Sąd Najwyższy odmówił rozpoznania skargi rodzeństwa w sporze o spadek po J.S.

Postanowieniem z 23 października 2024 r. Sąd Okręgowy w Białymstoku

oddalił apelację wnioskodawcy M.S. od postanowienia Sądu Rejonowego w

Białymstoku z 26 kwietnia 2023 r., którym Sąd ten uchylił zarejestrowany w sprawie

II N 861/21 Sądu Rejonowego w Białymstoku oraz w Rejestrze Spadkowym pod

I CSK 543/25

2

numerem […] akt poświadczenia dziedziczenia, sporządzony 2 grudnia 2021 r. w K.

w B. przed notariuszem B.M., zapisany w Repertorium A za numerem […],

stwierdzający nabycie spadku po J.S. zmarłym […] 2021 r. w B., mającym ostatnie

miejsce stałego pobytu w B., na rzecz żony i córek: A.S., A.S.1 i D.S. z udziałami

po 1/3 części (pkt I). W pkt II stwierdził, że spadek po J.S. na podstawie testamentu

notarialnego z 12 sierpnia 2009 r. sporządzonego w B. przed notariuszem B.O. za

repertorium A Nr […] nabyli: (a) siostra M.S.1 - w 7/100 części, tj. 266 666 660/3

773 403 530 części, (b) brat M.S. - w 7/100 części, tj. 266 666 660/3 773 403 530

części, (c) córka D.S. - w 43/100 części, tj. 1 620 035 105/3 773 403 530 części, (d)

córka A.S. – w 43/100 części, tj. 1 620 035105/3773403530 części i rozstrzygnął o

kosztach postępowania.

Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez wnioskodawcę

M.S. oraz uczestniczkę M.S.1

Skarżący we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołali się na

przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 2 i 4 k.p.c.

Ich zdaniem zachodzi potrzeba wykładni art. 961 k.c. w budzącej

wątpliwości kwestii: „czy zawarcie przez spadkodawcę w testamencie notarialnym

życzeń, wskazówek i sugestii dla spadkobierców, co do sposobu przeprowadzenia

przez spadkobierców działu spadku (tzw. testament działowy) - uzasadnia

zastosowanie przez Sąd regulacji art. 961 k.c. w toku postępowania o stwierdzenie

nabyciu spadku, w celu określenia wielkości udziałów nabywanych w spadku przez

poszczególnych spadkobierców, którym w tzw. testamencie działowym,

spadkodawca przeznaczył w dziale spadku poszczególne składniki majątkowe"?

Ponadto w ocenie skarżących skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona

z uwagi na rażące naruszenie art. 961 k.c., poprzez jego błędną wykładnię

i przyjęcie, że chwilą miarodajną dla oceny wielkości nabywanych udziałów

w spadku jest skład i wartość spadku na datę otwarcia spadku, podczas gdy datą

właściwą dla określenia wielkości udziałów nabywanych w spadku - zgodnie

z regułą art. 961 k.c. jest skład i wartość majątku spadkodawcy w dacie

sporządzenia testamentu przez spadkodawcę.

I CSK 543/25

3

Uczestniczki A.S.1 i D.S., w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosły o

odmowę przyjęcia jej do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego

rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej

doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi

swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi

nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd

Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej

okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne

i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być

osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze

publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej

pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją

sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania

prawa w każdej indywidualnej sprawie.

Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na tym, że

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga wykazania, że

określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się

wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez

skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć. Ponadto wątpliwości

wykładnicze powinny cechować się istotnością, czyli być doniosłe z uwagi na rangę

zawierającego się w nich problemu prawnego oraz jego znaczenie wykraczające

poza potrzeby rozstrzygnięcia sprawy, w której wniesiono skargę. Nie mogą mieć

charakteru kazuistycznego i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi

I CSK 543/25

4

odnośnie do kwalifikacji prawnej szczegółowych elementów podstawy faktycznej

zaskarżonego orzeczenia (zob.m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 maja

2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11; z 11 stycznia 2002 r., III CKN

570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151; i z 17 czerwca 2015 r., III CSK 59/15, OSNC

2016, nr 2, poz. 29).

Wymogi te w rozpoznawanym przypadku nie zostały zrealizowane. Skarżący

prezentując silnie kazuistyczne wątpliwości na tle specyfiki stanu faktycznego

sprawy nie wykazali by w sprawie ujawniły się istotne wątpliwości orzecznicze,

których rozstrzygnięcie wymagało zaangażowania Sądu Najwyższego i przyczyniło

się do rozwoju prawa.

Ponadto skarżący czynią przy formułowaniu zagadnienia prawnego

założenia sprzeczne z wykładnią testamentu dokonaną przez Sądy meriti.

Zakładają bowiem, że w § 1 testamentu nastąpiło powołanie do dziedziczenia

w częściach równych a w § 2 testamentu zamiarem spadkodawcy było

sporządzenie niewiążącego spadkobierców testamentu działowego. Sądy meriti

stwierdziły natomiast, że zapisy § 1 i § 2 testamentu powinny być rozpatrywane

jako elementy jednego rozporządzenia na wypadek śmierci i wykładane zgodnie

z art. 948 k.c. Uznały zatem, że § 2 testamentu wyjaśnia intencje spadkodawcy

i ułatwia wykładnię testamentu co koresponduje ze stanowiskiem przyjętym w tym

zakresie w orzecznictwie Sądu Najwyższego ( zob. m.in. postanowienie Sadu

Najwyższego z 20 lutego 2013 r., III CSK 169/12).

Uwzględniając zatem całość treści testamentu odczytywaną łącznie oraz

całokształt zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego uznały, że wolą

spadkodawcy było powołanie do spadku rodzeństwa ( skarżących) jedynie

w zakresie odpowiadającym ich udziałom w wartości nieruchomości, którą

spadkodawca uzyskał w darowiźnie od rodziców a co do pozostałego majątku,

którym dysponuje lub, który nabędzie w przyszłości powołanie do spadku po ½

swoich córek. W konsekwencji Sądy nie znalazły podstaw do zastosowania art. 960

k.c. lecz przy wykładni testamentu zastosowały art. 961 k.c.

Kwestia wykładni art. 961 k.c. była natomiast wielokrotnie przedmiotem

wypowiedzi Sądu Najwyższego (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego:

z 28 października 1997r., I CKN 276/97, OSNC 1998, nr 4, poz. 63, z 8 listopada

I CSK 543/25

5

1975 r., III CRN 218/75, OSNCP 1976, nr 9, poz. 200, z 29 listopada 1977 r.,

III CRN 291/77, OSPiKA 1978, nr 9, poz. 167, z 19 października 2000 r., II CKN

505/00, z 3 listopada 2004 r., III CK 472/03, z 14 lipca 2005r., III CK 694/04,

z 19 sierpnia 2009 r., III CSK 7/09, OSG 2010, nr 10, poz. 71, z 29 marca 2007 r.,

I CSK 3/07, OSP 2009/12/136, z 1 grudnia 2011r., I CSK 419/10, i z 10 stycznia

2018 r., I CSK 177/17).

W sprawie nie powstał zatem problem wskazywany przez skarżących.

Problematyka wykładni testamentu z racji kazuistycznego charakteru nie poddaje

bowiem uogólnieniom, nie może zatem z reguły stanowić adekwatnego podłoża

zagadnienia prawnego a należy do sfery stosowania prawa. Przytaczanie zatem

orzeczeń w których Sąd Najwyższy dokonał odmiennej kwalifikacji postanowień

testamentowych spadkodawców nie dowodzi rozbieżności w orzecznictwie

w kontekstach wskazywanych przez skarżących.

Życzenia, wskazówki i sugestie dla spadkobierców, co do sposobu

przeprowadzenia działu spadku mogą bowiem w okolicznościach konkretnych

spraw mieć zupełnie inne znaczenie dla wykładni testamentu. W konsekwencji

bogactwo stanów faktycznych, implikujące niuansowanie oceny prawnej w zakresie

wykładni testamentu, w tego rodzaju sprawach przez sądy powszechne, nie

stanowi problemu prawnego powstałego na tle konkretnych przepisów prawa,

których rozstrzygnięcie niezbędne dla sprawy, stwarza realne i poważne trudności,

przekraczające poziom występujący zwykle w przypadku każdego procesu

decyzyjnego sądu orzekającego w konkretnej sprawie.

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego przez oczywistą

zasadność skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) należy natomiast rozumieć

sytuację, w której skarga jest uzasadniona w sposób ewidentny, wskazując na

rażące i poważne uchybienia zaskarżonego orzeczenia, które są możliwe do

stwierdzenia bez konieczności prowadzenia bardziej złożonych rozumowań.

Jedynie w takim wypadku możliwa jest kontrola prawomocnego orzeczenia sądu

drugiej instancji w postępowaniu kasacyjnym. Obciążenie go oczywistą i istotną

wadą wskazuje, że usunięcie tego orzeczenia z obrotu leży w interesie publicznym

– a tym samym, że może dojść do realizacji celu skargi kasacyjnej, jako

nadzwyczajnego środka zaskarżenia (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego

I CSK 543/25

6

z 10 kwietnia 2013 r., III CSK 67/13, niepubl. i z 29 września 2017 r., V CSK

162/17, niepubl.). Przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie jest

oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego,

lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście

nieprawidłowego orzeczenia (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego

z 8 października 2015 r., IV CSK 189/15, niepubl. i przywołane tam orzecznictwo).

Bliższa analiza uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania nie pozwala przyjąć, by skarga była – w powyższym rozumieniu –

oczywiście uzasadniona.

Skarżący sami przyznają w uzasadnieniu wniosku, że w kwestii, która ma

stać się podstawą przyjęcia skargi do rozpoznania w literaturze i orzecznictwie

wyrażono dwa sprzeczne poglądy. Okoliczność, że w specyficznych

okolicznościach sprawy Sądy meriti przychyliły się do stanowiska, które nie jest

obecnie dominujące nie świadczy o oczywistej zasadności skargi. Stanowisko to

zostało bowiem przez Sądy przekonująco uzasadnione i powiązane z dążeniem do

jak najpełniejszego urzeczywistnienia woli spadkodawcy co konsekwentnie

pomijają skarżący.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie podkreślano przy wykładni

oświadczeń ostatniej woli, potrzebę jak najwierniejszego odtworzenia woli

spadkodawcy (art. 948 k.c.), z uwzględnieniem ogólnych dyrektyw oświadczeń woli

z art. 65 k.c., w zakresie, w jakim nie pozostają w sprzeczności z zasadą

subiektywno-indywidualnej interpretacji testamentu, również, gdy tekst

oświadczenia zostanie utrwalony w formie aktu notarialnego. Wskazywano, że

rzeczywistą wolę spadkodawcy należy ustalić z uwzględnieniem wszelkich

okoliczności, które mogą być w tym pomocne, z zastrzeżeniem, iż wykładnia

testamentu powinna służyć jedynie ustaleniu treści oświadczenia woli testatora

ucieleśnionego w testamencie, a nie może w jej ramach dojść do zmiany,

uzupełnienia lub modyfikacji treści rozporządzeń ostatniej woli. Ostatnią wolę

spadkodawcy wyrażoną w testamencie należy tłumaczyć w taki sposób, aby

zapewnić w możliwie najpełniejszym stopniu realizację jego rozporządzenia;

w sytuacji, gdy możliwe jest różne rozumienie postanowień testamentu konieczne

jest przyjęcie takiej wykładni, która pozwala utrzymać rozporządzenie spadkodawcy

I CSK 543/25

7

w mocy i nadać im rozsądną treść (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 15

marca 1963 r., III CR 131/62, OSPiKA 1964, nr 5, poz. 94 i z 5 września 2008 r.,

I CSK 51/08 oraz postanowienia Sądu Najwyższego: z 22 stycznia 1997 r., II CKN

542/97, OSNC 1998, nr 7-8, poz. 118, z 13 czerwca 2001 r., II CKN 543/00, OSNC

2002, nr 1, poz. 14, z 15 kwietnia 2003 r., V CK 9/02, niepubl., z 6 maja 2005 r.,

II CK 676/04, z 29 kwietnia 2010 r., IV CSK 524/09, OSP 2012/3/29, z 14 maja

2015 r., I CSK 489/14, z 20 grudnia 2022 r., I CSK 3657/22).

Lektura motywów zaskarżonego rozstrzygnięcia nie pozostawia wątpliwości,

że Sądy prawidłowo zrealizowały to zadanie a przyjęta w postępowaniu wykładnia

testamentu oddaje najpełniej rzeczywistą wolę spadkodawcy, co wyklucza przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania jako oczywiście uzasadnionej. Podzielenie przez

Sądy sugestii skarżących doprowadziłoby natomiast do rezultatu sprzecznego

z wolą spadkodawcy. Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art.

3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 520 § 3 oraz art. 98 § 11 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 398²¹ k.p.c. i w

zw. z art. 13 § 2 k.p.c., a także § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 6 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za

czynności adwokackie (Dz. U. z 2023, poz. 1964, ze zm.).

(M.M.)

[SOP]