Sąd Najwyższy nie przyjął skargi o gospodarstwo rolne z łąką we współwłasności

Postanowieniem z 3 marca 2023 r., I Ns 179/21, Sąd Rejonowy w Ostrowie

Wielkopolskim stwierdził, że spadek nabyli żona i troje dzieci spadkodawcy, każdy

w 1/4 części, natomiast spadek po żonie, zmarłej w 1987 r., w odniesieniu do

gospodarstwa rolnego nabyła jedna córka w całości, a w odniesieniu do

pozostałego majątku nabyły dzieci, każde w 1/3.

Postanowieniem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Okręgowy w Kaliszu

oddalił apelację uczestników postępowania: żony i pięciorga, spośród ośmiorga,

dzieci starszego z synów spadkodawców.

Sąd Okręgowy ustalił, że spadkodawcy mieli ze związku małżeńskiego troje

dzieci. Spadkodawczyni była właścicielką gospodarstwa rolnego o pow. 0,44 ha,

I CSK 704/25

2

z budynkiem mieszkalnym, w którym mieszkała z mężem (do jego śmierci), córką,

zięciem i wnukami. Obydwoje spadkodawcy byli ponadto wspólnie

współwłaścicielami łąki o pow. 0,178 ha, położonej w odległości około 1,5-3 km od

gospodarstwa. Żadne z dzieci spadkodawczyni nie posiadało w chwili jej śmierci

kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Córka, mieszkająca ze

spadkodawczynią, pomagała w prowadzeniu gospodarstwa rolnego. W skład

gospodarstwa wchodził sad z kilkunastoma drzewami na własne potrzeby oraz

z około 200 wiśniami w celach zarobkowych. Sadem zajmowała się przede

wszystkim córka ze swoim mężem, który ponadto prowadził na tej nieruchomości

warsztat samochodowy.

Sąd Okręgowy uznał, że w chwili otwarcia spadku obowiązywała definicja

gospodarstwa rolnego zawarta w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 28

listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych,

znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw

rolnych (dalej: rozp. w sprawie nier. rolnych). Sąd odwoławczy uznał, że ustalając,

czy w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne, należy obliczyć łączną

powierzchnię gruntów rolnych użytkowanych przez rolnika, niezależnie od ich

statusu własnościowego. Tak więc w skład gospodarstwa wchodzą także grunty

dzierżawione lub w których rolnik ma tylko udział. Dlatego łąka w całości wchodziła

w skład gospodarstwa rolnego spadkodawczyni, a tym samym miało ono

powierzchnię ponad 0,5 ha. Obie nieruchomości stanowiły jedną całość

gospodarczą i były wykorzystywane na cele produkcji rolnej. Z biegiem czasu

zmieniał charakter tej produkcji: z przede wszystkim związanej z trzodą

przekształcił się w produkcję sadowniczą. W ocenie Sądu Okręgowego

nieruchomości, których właścicielem i współwłaścicielem była spadkodawczyni,

stanowiły gospodarstwo rolne, które odziedziczyła w całości córka zmarłej.

Uczestnicy, którzy złożyli apelację, zaskarżyli skargą kasacyjną

rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji w całości i wnieśli o przyjęcie skargi do

rozpoznania ze względu na jej oczywistą zasadność przez naruszenie przepisów

prawa materialnego, tj. § 1 ust. 3 w zw. z § 2 ust. 1 rozp. w sprawie nier. rolnych,

przez przyjęcie, że za nieruchomości należące do tej samej osoby lub osób o

łącznej powierzchni przekraczającej 0,5 ha, a w konsekwencji za nieruchomość

I CSK 704/25

3

rolne należące do tej samej osoby (osób) i za gospodarstwo rolne podlegające

dziedziczeniu na mocy art. 1059 k.c. można uznać dwie nieruchomości, z których

jednej osoba ta jest wyłącznym właścicielem, a drugiej współwłaścicielem jedynie

w części ułamkowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania podważa tezę Sądu

odwoławczego, że nieruchomość, w której spadkodawca ma udział, może zostać

w całości zaliczona do gospodarstwa rolnego spadkodawcy przy obliczaniu

powierzchni gospodarstwa w celu sprawdzenia, czy jest ono objęte hipotezą

art. 1058 k.c. w brzmieniu sprzed 1 października 1990 r. Jednak zasadność tej tezy

nie jest w sprawie istotna. Do uznania, że w skład spadku, będącego przedmiotem

sprawy, wchodziło gospodarstwo rolne, wystarcza zasadność tezy, że w przypadku

przysługiwania rolnikowi udziału w nieruchomości rolnej do obliczenia powierzchni

jego gospodarstwa należy przyjąć część powierzchni tej nieruchomości

odpowiadającej udziałowi. Z chwilą śmierci spadkodawcy w 1970 r. wspólna łąka

spadkodawców stała się współwłasnością spadkodawczyni i jej dzieci, przy czym

udział spadkodawczyni wynosił 5/8 (1/2 w związku z ustaniem wspólności

ustawowej i 1/8 z tytułu udziału spadkowego 1/4 w udziale 1/2 zmarłego męża), co

odpowiada 0,11125 ha (5/8 ze 0,178 ha). Dodanie tej powierzchni do powierzchni

działki siedliskowej 0,44 ha, stanowiącej wyłączną własność spadkodawczyni,

sprawia, że powierzchnia gruntów uwzględnianych przy ocenie, czy stosuje się art.

1058 k.c., przekracza 0,5 ha.

Z wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania zdaje się wynikać założenie,

że grunty stanowiące tylko współwłasność zmarłego rolnika w ogóle nie mogą być

uwzględniane przy obliczaniu powierzchni gospodarstwa. Taką wykładnię należy

odrzucić. Prowadziłaby ona do błędnej tezy, że w przypadku kilku współwłaścicieli

gruntu rolnego żadna część tego gruntu nie podlega doliczeniu do jakiegokolwiek

gospodarstwa rolnego któregokolwiek ze współwłaścicieli. Do gospodarstwa

zmarłego rolnika niewątpliwie wlicza się powierzchnię odpowiadającą udziałowi

I CSK 704/25

4

zmarłego w nieruchomości rolnej, jeżeli rzeczywiście co najmniej taką powierzchnię

uprawiał.

Spór o to, czy w przypadku użytkowania całej nieruchomości rolnej tylko

przez jednego ze współwłaścicieli, do powierzchni gospodarstwa tego

współwłaściciela wlicza się całą powierzchnię tej nieruchomości, czy tylko jej część

odpowiadającą udziałowi, czy też w ogóle się nie wlicza, ma znaczenie tylko dla

oceny, czy gospodarstwo to było gospodarstwem rolnym w rozumieniu art. 1058

k.c. w brzmieniu sprzed 1 października 1990 r. Niezależnie od rozstrzygnięcia tego

zagadnienia, dziedziczeniu podlegają tylko prawa majątkowe przysługujące

zmarłemu w chwili śmierci (art. 922 § 1 k.c.), czyli w przypadku współwłasności

w skład spadku wchodzi tylko udział, nawet jeżeli dla oceny stosowania art. 1058

k.c. cała nieruchomość została zaliczona w skład gospodarstwa rolnego. Poza

zakresem niniejszej sprawy pozostaje zakres związania sądu dokonującego działu

spadku ustaleniami i ocenami sądu, który stwierdził nabycie części spadku

stanowiącej gospodarstwo rolne (art. 366 k.p.c.).

Skarga kasacyjna nie jest oczywiście uzasadniona i Sąd Najwyższy na

podstawie art. 3989 k.p.c. odmówił jej przyjęcia do rozpoznania.

(G.G.)

[a.ł]