Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi w sprawie dożywocia, pozwana zapłaci 2700 zł kosztów

I CSK 681/26

2

W związku ze skargą kasacyjną pozwanej B.J. od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Warszawie z 12 lutego 2025 r. Sąd Najwyższy zważył,

co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Tylko na tych

przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie o przyjęciu lub odmowie

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W judykaturze wielokrotnie wypowiadano się na temat charakteru skargi

kasacyjnej (zob. np. postanowienia SN: z 13 czerwca 2018 r., II CSK 71/18; z 15

kwietnia 2021 r., I CSK 43/21; z 25 sierpnia 2021 r., II CSK 216/21; z 23 maja 2024

r., I CSK 364/24). Wskazano m.in., że skarga kasacyjna została ukształtowana

w przepisach kodeksu postępowania cywilnego jako nadzwyczajny środek

zaskarżenia, nakierowany na ochronę interesu publicznego przez zapewnienie

rozwoju prawa, jednolitości orzecznictwa oraz prawidłowej wykładni, a także w celu

usunięcia z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu dotkniętym

nieważnością lub oczywiście wadliwych, nie zaś jako ogólnie dostępny środek

zaskarżenia orzeczeń umożliwiający rozpoznanie sprawy w kolejnej instancji

sądowej.

Koniecznej selekcji skarg pod kątem realizacji tego celu służy instytucja

tzw. przedsądu, ustanowiona w art. 3989 k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy

dokonuje wstępnej oceny skargi kasacyjnej. Ten etap postępowania przed Sądem

Najwyższym jest ograniczony – co należy podkreślić – wyłącznie do zbadania

przesłanek przewidzianych w art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., nie zaś merytorycznej

oceny skargi kasacyjnej. W razie spełnienia co najmniej jednej z tych przesłanek

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jest usprawiedliwione.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca oparła

na przesłankach uregulowanych w art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. Przesłanki te

nie zostały jednak spełnione.

I CSK 681/26

3

W tym kontekście Sąd Najwyższy wskazuje, że skarga kasacyjna stanowi

nadzwyczajny środek zaskarżenia. Jego rozpoznanie nie ma charakteru

postępowania w ramach trzeciej instancji. Służy realizacji konstytucyjnych

i ustawowych zadań Sądu Najwyższego, wśród których pozostają przede

wszystkim nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie

orzekania (art. 183 ust. 1 Konstytucji RP). Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 8 grudnia

2017 r. o Sądzie Najwyższym jego obowiązki obejmują zapewnienie jednolitości

orzecznictwa i rozstrzyganie zagadnień prawnych. Tym właśnie celom wypada

podporządkować także rozstrzyganie skarg kasacyjnych.

Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest

zagadnienie nowe, nierozwiązane dotąd w orzecznictwie, którego rozstrzygnięcie

może przyczynić się do rozwoju prawa. Odwołanie się do tej przesłanki przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga – jak wynika z orzecznictwa Sądu

Najwyższego – sformułowania tego zagadnienia z przytoczeniem wiążących się

z nim konkretnych przepisów prawnych oraz przedstawienia argumentów

świadczących o rozbieżnych ocenach prawnych (zob. np. postanowienia SN:

z 7 czerwca 2005 r., V CSK 3/05; z 25 maja 2021 r., II CSK 96/21; z 20 sierpnia

2024 r., I CSK 981/24). Wskazanie przyczyny określonej w powołanym przepisie

nakłada na skarżącego obowiązek przedstawienia zagadnienia o charakterze

abstrakcyjnym wraz z argumentami prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych,

wykazania, że nie zostało ono rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie,

a wyjaśnienie go ma znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy,

ale także innych podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa. Nie może

mieć charakteru kazuistycznego i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi

odnośnie do kwalifikacji prawnej szczegółowych elementów podstawy faktycznej

zaskarżonego orzeczenia (zob. m.in. postanowienia SN: z 11 stycznia 2002 r.,

III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151; z 30 kwietnia 2015 r., V CSK 598/14;

z 15 kwietnia 2021 r., I CSK 720/20; z 28 marca 2024 r., I CSK 6476/22).

Występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego w zasadzie powinno

spełniać wymagania stawiane zapytaniu przedstawianego przez sąd drugiej

instancji w razie powstania poważnych wątpliwości (art. 390 § 1 k.p.c.), których nie

można rozwiązać za pomocą powszechnie przyjętych reguł wykładni prawa (zob.

I CSK 681/26

4

np. postanowienia SN: z 24 października 2012 r., I PK 129/12; z 8 maja 2015 r.,

III CZP 16/15).

Skarżąca nie sformułowała jednak żadnego zagadnienia prawnego, a nie

jest rolą Sądu Najwyższego dokonywanie wykładni, o jakie zagadnienie może

chodzić stronie. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca

nie wskazała, z czym wiązać się ma podnoszone zagadnienie, a zatem

zagadnienie nie spełnia wymogów wynikających z utrwalonego orzecznictwa Sądu

Najwyższego. Oczywiste jest, że powyższych warunków nie spełnia stwierdzenie

skarżącej o występowaniu w sprawie istotnego zagadnienia prawnego bez podjęcia

nawet próby jego sformułowania. Fakt ten czyni w efekcie bezskuteczny wniosek

skarżącej o przyjęcie ich skargi do rozpoznania w oparciu o tę przesłankę.

Powołanie się natomiast na przesłankę przedsądu przewidzianą w art. 3989

§ 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wskazania przepisu prawa, którego wykładnia budzi

wątpliwości, określenia zakresu koniecznej wykładni, wykazania, że wątpliwości

interpretacyjne mają poważny charakter i wymagają zajęcia stanowiska przez Sąd

Najwyższy, a jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie

o występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających

z dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest wskazanie

rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika

z różnej wykładni przepisu (zob. np. postanowienia SN: z 15 października 2002 r.,

II CZ 102/02; z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07; z 12 grudnia 2008 r., II PK 220/08;

z 24 lutego 2012 r., II PK 274/11; z 15 kwietnia 2021 r., IV CSK 617/20). Nie może

stanowić przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania jedynie przekonanie

skarżącej strony o „istotności” czy „ważności” problemu, który pojawia się na tle

konkretnego rozstrzygnięcia w postępowaniu przed sądem drugiej instancji ani nie

może sprowadzać się jedynie do polemiki ze stanowiskiem co do wykładni prawa

przyjętym przez ten sąd.

Zauważyć przede wszystkim wypada, że skarżąca, podobnie jak

w przypadku poprzedniej przesłanki, nie wskazała nawet przepisów prawa, które

w jej ocenie powinny podlegać wykładni, co czyni wniosek bezprzedmiotowym.

Jeżeli tymi przepisami miałyby być te wskazane w zarzutach, to należy podkreślić,

I CSK 681/26

5

że rozstrzygnięcie kwestii, czy zachodzą w danym przypadku wyjątkowe

okoliczności, stanowiące według art. 913 § 2 k.c. dostateczną podstawę do

rozwiązania umowy o dożywocie, podlega każdorazowo ocenie sądu na tle

konkretnych okoliczności faktycznych (postanowienie SN z 22 stycznia 2021 r.,

IV CSK 258/20). Właściwe wykonywanie obowiązków stron dożywocia wymaga

w pewnym zakresie kontaktu osobistego, ustawodawca czyniąc wyłom w zasadzie

pacta sunt servanda, przewidział możliwość zmiany jego treści, gdy z jakichkolwiek

powodów wytworzą się pomiędzy dożywotnikiem a zobowiązanymi takie stosunki,

że nie można wymagać, aby pozostawały nadal w bezpośredniej ze sobą

styczności. W razie zachodzenia tej przesłanki istnieje w zasadzie podstawa

do wystąpienia z roszczeniem zamiany świadczeń dożywotnich na rentę – art. 913

§ 1 i art. 914 k.c. (zob. wyrok SN z 9 maja 2008 r., III CSK 359/07).

Sąd Apelacyjny wyjaśnił, jakie okoliczności uzasadniały rozwiązanie umowy

dożycia. W szczególności należy mieć na względzie, że z uwagi na orzeczenie

o stopniu niepełnosprawności pozwana została zaliczona do osób

niepełnosprawnych. Nie jest w stanie zatem zapewnić osobistej opieki nad

powodem, co zresztą było bezsporne między stronami. Co więcej od lutego 2021 r.

pozwana nie podjęła żadnych działań, aby taką opiekę powodowi zapewnić w inny

sposób. Przybliżone natomiast koszty opieki nad powodem oscylują wokół kwoty

znacznie (kilkukrotnie) przewyższającej możliwości pozwanej, która nie jest

w stanie ponieść kosztów w takiej wysokości, a zatem nieuzasadniona

pozostawałaby zamiana świadczenia dożywotniego na rentę. Ustaleniami

faktycznymi Sądów meriti Sąd Najwyższy był związany (art. 3983 § 3 i art. 39813 § 2

in fine k.p.c.), w związku z czym nie było podstaw, aby kwestionować wywody Sądu

Apelacyjnego.

Z powyższych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie znajdując też okoliczności,

które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu.

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 6

I CSK 681/26

6

w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

O kosztach pełnomocnika z urzędu orzeczono na podstawie § 8 pkt 6 w zw.

z § 16 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki

samorządu terytorialnego kosztów pomocy prawnej udzielonej przez adwokata

z urzędu.

[P.L.]

[SOP]