

potwierdził, nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym

samym odmawiając przywrócenia im skuteczności z mocą wsteczną (zob. uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC

2021, Nr 9, poz. 56; uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20,

OSNC 2021, Nr 6, poz. 40; wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18 i z 29

kwietnia 2021 r., C-19/20, oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V

CSK 382/18, OSNC-ZD, 2021, Nr 2, poz. 20, z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21

i z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22). Sąd Najwyższy wypowiedział się także w

kwestii, czy bez dotkniętych abuzywnością. klauzul przeliczeniowych, umowa

I CSK 3960/24

10

kredytu indeksowanego do waluty obcej może nadal obowiązywać, wskazując, że

wyeliminowanie tych klauzul prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka walutowego,

charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i

uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest

równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za

umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby

nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Wyłączył

dopuszczalność zastąpienia abuzywnych postanowień umownych przepisami

dyspozytywnymi lub zwyczajami, przez zastosowanie średniego kursu NBP w

oparciu o art. 358 § 2 k.c. lub art. 41 prawa wekslowego, ewentualnie w oparciu o

wykładnię umowy przy zastosowaniu art. 65 k.c. (zob. wyroki z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22 i z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22). Wskazał, że jeżeli bez

niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może obowiązywać, a nie są

spełnione przesłanki uzupełnienia luki przez regulację zastępczą i konsument nie

wyraził świadomie i swobodnie woli sanowania postanowienia, umowa jest trwale

bezskuteczna (nieważna), a podstawą tej nieważności jest art. 58 k.c. (zob. wyroki

Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 25 lipca 2023 r., II

CSKP 1487/22; z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23; z 9 stycznia 2024 r., II

CSKP 874/22 oraz z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22). W orzecznictwie Sądu

Najwyższego wyjaśniono także, że - w braku szczególnych rozwiązań

intertemporalnych - miarodajny dla rozstrzygnięcia, czy umowa może obowiązywać

bez klauzuli abuzywnej, jest stan prawny obowiązujący w chwili zawarcia umowy.

Wskazuje na to charakter sankcji zastosowanej w art. 3851 § 1 k.c., która polega na

tym, że niedozwolone postanowienie umowne jest od początku, z mocy samego

prawa, dotknięte bezskutecznością, przy czym jest to bezskuteczność „na korzyść

konsumenta”, co oznacza, że może on udzielić następczo świadomej i wolnej

zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą

wsteczną (por. wyrok Sądu Najwyższego z 15 października 2024 r., II CSKP 474/23

i uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III

CZP 29/17, OSNC 2019, Nr 1, poz. 2 i z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC

2021, Nr 9, poz. 56). Sąd Najwyższy wypowiedział się także co do znaczenia

nowelizacji prawa bankowego dokonanej tak zwaną ustawą antyspreadową czyli

I CSK 3960/24

11

ustawą z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 165, poz. 984) dla bytu prawnego umów zawartych przed

wejściem w życie tej noweli (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i

z 28 października 2022 r., II CSKP 894/22), a także co do znaczenia art. 111 ust. 1

pkt 4 prawa bankowego oraz art. 24 ust. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o

Narodowym Banku Polskim- tekst jedn.: Dz. U. z 2005 r. Nr 1, poz. 2 (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22). Wypowiedziano się

także za istnieniem interesu prawnego konsumenta w żądaniu przez niego

ustalenia nieważności umowy kredytu (ściślej ustalenia nieistnienia wynikającego z

niej stosunku prawnego kredytu – zob. uzasadnienie uchwał Sądu Najwyższego z

17 grudnia 1993 r., III CZP 171/93, OSNCP 1994, nr 7-8, poz. 149 i z 20

października 2015 r., III CZP 27/15, OSNC 2016, Nr 3, poz. 31, uchwały Sądu

Najwyższego z 23 września 2010 r., III CZP 57/10, OSNC 2011, Nr 2, poz. 14 i z 15

września 2020 r., III CZP 87/19, OSNC 2021, Nr 2, poz. 11 oraz wyroki Sądu

Najwyższego z 2 lipca 2015 r., V CSK 640/14; z 2 lutego 2006 r., II CK 395/05; z 25

lutego 2022 r., II CSKP 87/22; z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22; z 6 listopada

2015 r., II CSK 56/15, z 17 lutego 2016 r., III CSK 148/15, z 10 maja 2021 r., I

CSKP 64/21, OSNC 2022, Nr 3, poz. 28 oraz z 20 czerwca 2022 r., II CSKP

701/22).

Sąd Najwyższy wielokrotnie wyjaśniał już, jakie przesłanki muszą być

spełnione, aby można było przyjąć, że konsument został należycie poinformowany

o ryzyku walutowym związanym z zaciągnięciem kredytu indeksowanego do waluty

obcej czy denominowanego w tej walucie (por. wyroki Sądu Najwyższego z 27

listopada 2019 r., II CSK 483/18, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, z 13 maja

2022 r., II CSKP 293/22). W szczególności w wyroku z 13 maja 2022 r., II CSKP

464/22, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że z orzecznictwa TSUE wynika, iż kredytobiorca-

konsument musi zostać jasno poinformowany, że podpisując umowę kredytu

indeksowanego do waluty obcej (szeroko rozumianego), ponosi przez cały okres

obowiązywania umowy ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia

może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji

waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie. Okoliczność, że konsument oświadcza,

I CSK 3960/24

12

iż jest w pełni świadomy potencjalnych ryzyk wynikających z zawarcia wspomnianej

umowy, nie ma sama w sobie znaczenia dla oceny, czy przedsiębiorca spełnił

wspomniany wymóg przejrzystości, ciężar zaś udowodnienia, że konsument

otrzymał niezbędne informację, spoczywa na przedsiębiorcy (zob. także wyrok

Sądu Najwyższego z 28 lutego 2023 r., II CSKP 763/22 i powołane tam

orzecznictwo).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono również, że art. 3851 i n.k.c.

stanowią rdzeń systemu ochrony konsumenta i wprowadzają instrument

wzmożonej - względem zasad ogólnych (w tym art. 3531 k.c.) kontroli treści

postanowień narzuconych przez przedsiębiorcę pod kątem poszanowania

interesów konsumentów, co w powiązaniu z istotnymi różnicami w konsekwencjach

tych naruszeń, polegającymi w szczególności na zastosowaniu w reżimie

niedozwolonych postanowień sankcji bezskuteczności zawieszonej na korzyść

konsumenta, wyłączeniu zastosowania art. 58 § 3 k.c. i daleko idącym ograniczeniu

możliwości zastąpienia bezskutecznej klauzuli inną, stwarzałoby ryzyko

rozstrzygnięć poniekąd przypadkowych i arbitralnych. W konsekwencji przyjęto, że

w zakresie naruszeń właściwości (natury) stosunku prawnego, które spełniają

przesłanki określone w art. 3851 i n.k.c. - reżim niedozwolonych postanowień

umownych wyłącza także zastosowanie art. 58 § 1 w związku z art. 3531 k.c. (zob.

m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021,

z. 2, poz. 7; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22,

OSNC-ZD 2022, nr D, poz. 50; z 27 maja 2022 r., II CSKP 377/22, z 29 listopada

2023 r., II CSKP 1460/22). Z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia wynika

jednoznacznie, że Sąd Apelacyjny opowiadając się za powyższym stanowiskiem

wskazał, że z uwagi na potrzebę zapewnienie konsumentowi jak najszerszej

ochrony (w tym uwzględnienie jego woli) w przypadku tzw. kredytów frankowych w

pierwszej kolejności kwestia ta winna być oceniana w punktu widzenia abuzywności

postanowień umownych, czyli w kontekście art. 3851 k.c., nie art. 3531k.c. czy art.

58 § 2 k.c. i art. 69 ust. 1 prawa bankowego. Brak zatem podstaw do przyjęcia, że

na gruncie niniejszej sprawy powstała kolejna potrzeba odniesienia się przez Sąd

Najwyższy do powyższej problematyki .

I CSK 3960/24

13

W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji. O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i § 11 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i

art. 39821 k.p.c., a także § 2 pkt 6 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1935).

Agnieszka Piotrowska

(A.D.)

[SOP]