Sąd Najwyższy nie przyjął skargi powoda w sprawie o uznanie czynności za bezskuteczną

Wyrokiem z 30 września 2022 r. Sąd Okręgowy w Krakowie oddalił

powództwo K.D. przeciwko T. sp. z o.o. prawa niemieckiego z siedzibą w K. o

ustalenie nieważności czynności prawnej (pkt 1) i orzekł o kosztach procesu (pkt 2

i 3).

I CSK 81/26

2

Wyrokiem z 29 stycznia 2025 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie oddalił

apelację powoda i orzekł o kosztach procesu za drugą instancję.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powód powołał

się na istotne zagadnienie prawne, które ujął w formie pytania: „Czy w świetle

art. 82 k.c. przy ocenie istnienia stanu wyłączającego świadome albo swobodne

powzięcie decyzji i wyrażenie woli należy uwzględniać wpływ zewnętrznych

czynników sytuacyjnych takich jak presja psychiczna, nacisk otoczenia,

manipulacja emocjonalna w powiązaniu z indywidualnymi uwarunkowaniami

osoby składającej oświadczenie woli (np. zaburzeniami psychicznymi lub

deficytami poznawczo-emocjonalnymi), oraz czy kumulacja tych czynników może

prowadzić do uznania, że doszło do złożenia oświadczenia w stanie

wyłączającym świadomość lub swobodę decyzji w rozumieniu art. 82 k.c.?”.

Skarżący wskazał także, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona

wobec naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 278 § 1 k.p.c. polegającego na

uznaniu, że Sąd ten jest uprawniony do samodzielnej oceny sposobu

przeprowadzenia opinii przez biegłego psychologa oraz merytorycznych

wniosków tej opinii.

W odpowiedzi pozwany wniósł o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania i zasądzenie na jego rzecz od powoda zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego przed Sądem Najwyższym według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości

lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając

na skarżących obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ustawodawca zmierzał do

zagwarantowania, że skarga kasacyjna, nadzwyczajny środek zaskarżenia

prawomocnych orzeczeń, będzie pełnić przypisane jej funkcje publicznoprawne.

Ograniczenie przesłanek do czterech ma więc zapewnić, że przyjęcie skargi

I CSK 81/26

3

kasacyjnej do rozpoznania ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych

sprawach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a skarga

kasacyjna nie stanie się instrumentem wykorzystywanym w każdej sprawie.

Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

jest zagadnienie nowe, nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie, którego

wyjaśnienie może przyczynić się do rozwoju prawa. Zagadnienie prawne powinno

być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się w stanie faktycznym

sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń (postanowienie Sądu

Najwyższego z 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01), a jednocześnie zostać

przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby umożliwić Sądowi

Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej

subsumpcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu (postanowienia Sądu Najwyższego:

z 15 października 2002 r., III CZP 66/02; z 22 października 2002 r., III CZP 64/02;

z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08).

Bliższa analiza skargi kasacyjnej wykazała, że w sprawie nie zachodzi

powołana wyżej przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

W orzecznictwie i doktrynie przyjmuje się, że na gruncie art. 82 k.c. stan

wyłączający świadomość musi wynikać z przyczyny wewnętrznej, a więc ze stanu,

w jakim znajduje się osoba składająca oświadczenie woli, a nie z okoliczności

zewnętrznych, w jakich osoba ta się znalazła (wyrok SN z 30 października 2024 r.,

II CSKP 1800/22; wyrok SN z 19 września 2024 r., II CSKP 307/23; postanowienie

SN z 9 stycznia 2017 r., II CSK 425/16). Analogicznie stan wyłączający swobodę

również musi wynikać z przyczyny wewnętrznej, umiejscowionej w samym

podmiocie składającym oświadczenie woli, a nie w sytuacji zewnętrznej.

Trudna sytuacja ekonomiczna prowadząca do zawarcia niekorzystnej umowy

sama w sobie nie oznacza, że osoba zawierająca taką umowę składa oświadczenie

woli obarczone wadą prowadzącą do jego nieważności (wyrok SN z 1 lipca 1974 r.,

III CRN 119/74; wyrok SN z 30 października 2024 r., II CSKP 1800/22). Również

sugestie osób trzecich nie wyłączają swobody powzięcia decyzji. W przeciwnym

przypadku niemal każde oświadczenie woli byłoby dotknięte wadą wskazaną

I CSK 81/26

4

w art. 82 k.c., rzadko bowiem człowiek działa całkowicie swobodnie (postanowienie

SN z 30 września 2022 r., I CSK 2212/22).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zastrzeżono zarazem, że

w szczególnych okolicznościach faktycznych zakłócenie i osłabienie czynności

psychicznych w zakresie poznawczym, decyzyjnym czy wreszcie komunikacyjnym

może zostać spotęgowane zdarzeniami zewnętrznymi do takiego poziomu, który

spełni przesłanki art. 82 k.c. (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 17 listopada

2004 r., IV CK 229/04; z 20 lutego 2018 r., V CSK 352/17, z 7 lutego 2006 r.,

IV CSK 7/05 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 21 kwietnia 2004 r.,

III CK 523/02, z 14 grudnia 2011 r., I CSK 115/11, z 14 czerwca 2012 r.,

I CSK 564/11, i z 18 maja 2016 r., V CSK 578/15).

Zagadnienie czy sytuacja taka istnieje musi być jednak rozważone

w okolicznościach konkretnej sprawy, a nie w sposób abstrakcyjny poprzez

rozstrzygnięcie „istotnego zagadnienia prawnego”. Bogactwo stanów faktycznych,

w których dochodzi do kwalifikowania oświadczenia woli jako złożonego

w warunkach art. 82 k.c. wymaga indywidualnej oceny w konkretnej sprawie.

Przechodząc do oceny twierdzenia o oczywistej zasadności skargi

kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.), należy przypomnieć, że zachodzi ona

wówczas, gdy z treści skargi bez potrzeby głębszej analizy oraz szczegółowych

rozważań wynika, że wadliwości przytoczone w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania, uzasadniają uwzględnienie skargi. W wypadku,

gdy strona skarżąca twierdzi, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona,

powinna przedstawić argumentację prawną wyjaśniającą w czym ta oczywistość się

wyraża oraz uzasadnić to twierdzenie. Konieczne jest w związku z tym wykazanie

kwalifikowanej postaci naruszenia prawa materialnego i procesowego, polegającej

na jego oczywistości prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy

prawniczej (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2003 r.,

V CZ 187/02, OSNC 2004, nr 3, poz. 49; postanowienie Sądu Najwyższego

z 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006 r., nr 4, poz. 75; postanowienie Sądu

Najwyższego z 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06). Wymaga przy tym podkreślenia,

że przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest oczywiste naruszenie

I CSK 81/26

5

konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której

naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia

(zob. postanowienie SN z 8 października 2015 r., IV CSK 189/15). Wynikająca

z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. przesłanka oczywistej zasadności skargi kasacyjnej ma

charakter wyjątkowy. W konsekwencji, w judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje

się, że skarga kasacyjna jest zasadna w stopniu „oczywistym”, jeżeli można ją

stwierdzić „na pierwszy rzut oka”, bez potrzeby pogłębionego badania okoliczności

sprawy (zob. postanowienie SN z 2 sierpnia 2007 r., III UK 45/07).

Bliższa analiza wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie

pozwala przyjąć, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona w przyjętym

wyżej rozumieniu.

Należy podkreślić, że stan świadomości danej osoby w momencie składania

oświadczenia woli jest ustaleniem faktycznym, dokonywanym przez sąd na

podstawie oceny materiału dowodowego, przy uwzględnieniu wszystkich

okoliczności mogących mieć wpływ na złożenie oświadczenia woli. Okoliczność ta,

podobnie jak ocena przeprowadzonych w sprawie dowodów uchyla się pod kognicji

Sądu Najwyższego z uwagi na wyraźną dyspozycję art. 3983 § 3 k.p.c. Należy przy

tym zauważyć, że dowód z opinii biegłego podlega ocenie na podstawie właściwych

dla jej przedmiotu kryteriów zgodności z zasadami logiki i wiedzy powszechnej,

poziomu wiedzy biegłego, podstaw teoretycznych opinii, a także sposobu

motywowania oraz stopnia stanowczości wyrażonych w niej wniosków. Sądy mają

prawo ocenić, czy zebrane w toku sprawy opinie biegłych wystarczająco wyjaśniają

wymagające wiadomości specjalnych kwestie istotne przy rozstrzyganiu sprawy.

Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania (art. 3989 § 1 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

z art. 102 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.

O kosztach pełnomocnika z urzędu orzeczono na podstawie § 8 pkt 7

w zw. z § 16 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 3 i § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb

I CSK 81/26

6

Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu.

A.G.

[SOP]