Spór o kredyt indeksowany do franka: SN odmówił przyjęcia skargi banku

Wyrokiem z 12 października 2021 r., I C 1349/20, Sąd Okręgowy w Toruniu

zasądził od pozwanego banku na rzecz powodowego kredytobiorcy 117 326,60 zł

z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 31 sierpnia 2020 r.

Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Gdańsku

oddalił apelację pozwanego banku.

I CSK 5845/22

2

Sąd drugiej instancji ustalił, że 21 lipca 2008 r. kredytobiorca oraz

poprzednik prawny pozwanego banku zawarli umowę kredytu hipotecznego

waloryzowanego kursem CHF. Wysokość kredytu wynosiła 150 401,04 zł.

Wysokość kredytu wyrażona w walucie waloryzacji, według kursu kupna waluty z

tabeli kursowej banku, została określona na 73 928,94 CHF. Kredyt został

udzielony na 360 miesięcy, do 15 sierpnia 2038 r., i został wypłacony w pięciu

transzach. Raty kredytu miały być spłacane w złotych po uprzednim ich przeliczeniu

według kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej obowiązującego w banku w dniu

spłaty z godziny 14:50. Do dnia wniesienia pozwu kredytobiorca spłacił z tytułu

umowy raty w łącznej wysokości 117 326,60 zł.

Sąd drugiej instancji uznał, że postanowienia umowy nie były indywidualnie

uzgodnione, gdyż swoboda kredytobiorcy sprowadzała się do określenia kwoty

potrzebnego jej kredytu i jego przeznaczenia. Treść umowy została przygotowana

jednostronnie przez bank, co stwarza domniemanie faktyczne, iż brak było

jakichkolwiek indywidualnych negocjacji. Umowa zawiera postanowienia

wprowadzające mechanizm indeksacji i wyznaczające kursy walut, które określają

główne świadczenia stron, jednak te postanowienia nie zostały sformułowane w

sposób jednoznaczny. Instytucje finansowe muszą zapewnić kredytobiorcom

informacje wystarczające do podjęcia przez nich świadomych i rozważnych decyzji,

tymczasem bank nie udowodnił, że zrealizował ciążący na nim obowiązek

informacyjny.

Sąd Apelacyjny ocenił, że postanowienia umowy odwołujące się w zakresie

ustalania kursu waluty CHF do wewnętrznych tabel kursów banku są niedozwolone.

Usunięcie abuzywnych postanowień z umowy skutkuje brakiem możliwości

ustalenia kursu wymiany i oprocentowania, a w konsekwencji brakiem możliwości

wykonywania umowy w obowiązującym dotychczas kształcie. Łącząca strony

umowa, po wyeliminowaniu z niej postanowień niedozwolonych, które określają

główne świadczenia stron i są elementami przedmiotowo istotnymi umowy

kredytowej, nie może być w dalszym ciągu wykonywana, zaś w polskim systemie

prawnym nie ma przepisu, który nadawałby się do uzupełnienia luki powstałej

wskutek eliminacji abuzywnego postanowienia wprowadzającego do umowy

klauzulę indeksacyjną. Wobec uznania umowy za nieważną, świadczenia spełnione

I CSK 5845/22

3

przez kredytobiorcę na postawie tej umowy są nienależne. Kredytobiorcy

przysługuje roszczenie o zwrot spłaconych środków pieniężnych, jako świadczenia

nienależnego (art. 410 § 1 w zw. z 405 k.c.).

Pozwany bank zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną i

wniósł o jej przyjęcie do rozpoznania ze względu na występujące w sprawie istotne

zagadnienia prawne tj.:

1) czy upadek umowy kredytu pociąga za sobą nieważność stosunków

ubezpieczeniowych, na podstawie których konsumentowi świadczona była realna

ochrona ubezpieczeniowa (art. 3851 § 1 k.c.), a w konsekwencji, czy po stronie

kredytobiorcy powstaje roszczenie restytucyjne o zwrot uiszczonych z tego tytułu

składek ubezpieczeniowych (art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c. i art. 411 pkt. 2 k.c.

oraz art. 806 k.c. w zw. z art. 806 § 1 k.c.);

2) czy w świetle art. 3851 k.c. w zw. z art. 455 k.c., art. 481 § 1 k.c., art. 410

§ 1 k.c. i art. 120 § 1 k.c. oraz w zw. z art. 316 § 1 k.p.c. w przypadku uznania za

nieważną umowy kredytu udzielonego w walucie polskiej i indeksowanego do

waluty obcej, stan opóźnienia uzasadniający możliwość domagania się odsetek w

wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia

pieniężnego powstaje od dnia prawomocności wyroku, od dnia następnego po

dacie wydania wyroku, od dnia złożenia przez konsumenta oświadczenia o chęci

skorzystania z ochrony płynącej z Dyrektywy 93/13, w dniu wyznaczonym w

pisemnym wezwaniu do zapłaty lub w dacie doręczenia odpisu pozwu i upływu

realnego dla dłużnika terminu, celem spełnienia przez niego świadczenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Bank nie objął wnioskiem o przyjęcie skargi do rozpoznania zagadnienia

abuzywności postanowień umowy przewidujących dokonywanie przeliczeń złotych

na CHF i odwrotnie kursami ustalanymi jednostronnie przez bank.

Uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP

25/22, do rangi zasady prawnej podniesiono tezy, iż:

I CSK 5845/22

4

1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;

2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w

pozostałym zakresie.

Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają

przyjęcie skargi kasacyjnej, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po

usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia wniosku

o przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący musiałby zakwestionować tezę Sądu

drugiej instancji o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych

ustanowionych w umowie lub zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej.

Nie ma podstaw do pozbawienia kredytobiorcy odsetek za okres przed

potwierdzeniem przez kredytobiorcę woli upadku umowy. Możliwość przywrócenia

mocy prawnej niedozwolonemu postanowieniu umowy oświadczeniem

konsumenta, ze skutkiem ex tunc, nie pozbawia wymagalności roszczenia

konsumenta o zwrot nienależenie spełnionych świadczeń, w tym składki

ubezpieczeniowej, które również stała się świadczeniem nienależnym w rozumieniu

art. 410 § 2 k.c. i powinna podlegać zwrotowi.

Jeżeli konsument żąda od przedsiębiorcy świadczenia z powołaniem się na

niedozwolony charakter niektórych postanowień umowy, to dostatecznie wyraża

swoje stanowisko co ważności umowy lub jej części, a jego roszczenie staje się

wymagalne zgodnie z art. 455 k.c., tj. z upływem czasu koniecznego do oceny

przez przedsiębiorcę zasadności żądania zapłaty. Artykuł 3851 § 1 k.c. nie

ustanawia wyjątków od zasady z art. 455 k.c., ponieważ reguluje inne zagadnienie

– przesłanki uznania postanowienia umowy za niedozwolone i skutek prawny

takiego uznania w postaci niezwiązania konsumenta tym postanowieniem; nie

I CSK 5845/22

5

odnosi się do terminu spełnienia świadczeń powstających na skutek nieważności

postanowienia umowy lub całej umowy.

Należy przy tym zaznaczyć, że na podstawie art. 3852 k.c. dla stosowania

art. 3851 k.c. istotna jest chwila zawarcia umowy (uchwały w składzie 7 sędziów SN

z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2, z 7 maja 2021 r., III

CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56), a nie ewentualne, późniejsze zmiany

nieważnej umowy lub stanu prawnego (jak wejście w życie art. 69 ust. 3 pr.bank.),

chyba że przepisy przejściowe stanowiłyby o sanowaniu nieważnych umów.

Umowa ubezpieczenia, ściśle związana z umową kredytu i niemająca

ekonomicznego sensu bez tej umowy, dzieli los umowy kredytu i także jest

nieważna

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Na podstawie art. 98 k.p.c. kredytobiorcy przysługuje od skarżącego zwrot

kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki

minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

Dariusz Pawłyszcze

(G.G.)

[SOP]