Sąd Najwyższy nie przyjął skargi banku w sprawie kredytu indeksowanego kursem CHF

Pozwany Bank spółka akcyjna w W. wniósł skargę kasacyjną od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 20 października 2023 r. Wniosek o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania uzasadnił jej oczywistą zasadnością (art. 3989 § 1

pkt 4 k.p.c.) wynikającą z następujących uchybień Sądu drugiej instancji: 1)

błędnego ustalenia, że łącząca strony umowa kredytu jest nieważna, podczas gdy

powództwo o stwierdzenie nieważności umowy kredytu, na skutek innych

przesłanek niż bezwzględna nieważność w związku z naruszeniem obowiązujących

przepisów prawa, powinno zostać oddalone z uwagi na fakt, iż żądanie oparte o

dyspozycję art. 189 k.p.c. w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c. powinno być nakierowane na

to, aby sąd dokonał wiążącego strony ustalenia istnienia/nieistnienia stosunku

prawnego, a nie stwierdzenia nieważności całej umowy, gdyż stwierdzenie

nieważności umowy nie mieści się w ramach dyspozycji art. 189 k.p.c.; 2) błędnego

ustalenia, że łącząca strony umowa kredytu jest nieważna, co w istocie stanowi

orzeczenie ponad żądanie pozwu, podczas gdy tak sformułowane żądanie pozwu

dotyczy tylko zarzutu nieważności umowy z mocy prawa, a nie żądania

powstającego wskutek stwierdzenia abuzywności niektórych postanowień umowy

kredytu; 3) błędnego ustalenia nieważności łączącej strony umowy kredytu wskutek

abuzywności postanowień umowy i braku możliwości zastąpienia niedozwolonych

postanowień obiektywnym, niezależnym od banku, kursem waluty, czy też

przepisem dyspozytywnym normy art. 358 § 2 k.c., podczas gdy postanowienia

umowy kredytu umożliwiające pozwanemu ustalenie tabel kursów kupna i

sprzedaży walut na zasadach rynkowych w ramach uprawnień wynikających z

pr.bank., przyznających bankowi autonomię w zakresie określania kursów walut

stosowanych przezeń w rozliczeniach z klientami, nie mogą zostać uznane za

abuzywne, gdyż stanowi to bezpodstawne nadmierne ograniczenie swobody

działalności gospodarczej banku, albowiem zasady ustalania kursów walut przez

pozwanego są zgodne z rekomendacjami Komisji Nadzoru Finansowego

dotyczącymi dobrych praktyk ostrożnego i stabilnego zarządzania bankami, a

ponadto zasady ustalania kursu średniego przez Narodowy Bank Polski są

analogiczne do zasad ustalania kursów przez pozwanego, co prowadziłoby do

I CSK 969/24

3

uznania, iż postanowienia regulujące zasady ustalania kursu średniego

Narodowego Banku Polskiego również są abuzywne; 4) błędnego ustalenia

nieważności łączącej strony umowy kredytu wskutek abuzywności postanowień

umowy i braku możliwości zastąpienia niedozwolonych postanowień przepisem

dyspozytywnym, podczas gdy klauzula ryzyka walutowego nie może zostać uznana

za abuzywną, gdyż określa ona główny przedmiot świadczenia stron i została

ponadto sformułowana w sposób jednoznaczny, a powód był w pełni świadomy

zasad jej funkcjonowania, wpływu na charakter świadczeń płynących z umowy, jak

i ryzyk oraz korzyści z nią związanych, a także wpływu zmian kursowych na

wysokość aktualnego zadłużenia, w tym wysokość rat kapitałowo – odsetkowych,

mając na uwadze bliżej określone fakty, które zostały przedstawione

w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania; 5) błędnego

nieuwzględnienia, że odsetki ustawowe za opóźnienie powinny być zasądzone na

rzecz kredytobiorcy od dnia wymagalności roszczenia o zwrot nienależnego

świadczenia, który to moment (…) stanowi dzień złożenia przez należycie

poinformowanego przez sąd konsumenta oświadczenia o wyrażeniu/odmowie

zgody na objęcie dobrowolnym system ochrony konsumenckiej; 6) błędnego

nieuwzględnienia zgłoszonego przez pozwanego w sposób skuteczny i prawidłowy

w odpowiedzi na pozew zarzutu zatrzymania swojej wierzytelności na wypadek

unieważnienia/stwierdzenia nieważności umowy.

Skarżący wskazał również na wystąpienie istotnych zagadnień prawnych

(art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), tj.: 1) czy istnieje prawna możliwość wydzielenia

z klauzuli indeksacyjnej części abuzywnej, a co za tym idzie utrzymania w mocy

umowy kredytu, po wyeliminowaniu z niej postanowień uznanych za abuzywne,

jako zgodnej z przepisami prawa krajowego?; 2) czy dopuszczalne i skuteczne jest

podniesienie przez pozwanego, nieuznającego powództwa w zakresie roszczenia

o ustalenie nieistnienia umowy kredytu, zarzutu potrącenia swojej wierzytelności na

wypadek ustalenia nieistnienia stosunku prawnego z powodu nieważności całej

umowy kredytu przez sąd badający sprawę?; 3) czy zgłoszony w toku sprawy

procesowy zarzut potrącenia, oparty o dyspozycję art. 2031 k.p.c., wywiera

jednocześnie skutki o charakterze materialnoprawnym i procesowym, bez

konieczności składania jakiegokolwiek dodatkowego oświadczenia o potrąceniu

I CSK 969/24

4

o charakterze materialnoprawnym?; 4) kiedy staje się wymagalne roszczenie

restytucyjne banku o zwrot wypłaconego kredytobiorcy kapitału, stanowiącego

podstawę zgłaszanego zarzutu potrącenia, wynikającego z ustalenia nieistnienia

stosunku prawnego z powodu nieważności całej umowy kredytu?

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie D.S.

i A.S. wnieśli o wydanie postanowienia odmawiającego przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie oraz o zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, gdy dla przeciętnego

prawnika z samej treści skargi – bez pogłębionej analizy i jurydycznych dociekań –

w sposób jednoznaczny wynika, że wskazane w niej podstawy zasługują na

uwzględnienie z uwagi na kwalifikowany charakter naruszenia przepisów prawa.

Zasadność skargi kasacyjnej jest oczywista, a więc dostrzegalna prima vista dla

każdego prawnika, który bez przeprowadzania wnikliwej analizy powinien dojść do

wniosku, że zaskarżone orzeczenie jest jaskrawo nieprawidłowe (zob.

postanowienie SN z 15 lipca 2015 r., IV CSK 17/15). Powołując się na oczywistą

zasadność skargi kasacyjnej należy wykazać, że popełnione przy ferowaniu

zaskarżonego orzeczenia uchybienia w zakresie stosowania prawa miały charakter

kwalifikowany i nie podlegały różnym ocenom (zob. postanowienia SN: z 12 grudnia

2000 r., V CKN 1780/00; z 22 marca 2001 r., V CZ 131/00, i z 10 kwietnia 2018 r.,

I CSK 730/17). Przy czym, o ile dla uwzględnienia skargi kasacyjnej wystarczy, że

jej podstawa jest usprawiedliwiona, to dla jej przyjęcia do rozpoznania konieczne

jest wykazanie kwalifikowanego naruszenia prawa przez sąd drugiej instancji,

dostrzegalnego w sposób oczywisty dla każdego prawnika (zob. postanowienie SN

z 28 stycznia 2022 r., I CSK 947/22).

Przedstawione przez skarżącego argumenty nie przekonują o oczywistej

zasadności skargi kasacyjnej. Z materiału procesowego wynika bowiem, że

powodowie – obok żądania zasądzenia na ich rzecz bliżej określonej kwoty –

domagali się również ustalenia – na podstawie art. 189 k.p.c., iż pomiędzy nimi

a pozwanym bankiem nie istnieje stosunek prawny wynikającego z zawartej

I CSK 969/24

5

5 września 2008 r. umowy kredytu oraz że umowa jest nieważna. Oba żądania

oparli na twierdzeniu, że umowa kredytu zawiera postanowienia niedozwolone,

które powinny zostać uznane za bezskuteczne i niewiążące kredytobiorców.

Tak sformułowane żądanie w części dotyczycącej ustalenia nieistnienia

stosunku prawnego nie budzi wątpliwości. W judykaturze Sądu Najwyższego

przyjmuje się, że postanowienie umowy zakwalifikowane jako niedozwolone

postanowienie umowne w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., nie jest bezwzględnie

nieważne (art. 58 § 1 lub 2 k.c.), lecz nie wiąże konsumenta. Zastosowanie sankcji

właściwej dla niedozwolonych postanowień umownych oznacza, że w odniesieniu

do skutków eliminacji klauzuli abuzywnej zastosowanie znajduje art. 3851 § 2 k.c.,

zgodnie z którym, jeżeli postanowienie nie wiąże konsumenta, strony są związane

umową w pozostałym zakresie (zob. uchwałę SN z 28 kwietnia 2022 r.,

III CZP 40/22, OSNC 2022, nr 11, poz. 109). Jednakże w przypadku uznania, że po

wyeliminowaniu z umowy postanowień abuzywnych, umowa nie może dalej

obowiązywać, przyjmuje się, że nie istnieje wynikający z tej umowy stosunek

prawny (zob. wyroki SN: z 9 października 2025 r., II CSKP 948/23; z 24 lipca

2025 r., II CSKP 284/24). Dochodzi bowiem do swoistego przekształcenia

stosunku prawnego zamierzonego przez strony. Ustalenie nieważności umowy

w istocie oznacza bowiem ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego

z tej umowy, w związku z uznaniem, że łącząca strony umowa, po wyeliminowaniu

z niej postanowień niedozwolonych, nie może dalej obowiązywać (zob. wyrok SN

z 14 maja 2025 r., II CSKP 106/23). W powołanym przez skarżącego wyroku

z 1 czerwca 2022 r., II CSKP 364/22, Sąd Najwyższy sprzeciwił się

dopuszczalności formułowania na podstawie art. 189 k.p.c. żądania ustalenia

nieważności umowy. Wskazał też, że takie podejście było wcześniej

w orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie akceptowane. Żądanie ustalenia

nieistnienia stosunku prawnego może być „w ramach skrótu myślowego” określone

jako żądanie ustalenia nieważności umowy. Zmierza ono wówczas do ustalenia

nieistnienia stosunku prawnego, mogącego wynikać z zawartych przez strony

umów, następczo ocenionych przez stronę jako nieważne (uchwała SN

z 23 września 2010 r., III CZP 57/10, OSNC 2011, Nr 2, poz. 14). W wyroku SN

z 6 listopada 2015 r., II CSK 56/15, wyrażono nawet pogląd, że orzeczenie

I CSK 969/24

6

o ustaleniu nieistnienia umownego stosunku prawnego, gdy powód żądał ustalenia

nieważności umowy mającej być źródłem tego stosunku, a podane przez niego

okoliczności faktyczne uzasadniały wniosek, iż umowa nie została zawarta, nie

stanowi naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. (podobnie wyrok SN z 17 lutego 2016 r.,

III CSK 148/15). Takie podejście uzasadnione jest tym, że ustalenie nieważności

umowy w istocie oznacza ustalenie nieistnienia stosunku prawnego lub prawa.

Dotychczas Sąd Najwyższy nie wypowiadał się natomiast wprost i kategorycznie co

do niedopuszczalności konstruowania takich żądań. Skarżący nie wykazał zatem,

że zaskarżone orzeczenie zapadło wskutek oczywistego naruszenia prawa.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie już wyjaśniono, że

określenie wysokości należności obciążającej kredytobiorcę z odwołaniem do tabel

kursowych ustalanych przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów

oznaczania kursu waluty jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego

działania banku i obciąża kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza

równorzędność stron umowy kredytu (zob. np. wyroki SN: z 26 maja 2022 r.,

II CSKP 650/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 48 i powołane tam orzecznictwo,

i z 13 października 2022 r., II CSKP 864/22, OSNC 2023, nr 5, poz. 50). Takie

postanowienia umowne, kształtując prawa i obowiązki konsumenta w sposób

sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, są niedozwolone

i nie wiążą konsumenta (art. 3851 k.c., zob. wyroki SN: z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 464/22; z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22; z 9 września 2022 r.,

II CSKP 794/22; z 28 października 2022 r., II CSKP 902/22). Postanowienia te

należy uznać za niedozwolone niezależnie od tego, czy swoboda banku w ustaleniu

kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia

możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem

obiektywnych kryteriów. Stwierdzenia abuzywności postanowień umowy

zawierających klauzule przeliczeniowe, nie wyklucza uprawnienie banku do

ustalania kursów walut i obowiązek ich ogłaszania (art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank.).

Bankom niewątpliwie przysługuje wskazane uprawnienie, jak również prawo do

przeprowadzania transakcji na podstawie ustalonych przez siebie kursów.

Niedozwolony charakter zakwestionowanych postanowień polega jednak nie na

samym zastosowaniu kursu banku, ale na tym, że kredytobiorca musiał przystać na

I CSK 969/24

7

zastosowanie kursu, którego wysokości nie mógł poznać przed przystąpieniem do

umowy, a który to kurs bank miał ustalić dopiero w przyszłości (zob. wyrok SN

z 18 października 2023 r., II CSKP 122/23).

Sąd Najwyższy wielokrotnie wyjaśnił też, że klauzula ryzyka walutowego

zastrzeżona w umowie kredytu indeksowanego podlega kontroli pod kątem

abuzywności, jeżeli jest nietransparentna, co należy oceniać z uwzględnieniem

informacji udzielonych konsumentowi przed zawarciem umowy. Klauzula taka może

być uznana za abuzywną, jeżeli nakłada na kredytobiorcę nieograniczone ryzyko

walutowe, które nie zostało zrównoważone innymi postanowieniami umownymi

(zob. np. wyrok SN z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). Wypełnieniu obowiązku

informacyjnego nie czyni natomiast zadość uzyskanie od klienta banku

standardowego oświadczenia, potwierdzającego jego świadomość ryzyka

walutowego, akcentującego jedynie kwestie formalne, bez należytej troski

o rzeczywiste zapewnienie konsumentowi pełnej wiedzy o ekonomicznych skutkach

spadku wartości waluty i wynikających z tego konsekwencji ekonomicznych.

Twierdzenia skarżącego o dostatecznym zakresie przekazanych przez bank

powodom informacji o skali ryzyka kursowego, stanowią jedynie polemikę z oceną

Sądu drugiej instancji. Pozwany powinien udowodnić, że postanowienia umowy

określające główne świadczenia stron, w tym kształtujące szeroko pojęty

mechanizm indeksacji umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej, zostały

sformułowane zgodnie z art. 3851 k.c. Blankietowa informacja o ryzyku walutowym,

wbrew zarzutom skarżącego, nie przedstawiała przejrzyście i zrozumiale dla

powodów/konsumentów działania mechanizmu kursowego, pozwalającego

powodom na oszacowanie wynikających z niego konsekwencji ekonomicznych.

Nietrafne są też twierdzenia skarżącego, że abuzywność klauzuli ryzyka

walutowego i klauzuli kursowej, wyłącza fakt, iż powodowie mieli możliwość

dokładnego przeanalizowania umowy oraz odstąpienia od niej jeszcze przez 10 dni

po jej podpisaniu, mogąc w tym czasie skonsultować treść umowy z osobą

posiadającą wiedzę prawniczą i ekonomiczną, z której to możliwości powodowie nie

skorzystali. Zwrócić uwagę należy, że nie było przeszkód natury formalnej, aby

pozwany, jako instytucja zajmująca się czynnościami bankowymi i ciesząca się

społecznym zaufaniem, podjął trud poinformowania klientów o konsekwencjach

I CSK 969/24

8

finansowych wynikających z możliwych, nawet obiektywnie nieracjonalnych w dacie

zawierania umowy, wahań kursu waluty indeksacji kredytu. Wynikający z dyrektywy

93/13 system ochrony konsumenta zakłada bowiem, że jest on stroną słabszą

w relacji z przedsiębiorcą, między innymi ze względu na stopień poinformowania.

Jak wyjaśnił Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 10 czerwca

2021 r., C-776/19, BNP Paribas, kredytobiorca musi zostać jasno poinformowany,

iż podpisując umowę kredytu denominowaną w obcej walucie, ponosi pewne ryzyko

kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego

trudne do udźwignięcia w wypadku dewaluacji waluty, w której otrzymuje

wynagrodzenie. Ponadto przedsiębiorca musi przedstawić możliwe zmiany kursów

wymiany walut i ryzyko związane z zawarciem takiej umowy (zob. też wyrok

z 20 września 2018 r., OTP Bank i OTP Faktoring, C-51/17, pkt 75 i przytoczone

tam orzecznictwo). Wynika stąd, że dla spełnienia wymogu przejrzystości

informacje przekazane przez przedsiębiorcę powinny umożliwić przeciętnemu

konsumentowi, właściwie poinformowanemu, dostatecznie uważnemu

i racjonalnemu nie tylko zrozumienie, że w zależności od zmian kursu wymiany

zmiana parytetu pomiędzy walutą rozliczeniową a walutą spłaty może pociągać za

sobą niekorzystne konsekwencje dla jego zobowiązań finansowych, lecz również

zrozumieć, w ramach zaciągnięcia kredytu denominowanego/indeksowanego

w walucie obcej, rzeczywiste ryzyko, na które narażony jest on w trakcie całego

okresu obowiązywania umowy, zawieranej w przeważającej liczbie wypadku na

okres kilkudziesięciu lat, w razie znacznej deprecjacji waluty, w której otrzymuje

wynagrodzenie, względem waluty rozliczeniowej. W tym kontekście trafne są

wnioski Sądu drugiej instancji, że niewystarczający był zakres udzielonych

informacji o skali ryzyka kursowego, przekazanych przez bank powodom przy

zawieraniu umowy kredytu.

Zwrócić należy też uwagę, że udzielenie konsumentowi ochrony przed

klauzulami abuzywnymi nie jest uwarunkowane stanem jego wiedzy, wykształcenia

ani dbałości o swoje sprawy. Przesłankami stwierdzenia abuzywności klauzuli

umownej są bowiem brak indywidualnego uzgodnienia postanowienia umownego,

jego sprzeczność z dobrymi obyczajami oraz rażące naruszenie interesów, a nie

indywidualne cechy konsumenta (zob. wyroki SN: z 21 listopada 2023 r.,

I CSK 969/24

9

II CSKP 1675/22; z 16 października 2024 r., II CSKP 2163/22; z 21 lutego 2025 r.,

II CSKP 1699/22). Ponadto z brzmienia art. 2 lit. b) dyrektywy 93/13 wynika, że

ochrona przyznana przez tę dyrektywę zależy od celów, w jakich działa osoba

fizyczna, a mianowicie celów niezwiązanych z jej działalnością zawodową lub

gospodarczą, a nie od posiadanej przez tę osobę konkretnej wiedzy (zob. wyrok

TSUE z 21 września 2023 r., C-139/22). Bez znaczenia są więc twierdzenia

skarżącego, że skoro powód w dacie zawarcia umowy kredytu był prawnikiem, to

powinien mieć świadomość treści i konsekwencji postanowień umowy, do której

przystępuje.

Nietrafne jest też twierdzenie skarżącego, że abuzywność klauzuli ryzyka

walutowego i klauzuli kursowej jest wyłączona, jeżeli bank zapewnił kredytobiorcy

możliwości przewalutowania kredytu na złotowy. Ocena czy postanowienie

umowne jest niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., dokonuje się według

stanu z chwili zawarcia umowy (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN

z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Nie ulega więc

wątpliwości, że późniejsza możliwość sanowania umowy, w szczególności przez

skorzystanie z możliwości przewalutowania kredytu, na którą powołuje się

skarżący, nie eliminuje abuzywnego charakteru postanowień umowy, ocenianych

na chwilę jej zawarcia. Ponadto włączenie do umowy zawartej z konsumentem

dwóch alternatywnych warunków dotyczących wykonania tego samego obowiązku

ciążącego na konsumencie, z których jeden jest nieuczciwy, a drugi zgodny

z prawem, pozwala danemu przedsiębiorcy na spekulowanie, że przez brak

informacji, nieuwagę lub niezrozumienie konsument wykona dane zobowiązanie

zgodnie z warunkiem, który powoduje znaczącą nierównowagę praw i obowiązków

stron ze szkodą dla konsumenta (zob. wyrok SN z 29 listopada 2023 r.,

II CSKP 1460/22). Należy też uwzględnić, że zasadniczo możliwość

przewalutowania kredytu nie zależy wyłącznie od swobodnej decyzji kredytobiorcy,

ale jest pozostawiona uznaniu i ocenie banku, w szczególności w zakresie

zdolności kredytowej.

W uchwale całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22

(OSNC 2024, nr 12, poz. 118), mającej moc zasady prawnej, Sąd Najwyższy

wyjaśnił, że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

I CSK 969/24

10

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także

w pozostałym zakresie. Stanowisko to odzwierciedla dominujący w orzecznictwie

Sądu Najwyższego pogląd, że w przypadku umowy kredytu indeksowanego kursem

CHF, po wyeliminowaniu z niej klauzul przeliczeniowych, nie jest możliwe

utrzymanie takiej umowy w mocy. W takiej sytuacji nie jest bowiem możliwe

określenie zgodnego z wolą stron rozmiaru wzajemnych świadczeń, a przede

wszystkim wysokości zobowiązania konsumenta względem banku. Utrwalone

zostały dotychczasowe poglądy orzecznicze, że wyeliminowanie abuzywnych

klauzul przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania w mocy umowy kredytu

indeksowanego kursem CHF jako kredytu złotowego oprocentowanego według

stawki LIBOR (zob. wyroki SN: z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 13 kwietnia

2022 r., II CSKP 15/22; z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22; z 30 maja 2023 r.,

II CSKP 1536/22). Niemożliwe jest także zastosowanie stawki referencyjnej WIBOR

(zob. wyrok SN z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22 i postanowienia SN:

z 27 kwietnia 2023 r., I CSK 2707/22; z 2 czerwca 2023 r., I CSK 4115/22,

i z 18 sierpnia 2023 r., I CSK 4216/22). Czy też, że niedopuszczalne jest

zastosowanie art. 358 § 2 k.c. w celu uzupełnienia umowy kredytowej po

wyeliminowaniu klauzul abuzywnych (zob. m.in. wyroki SN: z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22 i 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22; postanowienie Sądu

Najwyższego z 26 lutego 2024 r., I CSK 6543/22). Nie jest również możliwe

wypełnienie powstałych w umowie luk po usunięciu z niej abuzywnej klauzuli

waloryzacyjnej przez odwołanie się do art. 56 k.c., art. 65 k.c., art. 354 k.c. czy

przepisów prawa wekslowego (zob. wyroki SN: z 14 czerwca 2023 r.,

II CSKP 254/22; z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22, i z 4 czerwca 2024 r.,

II CSKP 1213/22).

Sąd Najwyższy w uchwale całej Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r.

(III CZP 25/22) wyjaśnił, że oświadczenie konsumenta co do braku woli związania

niedozwolonym postanowieniem, rygorystycznie ujęte w uchwale Sądu

Najwyższego z 7 maja 2021 r. (III CZP 6/21), nie wymaga dla swej skuteczności

żadnej szczególnej formy, sformułowania go w określony sposób ani złożenia

w jakichś określonych okolicznościach, w szczególności przed sądem.

Wystarczające jest spełnienie wymagań określonych w art. 60 k.c. określającego

I CSK 969/24

11

ogólne warunki wyrażania oświadczeń woli. Odmienne wnioski doprowadzić mogą

w praktyce do sytuacji sprzecznej z założeniami dyrektywy 93/13 bowiem

nadmierny formalizm wymagany dla oświadczenia konsumenta co do braku woli

związania niedozwolonymi postanowieniami umownymi działałby na jego

niekorzyść, uniemożliwiając lub znacznie utrudniając dochodzenie praw.

Postawienie wierzytelności powódki w stan wymagalności nie wymagało zatem

wyrażenia przez nią w toku procesu – po uprzednim poinformowaniu przez sąd

o związanych z tym skutkach – dobrowolnej i świadomej zgody na objęcie jej

ochroną przed skutkami dostrzeżonej abuzywności postanowień umowy kredytu.

Uwypuklane w skardze kasacyjnej restrykcyjnej podejście do formy oświadczenia

konsumenta o braku związania niedozwolonymi postanowieniami nie jest zgodne

z interesem konsumenta. Uzależnienie postawienia wierzytelności w stan

wymagalności od złożenia przez konsumenta sformalizowanego oświadczenia

przed sądem, stawia przedsiębiorcę, stosującego niedozwolone postanowienia

umowne w lepszej sytuacji, bowiem pozwala na uniknięcie konieczności zapłaty

odsetek za opóźnienie. Konsument dochodząc od banku zwrotu świadczeń

spełnionych na podstawie niewiążącej umowy, zawierającej niedozwolone

postanowienia, wyraża brak woli związania tymi postanowieniami w sposób

dorozumiany. Realizacja uprawnień wynikających z abuzywności klauzuli

i niezwiązania umową w całości może nastąpić również przez wystosowanie

wezwania banku do zwrotu kwot uiszczonych rat kredytu powołaniem się na

niedozwolony charakter tych postanowień. Od tej chwili niedozwolone

postanowienie lub umowa w całości stają się trwale bezskuteczne, a bezterminowe

roszczenie konsumenta o zwrot spełnionych świadczeń staje się zatem wymagalne

(art. 455 k.c.). Prawo kredytobiorcy (konsumenta) do domagania się od banku

odsetek za opóźnienie, może uzasadniać moment upływu terminu wskazanego

w skierowanym do banku wezwaniu do zapłaty (zob. wyrok SN z 14 czerwca

2024 r., II CSKP 2205/22).

Chybione jest również twierdzenie skarżącego, że Sąd meriti błędnie nie

uwzględnił zgłoszonego przez pozwanego zarzutu zatrzymania, bowiem w razie

dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy

kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania

I CSK 969/24

12

na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c. (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów

z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24, OSNC 2025, nr 11, poz. 98.

Sąd Najwyższy wielokrotnie wypowiadał się też na temat ścisłego

powiązania klauzuli ryzyka walutowego i klauzuli spreadu walutowego. Klauzula

ryzyka walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej

przeliczenie zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei

klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano

mechanizmu przeliczeniowego i wynikającego z niego narażenia konsumenta na

ryzyko kursowe. W konsekwencji klauzule te składające się na przyjęty w umowach

kredytowych mechanizm przeliczeniowy są ze sobą ściśle powiązane, a ich

rozszczepienie byłoby zabiegiem sztucznym. Dotyczy to umów kredytu bez

względu na sposób sformułowania odpowiednich postanowień. Jeżeli z umowy

usunięte zostałyby postanowienia określające sposób ustalenia kursu waluty, do

zastosowania tzw. klauzuli ryzyka (zastosowania mechanizmu przeliczeniowego)

konieczne byłoby zastąpienie takich postanowień innym sposobem określenia

kursu. Taki zabieg jest zaś niedopuszczalny, gdyż w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów (zob.

uchwałę całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, mającej moc

zasady prawnej, oraz wyroki SN: z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22;

z 8 listopada 2023 r., II CSKP 2099/22; z 7 lutego 2024 r., II CSKP 1045/22;

z 21 lutego 2024 r., II CSKP 225/23).

Umorzenie wierzytelności nawzajem do wysokości wierzytelności niższej

przez potrącenie uzależnione jest m.in. od tego, czy wierzytelność potrącającego

jest wymagalna (art. 498 § 1 k.c.). Przeciwstawne roszczenie banku z umowy

kredytu, która nie wiąże stron z uwagi na zamieszczenie w niej niedozwolonych

postanowień o zwrot kwoty udostępnionego kredytobiorcy kapitału jest

świadczeniem bezterminowym, którego wymagalność uzależniona jest od podjęcia

czynności przez uprawnionego. Świadczenie takie powinno być spełnione

niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do jego wykonania (art. 455 k.c.). Podniesienie

w postępowaniu sądowym zarzutu potrącenia jest nieskuteczne, jeżeli

przedstawiona do potrącenia wierzytelność jest niewymagalna (zob. wyrok SN

I CSK 969/24

13

z 30 kwietnia 2024 r., II CSKP 1451/22). Procesowe oświadczenie o potrąceniu nie

ulega też konwalidacji w chwili, gdy wierzytelność objęta zarzutem potrącenia

stanie się wymagalna (zob. wyroki SN: z 9 lipca 2020 r., V CSK 480/18,

i z 21 czerwca 2012 r., III CSK 317/11). Niezbędne jest wówczas ponowne

podniesienie zarzutu potrącenia w procesie, ewentualnie dokonanie tej czynność

materialnoprawnej poza jego biegiem.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się również, że wezwanie do

spełnienia świadczenia, o którym mowa w art. 455 k.c., może nastąpić także na

skutek doręczenia stronie przeciwnej w postępowaniu sądowym odpisu pisma

procesowego, w szczególności pozwu lub odpowiedzi na pozew (zob. uchwałę SN

z 27 czerwca 2008 r., III CZP 54/08). Za wezwanie do zapłaty może być

w określonych okolicznościach uznane także oświadczenie woli o potrąceniu,

bezskuteczne z powodu niewymagalności wierzytelności przedstawionej do

potrącenia (zob. wyrok SN z 22 stycznia 2025 r., II CSKP 421/23). W takim

wypadku ponowne podniesienie zarzutu potrącenia w procesie powinno nastąpić

w terminie dwóch tygodni od dnia, gdy wierzytelność stała się wymagalna

(art. 2031 § 2 k.p.c.).

Z powyższych względów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie znajdując również

okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu,

w szczególności nieważności postępowania (art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. oraz § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4

pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności adwokackie.

Mariusz Łodko

[wr]

[SOP]