Sąd Najwyższy nie przyjął skargi matki na darowiznę mieszkania dla córki

Wyrokiem z 27 września 2024 r. Sąd Apelacyjny w Poznaniu oddalił apelację

powódki od wyroku Sądu Okręgowego w Koninie z 16 września 2022 r.

oddalającego powództwo o ustalenie nieważności umowy darowizny zawartej […]

2001 r., którą powódka darowała swojej córce - pozwanej spółdzielcze

własnościowe prawo do opisanego lokalu mieszkalnego.

I CSK 997/25

2

W skardze kasacyjnej, w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie do

rozpoznania, skarżąca wskazała przyczynę kasacyjną określoną w art. 3989 § 1 pkt

4 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z art. 3981 § 1 k.p.c. wynika, że skarga kasacyjna przysługuje co do zasady

od prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji, a więc orzeczeń wieńczących

dwuinstancyjne postępowanie sądowe, w którym sądy obu instancji dysponują

pełną kognicją w zakresie faktów i dowodów. Jednakże zgodnie z art. 3989 § 1

k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania tylko wtedy, gdy

w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni

przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W zamyśle ustawodawcy skarga

kasacyjna stanowi zatem nadzwyczajny środek zaskarżenia, którego rozpoznanie

przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości,

wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w

interesie publicznym, w szczególności przez zapewnienie jednolitej wykładni i

stosowania prawa. Wyłączną podstawą oceny pod kątem przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania są wskazane w niej przyczyny kasacyjne wraz z

uzasadnieniem (art. 3984 § 2 k.p.c.).

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, skarga kasacyjna

jest oczywiście uzasadniona w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., jeżeli zachodzi

niewątpliwa, widoczna na pierwszy rzut oka, tj. bez konieczności głębszej analizy,

sprzeczność orzeczenia z przepisami prawa nie podlegającymi różnej wykładni

(zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16,

niepubl.) i w wyniku takiego naruszenia prawa zapadło w drugiej instancji

orzeczenie oczywiście wadliwe. O przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania nie

decyduje samo oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub

procesowego przez sąd, który wydał zaskarżone orzeczenie, lecz sytuacja, w której

naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (zob.

np. postanowienia Sądu Najwyższego z 15 października 2015 r., III CSK 198/15,

I CSK 997/25

3

niepubl.; z 13 kwietnia 2016 r., V CSK 622/15, niepubl.; z 2 czerwca 2016 r.,

III CSK 113/16, niepubl.; z 27 października 2016 r., III CSK 217/16, niepubl.;

z 29 września 2017 r., V CSK 162/17, niepubl.; z 7 marca 2018 r., I CSK 664/17,

niepubl.; z 18 kwietnia 2018 r., II CSK 726/17, niepubl.; z 5 października 2018 r.,

V CSK 168/18, niepubl.).

Skarżąca nie wykazała, aby zaskarżony wyrok był dotknięty tego rodzaju

nieprawidłowościami. Jej zdaniem Sąd Apelacyjny niewłaściwie zastosował

przepisy prawa materialnego, tj. art. 58 k.c., uznając, że zawarta przez strony

umowa darowizny jest w całości ważna, gdyż wolą stron nie było obciążenie

spółdzielczego prawa do lokalu służebnością. Tymczasem okoliczności sprawy, w

tym treść i cel umowy jasno wskazują, że powódka w ogóle nie dokonałaby

darowizny na rzecz pozwanej, gdyby § 4 aktu nie miał ustanawiać na jej rzecz

służebności mieszkania i opieki, co wówczas było zgodnym zamiarem stron i miało

prowadzić bezpośrednio do ustanowienia takiej właśnie służebności mieszkania

oraz opieki i zasadniczo już sam wyżej wskazany cel czynności prawnej w realiach

tej sprawy przemawia za tym, że umowa darowizny jest sprzeczna z zasadami

współżycia społecznego w kontekście art. 58 § 2 k.c., a przy uwzględnieniu

całokształtu i pozostałych okoliczności sprawy można ocenić, że zasady współżycia

społecznego przemawiają za usunięciem tej czynności z obrotu prawnego.

Sprzeczne bowiem z zasadami współżycia społecznego i niedopuszczalne są

umowy sprzeczne z uczciwością i rzetelnością lub kształtujące wzajemne stosunki

między stronami w sposób ewidentnie urągający słuszności, zaś na mocy

podważanej czynności powódka przekazała pozwanej cały dorobek swojego życia,

o wysokiej wartości, bez żadnych korzyści czy zabezpieczenia, a w ten sposób

dochodzi do pokrzywdzenia osoby starszej (ponad […]-letniej) schorowanej, której

sytuacja materialna jest dramatyczna, a do takiego stanu rzeczy przyczyniła się

właśnie rzeczona czynność darowania pozwanej całego dorobku życia, jaki udało

się jej zgromadzić powódce przez lata swojej ciężkiej pracy.

Argumentacja wniosku nie przekonuje, że wyrażona w sprawie przez Sąd

Apelacyjny ocena jest oczywiście wadliwa. Stosownie do art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd

Najwyższy jest w postępowaniu kasacyjnym związany podstawami skargi i nie

może wykraczać poza te granice. Tymczasem w podstawach skargi kasacyjnej nie

I CSK 997/25

4

jest kwestionowana dokonana przez Sąd Apelacyjny wykładnia zapisu § 4 umowy

(„I.O. oświadcza, że zobowiązuje się zapewnić matce M.S. prawo dożywotniego i

bezpłatnego zamieszkiwania w przedmiotowym lokalu oraz zobowiązuje się do

opieki nad nią i pielęgnowania jej w razie choroby”). To zaś wykładnia tego zapisu

zaważyła na stanowisku Sądu Apelacyjnego, że nie doszło w nim do ustanowienia

użytkowania czy też służebności osobistej mieszkania, a tylko w ramach swobody

umów pozwana przyjęła na siebie zobowiązanie określonej treści, tj. zobowiązała

się do „zapewnienia powódce prawa dożywotniego mieszkania i bezpłatnego

zamieszkiwania w przedmiotowym lokalu (…)”. W art. 65 k.c. znajdują też

materialnoprawną podstawę podniesione przez skarżącą kwestie dotyczące

zgodnego zamiaru i celu zawarcia podważanej umowy.

Wniosek nie przekonuje też, że oczywiście wadliwe jest stanowisko Sądu

Apelacyjnego, że kwestionowana umowa darowizny nie jest sprzeczna z zasadami

współżycia społecznego, jeśli zważyć, iż dokonanie świadczenia na rzecz

obdarowanego kosztem majątku darczyńcy pod tytułem darmym należy do

essentialia negotii właśnie umowy darowizny. Ponadto w orzecznictwie Sądu

Najwyższego wyjaśniono, że fakt, iż umowa dożywocia może mieć za przedmiot

tylko nieruchomość, nie oznacza, że nieważna będzie każda umowa, mocą której

jedna ze stron przeniesie na rzecz drugiej, przysługujące jej inne prawo niż prawo

własności, w zamian za opiekę (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 15 października

2014 r., V CSK 653/13, nipubl.).

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł,

jak w sentencji.

Roman Trzaskowski

(K.L.)

[a.ł]

I CSK 997/25

5