Sędziowie i prokuratorzy z 1982 r. po odejściu ze służby bez immunitetu formalnego

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

zaistniało na tle następującej sytuacji procesowej.

Instytut Pamięci Narodowej – Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni

przeciwko Narodowi Polskiemu w Krakowie skierował w dniu 23 stycznia 2024 r. do

Wojskowego Sądu Okręgowego w Warszawie akt oskarżenia, w którym:

- R. D. został oskarżony o to, że:

„I. w dniu 16 kwietnia 1982 r. w K. , jako funkcjonariusz państwa komunistycznego –

sędzia Sądu [...] Okręgu Wojskowego w W. przekroczył swoje uprawnienia w ten

sposób, że działając wspólnie i w porozumieniu z ustalonymi członkami składu

orzekającego odnośnie, których postępowanie prawomocnie zakończono, wydał w

sprawie sygn. akt SoW 257/82 wyrok skazujący J. M. na karę 3 lat pozbawienia

wolności, za czyn z art. 48 ust. 2 i 3 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie

wojennym, w sytuacji gdy materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie dawał

podstaw do przyjęcia, by oskarżony swoim zachowaniem wypełnił znamiona

zarzucanego mu czynu, który nie stanowił przestępstwa, a interpretując w sposób

dowolny, sprzeczny z dowodami zebranymi w toku postępowania, w sposób dla

oskarżonego niekorzystny, stosując przy tym wykładnię rozszerzającą zakres

penalizowanych zachowań – przyjął, że wymieniony rozpowszechniał fałszywe

wiadomości mogące wywołać niepokój publiczny lub rozruchy, podczas gdy treść

tych ulotek nie zawierała fałszywych wiadomości, a była jedynie formą protestu i

wyrazem sprzeciwu wobec bezprawnie wprowadzonego stanu wojennego i

pozbawienia społeczeństwa podstawowych praw i wolności obywatelskich,

zagwarantowanych przez prawo międzynarodowe, nadto wyrażała jedynie uczucia,

nastroje lub oceny własne oskarżonego, wykraczające poza zakres pojęciowy

<<wiadomości>>, którym to działaniem R. D. , w okresie obowiązywania rygorów

I KZP 1/25

3

stanu wojennego w Polsce, utożsamiając się z istniejącym wówczas ustrojem

politycznym, stosował wobec wskazanego pokrzywdzonego represje z powodu

prezentowanych i wyrażanych przezeń przekonań i poglądów społeczno –

politycznych, a tym samym naruszył jego prawa do wyrażania takich przekonań i

opinii dotyczących życia społecznego, które to represje stanowiły poważne

prześladowania z przyczyn politycznych, czym dopuścił się zbrodni komunistycznej,

stanowiącej zbrodnię przeciwko ludzkości, poprzez bezprawne pozbawienie

wolności pokrzywdzonego na okres powyżej 7 dni od 16 kwietnia 1982 r. do dnia 7

kwietnia 1983 r., działając na szkodę interesu publicznego oraz prywatnego

pokrzywdzonego, tj. o przest. z art. 189 § 2 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2

k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie

Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz.

U. z 2023 r. poz. 102);

II. w dniu 16 kwietnia 1982 r. w K. , jako funkcjonariusz państwa komunistycznego –

sędzia Sądu [...] Okręgu Wojskowego w W. przekroczył swoje uprawnienia w ten

sposób, że działając wspólnie i w porozumieniu z ustalonymi członkami składu

orzekającego odnośnie, których postępowanie prawomocnie zakończono, wydał w

sprawie sygn. akt SoW 257/82 wyrok skazujący W. C. na karę 3 lat pozbawienia

wolności, za czyn z art. 48 ust. 3 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie

wojennym, w sytuacji gdy materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie dawał

podstaw do przyjęcia, by oskarżony swoim zachowaniem wypełnił znamiona

zarzucanego mu czynu, który nie stanowił przestępstwa, a interpretując w sposób

dowolny, sprzeczny z dowodami zebranymi w toku postępowania, w sposób dla

oskarżonego niekorzystny, stosując przy tym wykładnię rozszerzającą zakres

penalizowanych zachowań – przyjął, że wymieniony rozpowszechniał fałszywe

wiadomości mogące wywołać niepokój publiczny lub rozruchy, podczas gdy treść

tych ulotek nie zawierała fałszywych wiadomości, a była jedynie formą protestu i

wyrazem sprzeciwu wobec bezprawnie wprowadzonego stanu wojennego i

pozbawienia społeczeństwa podstawowych praw i wolności obywatelskich,

zagwarantowanych przez prawo międzynarodowe, nadto wyrażała jedynie uczucia,

nastroje lub oceny własne oskarżonego, wykraczające poza zakres pojęciowy

<<wiadomości>>, którym to działaniem R. D. , w okresie obowiązywania rygorów

I KZP 1/25

4

stanu wojennego w Polsce, utożsamiając się z istniejącym wówczas ustrojem

politycznym, stosował wobec wskazanego pokrzywdzonego represje z powodu

prezentowanych i wyrażanych przezeń przekonań i poglądów społeczno –

politycznych, a tym samym naruszył jego prawa do wyrażania takich przekonań i

opinii dotyczących życia społecznego, które to represje stanowiły poważne

prześladowania z przyczyn politycznych, czym dopuścił się zbrodni komunistycznej,

stanowiącej zbrodnię przeciwko ludzkości, poprzez bezprawne pozbawienie

wolności pokrzywdzonego na okres powyżej 7 dni od 16 kwietnia 1982 r. do dnia 1

czerwca 1983 r., działając na szkodę interesu publicznego oraz prywatnego

pokrzywdzonego, tj. o przest. z art. 189 § 2 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2

k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie

Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz.

U. z 2023 r. poz. 102);

III. w dniu 14 kwietnia 1982 r. w K. , jako funkcjonariusz państwa komunistycznego

– sędzia Sądu [...] Okręgu Wojskowego w W. przekroczył swoje uprawnienia w ten

sposób, że działając wspólnie i w porozumieniu z ustalonymi członkami składu

orzekającego odnośnie, których postępowanie prawomocnie zakończono, wydał w

sprawie sygn. akt SoW 247/82 wyrok skazujący T. Ś. na karę 3 lat i 6 miesięcy

pozbawienia wolności, za czyn z art. 46 ust. 1 w zb. z art. 48 ust. 3 dekretu z dnia

12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym i w zb. z art. 11 § 1 k.k. z 1969 r., w sytuacji

gdy materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie dawał podstaw do przyjęcia,

by oskarżony swoim zachowaniem wypełnił znamiona zarzucanego mu czynu,

który nie stanowił przestępstwa, a interpretując w sposób dowolny, sprzeczny z

dowodami zebranymi w toku postępowania, w sposób dla oskarżonego

niekorzystny, stosując przy tym wykładnię rozszerzającą zakres penalizowanych

zachowań – przyjął, że wymieniony rozpowszechniał fałszywe wiadomości mogące

wywołać niepokój publiczny lub rozruchy, podczas gdy treść tych ulotek nie

zawierała fałszywych wiadomości, a była jedynie formą protestu i wyrazem

sprzeciwu wobec bezprawnie wprowadzonego stanu wojennego i pozbawienia

społeczeństwa podstawowych praw i wolności obywatelskich, zagwarantowanych

przez prawo międzynarodowe, nadto wyrażała jedynie uczucia, nastroje lub oceny

własne oskarżonego, wykraczające poza zakres pojęciowy <<wiadomości>>,

I KZP 1/25

5

którym to działaniem R. D. , w okresie obowiązywania rygorów stanu wojennego w

Polsce, utożsamiając się z istniejącym wówczas ustrojem politycznym, stosował

wobec wskazanego pokrzywdzonego represje z powodu prezentowanych i

wyrażanych przezeń przekonań i poglądów społeczno – politycznych, a tym samym

naruszył jego prawa do wyrażania takich przekonań i opinii dotyczących życia

społecznego, które to represje stanowiły poważne prześladowania z przyczyn

politycznych, czym dopuścił się zbrodni komunistycznej, stanowiącej zbrodnię

przeciwko ludzkości, poprzez bezprawne pozbawienie wolności pokrzywdzonego

na okres powyżej 7 dni od 14 kwietnia 1982 r. do dnia 23 maja 1983 r., działając na

szkodę interesu publicznego oraz prywatnego pokrzywdzonego, tj. o przest. z art.

189 § 2 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3

ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania

Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2023 r. poz. 102);

IV. w dniu 14 kwietnia 1982 r. w K. , jako funkcjonariusz państwa komunistycznego

– sędzia Sądu [...] Okręgu Wojskowego w W. przekroczył swoje uprawnienia w ten

sposób, że działając wspólnie i w porozumieniu z ustalonymi członkami składu

orzekającego odnośnie, których postępowanie prawomocnie zakończono, wydał w

sprawie sygn. akt SoW 247/82 wyrok skazujący A. K. na karę 3 lat pozbawienia

wolności, za czyn z art. 46 ust. 1 w zb. z art. 48 ust. 3 dekretu z dnia 12 grudnia

1981 r. o stanie wojennym i w zb. z art. 11 § 1 k.k. z 1969 r., w sytuacji gdy materiał

dowodowy zgromadzony w sprawie nie dawał podstaw do przyjęcia, by oskarżony

swoim zachowaniem wypełnił znamiona zarzucanego mu czynu, który nie stanowił

przestępstwa, a interpretując w sposób dowolny, sprzeczny z dowodami zebranymi

w toku postępowania, w sposób dla oskarżonego niekorzystny, stosując przy tym

wykładnię rozszerzającą zakres penalizowanych zachowań – przyjął, że

wymieniony rozpowszechniał fałszywe wiadomości mogące wywołać niepokój

publiczny lub rozruchy, podczas gdy treść tych ulotek nie zawierała fałszywych

wiadomości, a była jedynie formą protestu i wyrazem sprzeciwu wobec bezprawnie

wprowadzonego stanu wojennego i pozbawienia społeczeństwa podstawowych

praw i wolności obywatelskich, zagwarantowanych przez prawo międzynarodowe,

nadto wyrażała jedynie uczucia, nastroje lub oceny własne oskarżonego,

wykraczające poza zakres pojęciowy <<wiadomości>>, którym to działaniem R. D. ,

I KZP 1/25

6

w okresie obowiązywania rygorów stanu wojennego w Polsce, utożsamiając się z

istniejącym wówczas ustrojem politycznym, stosował wobec wskazanego

pokrzywdzonego represje z powodu prezentowanych i wyrażanych przezeń

przekonań i poglądów społeczno – politycznych, a tym samym naruszył jego prawa

do wyrażania takich przekonań i opinii dotyczących życia społecznego, które to

represje stanowiły poważne prześladowania z przyczyn politycznych, czym dopuścił

się zbrodni komunistycznej, stanowiącej zbrodnię przeciwko ludzkości, poprzez

bezprawne pozbawienie wolności pokrzywdzonego na okres powyżej 7 dni od 14

kwietnia 1982 r. do dnia 23 maja 1983 r., działając na szkodę interesu publicznego

oraz prywatnego pokrzywdzonego, tj. o przest. z art. 189 § 2 k.k. i art. 231 § 1 k.k.

w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r.

o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi

Polskiemu (Dz. U. z 2023 r. poz. 102);

V. w dniu 14 kwietnia 1982 r. w K. , jako funkcjonariusz państwa komunistycznego –

sędzia Sądu [...] Okręgu Wojskowego w W. przekroczył swoje uprawnienia w ten

sposób, że działając wspólnie i w porozumieniu z ustalonymi członkami składu

orzekającego odnośnie, których postępowanie prawomocnie zakończono, wydał w

sprawie sygn. akt SoW 247/82 wyrok skazujący E. K. na karę 3 lat pozbawienia

wolności, za czyn z art. 46 ust. 1 w zb. z art. 48 ust. 3 dekretu z dnia 12 grudnia

1981 r. o stanie wojennym i w zb. z art. 11 § 1 k.k. z 1969 r., w sytuacji gdy materiał

dowodowy zgromadzony w sprawie nie dawał podstaw do przyjęcia, by oskarżony

swoim zachowaniem wypełnił znamiona zarzucanego mu czynu, który nie stanowił

przestępstwa, a interpretując w sposób dowolny, sprzeczny z dowodami zebranymi

w toku postępowania, w sposób dla oskarżonego niekorzystny, stosując przy tym

wykładnię rozszerzającą zakres penalizowanych zachowań – przyjął, że

wymieniony rozpowszechniał fałszywe wiadomości mogące wywołać niepokój

publiczny lub rozruchy, podczas gdy treść tych ulotek nie zawierała fałszywych

wiadomości, a była jedynie formą protestu i wyrazem sprzeciwu wobec bezprawnie

wprowadzonego stanu wojennego i pozbawienia społeczeństwa podstawowych

praw i wolności obywatelskich, zagwarantowanych przez prawo międzynarodowe,

nadto wyrażała jedynie uczucia, nastroje lub oceny własne oskarżonego,

wykraczające poza zakres pojęciowy <<wiadomości>>, którym to działaniem R. D. ,

I KZP 1/25

7

w okresie obowiązywania rygorów stanu wojennego w Polsce, utożsamiając się z

istniejącym wówczas ustrojem politycznym, stosował wobec wskazanego

pokrzywdzonego represje z powodu prezentowanych i wyrażanych przezeń

przekonań i poglądów społeczno – politycznych, a tym samym naruszył jego prawa

do wyrażania takich przekonań i opinii dotyczących życia społecznego, które to

represje stanowiły poważne prześladowania z przyczyn politycznych, czym dopuścił

się zbrodni komunistycznej, stanowiącej zbrodnię przeciwko ludzkości, poprzez

bezprawne pozbawienie wolności pokrzywdzonego na okres powyżej 7 dni od 14

kwietnia 1982 r. do dnia 28 czerwca 1982 r., działając na szkodę interesu

publicznego oraz prywatnego pokrzywdzonego, tj. o przest. z art. 189 § 2 k.k. i art.

231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18

grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni

przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2023 r. poz. 102);

VI. w dniu 14 kwietnia 1982 r. w K. , jako funkcjonariusz państwa komunistycznego

– sędzia Sądu [...] Okręgu Wojskowego w W. przekroczył swoje uprawnienia w ten

sposób, że działając wspólnie i w porozumieniu z ustalonymi członkami składu

orzekającego odnośnie, których postępowanie prawomocnie zakończono, wydał w

sprawie sygn. akt SoW 247/82 wyrok skazujący G. J. na karę 3 lat pozbawienia

wolności, za czyn z art. 46 ust. 1 w zb. z art. 48 ust. 3 dekretu z dnia 12 grudnia

1981 r. o stanie wojennym i w zb. z art. 11 § 1 k.k. z 1969 r., w sytuacji gdy materiał

dowodowy zgromadzony w sprawie nie dawał podstaw do przyjęcia, by oskarżony

swoim zachowaniem wypełnił znamiona zarzucanego mu czynu, który nie stanowił

przestępstwa, a interpretując w sposób dowolny, sprzeczny z dowodami zebranymi

w toku postępowania, w sposób dla oskarżonego niekorzystny, stosując przy tym

wykładnię rozszerzającą zakres penalizowanych zachowań – przyjął, że

wymieniony rozpowszechniał fałszywe wiadomości mogące wywołać niepokój

publiczny lub rozruchy, podczas gdy treść tych ulotek nie zawierała fałszywych

wiadomości, a była jedynie formą protestu i wyrazem sprzeciwu wobec bezprawnie

wprowadzonego stanu wojennego i pozbawienia społeczeństwa podstawowych

praw i wolności obywatelskich, zagwarantowanych przez prawo międzynarodowe,

nadto wyrażała jedynie uczucia, nastroje lub oceny własne oskarżonego,

wykraczające poza zakres pojęciowy <<wiadomości>>, którym to działaniem R. D. ,

I KZP 1/25

8

w okresie obowiązywania rygorów stanu wojennego w Polsce, utożsamiając się z

istniejącym wówczas ustrojem politycznym, stosował wobec wskazanego

pokrzywdzonego represje z powodu prezentowanych i wyrażanych przezeń

przekonań i poglądów społeczno – politycznych, a tym samym naruszył jego prawa

do wyrażania takich przekonań i opinii dotyczących życia społecznego, które to

represje stanowiły poważne prześladowania z przyczyn politycznych, czym dopuścił

się zbrodni komunistycznej, stanowiącej zbrodnię przeciwko ludzkości, poprzez

bezprawne pozbawienie wolności pokrzywdzonego na okres powyżej 7 dni od 14

kwietnia 1982 r. do dnia 26 listopada 1982 r., działając na szkodę interesu

publicznego oraz prywatnego pokrzywdzonego, tj. o przest. z art. 189 § 2 k.k. i art.

231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18

grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni

przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2023 r. poz. 102);

VII. w dniu 27 maja 1982 r. w K. , jako funkcjonariusz państwa komunistycznego –

sędzia Sądu [...] Okręgu Wojskowego w W. przekroczył swoje uprawnienia w ten

sposób, że działając wspólnie i w porozumieniu z ustalonymi członkami składu

orzekającego odnośnie, których postępowanie prawomocnie zakończono, wydał w

sprawie sygn. akt SoW 246/82 wyrok skazujący M. K. na karę 3 lat pozbawienia

wolności, za czyn z art. 270 § 1 i 2 k.k. z 1969 r. i z art. 48 ust. 2,3,4 i w zb. z

art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, w sytuacji gdy

materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie dawał podstaw do przyjęcia, by

oskarżony swoim zachowaniem wypełnił znamiona zarzucanego mu czynu, który

nie stanowił przestępstwa, a interpretując w sposób dowolny, sprzeczny z

dowodami zebranymi w toku postępowania, w sposób dla oskarżonego

niekorzystny, stosując przy tym wykładnię rozszerzającą zakres penalizowanych

zachowań – przyjął, że wymieniony rozpowszechniał fałszywe wiadomości mogące

wywołać niepokój publiczny lub rozruchy, podczas gdy treść tych ulotek nie

zawierała fałszywych wiadomości, a była jedynie formą protestu i wyrazem

sprzeciwu wobec bezprawnie wprowadzonego stanu wojennego i pozbawienia

społeczeństwa podstawowych praw i wolności obywatelskich, zagwarantowanych

przez prawo międzynarodowe, nadto wyrażała jedynie uczucia, nastroje lub oceny

własne oskarżonego, wykraczające poza zakres pojęciowy <<wiadomości>>,

I KZP 1/25

9

którym to działaniem R. D. , w okresie obowiązywania rygorów stanu wojennego w

Polsce, utożsamiając się z istniejącym wówczas ustrojem politycznym, stosował

wobec wskazanego pokrzywdzonego represje z powodu prezentowanych i

wyrażanych przezeń przekonań i poglądów społeczno – politycznych, a tym samym

naruszył jego prawa do wyrażania takich przekonań i opinii dotyczących życia

społecznego, które to represje stanowiły poważne prześladowania z przyczyn

politycznych, czym dopuścił się zbrodni komunistycznej, stanowiącej zbrodnię

przeciwko ludzkości, poprzez bezprawne pozbawienie wolności pokrzywdzonego

na okres powyżej 7 dni od 27 maja 1982 r. do dnia 17 czerwca 1983 r. 1983 r.,

działając na szkodę interesu publicznego oraz prywatnego pokrzywdzonego, tj. o

przest. z art. 189 § 2 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust.

1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji

Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2023 r. poz. 102);

- A. G. został oskarżony o to, że:

VIII. w dniu 17 marca 1982 r. w K. , jako funkcjonariusz państwa komunistycznego

– podprokurator Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w K., przekroczył swoje

uprawnienia w ten sposób, że pozbawił wolności poprzez wydanie postanowienia o

tymczasowym aresztowaniu W. C. , podejrzanego o czyn z art. 48 ust. 2 i 3 dekretu

z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, w sytuacji gdy materiał dowodowy

zgromadzony w sprawie nie dawał podstaw do przyjęcia, by podejrzany swoim

zachowaniem wypełnił znamiona zarzucanego mu czynu, który nie stanowił

przestępstwa, a interpretując w sposób dowolny, sprzeczny z dowodami zebranymi

w toku postępowania, w sposób dla oskarżonego niekorzystny, stosując przy tym

wykładnię rozszerzającą zakres penalizowanych zachowań – przyjął, że

wymieniony rozpowszechniał fałszywe wiadomości mogące wywołać niepokój

publiczny lub rozruchy, podczas gdy treść tych ulotek nie zawierała fałszywych

wiadomości, a była jedynie formą protestu i wyrazem sprzeciwu wobec bezprawnie

wprowadzonego stanu wojennego i pozbawienia społeczeństwa podstawowych

praw i wolności obywatelskich, zagwarantowanych przez prawo międzynarodowe,

nadto wyrażała jedynie uczucia, nastroje lub oceny własne oskarżonego,

wykraczające poza zakres pojęciowy <<wiadomości>>, którym to działaniem A. G. ,

w okresie obowiązywania rygorów stanu wojennego w Polsce, utożsamiając się z

I KZP 1/25

10

istniejącym wówczas ustrojem politycznym, stosował wobec wskazanego

pokrzywdzonego represje z powodu prezentowanych i wyrażanych przezeń

przekonań i poglądów społeczno – politycznych, a tym samym naruszył jego prawa

do wyrażania takich przekonań i opinii dotyczących życia społecznego, które to

represje stanowiły poważne prześladowania z przyczyn politycznych, czym dopuścił

się zbrodni komunistycznej, stanowiącej zbrodnię przeciwko ludzkości, poprzez

bezprawne pozbawienie wolności pokrzywdzonego na okres powyżej 7 dni od 17

marca 1982 r. do 16 kwietnia 1982 r., działając na szkodę interesu publicznego oraz

prywatnego pokrzywdzonego, tj. o przest. z art. 189 § 2 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw.

z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o

Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi

Polskiemu (Dz. U. z 2023 r. poz. 102);

IX. w dniu 17 marca 1982 r. w K. , jako funkcjonariusz państwa komunistycznego –

podprokurator Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w K., przekroczył swoje

uprawnienia w ten sposób, że pozbawił wolności poprzez wydanie postanowienia o

tymczasowym aresztowaniu M. K. , podejrzanego o czyn z art. 48 ust. 2 i 3 dekretu

z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, w sytuacji gdy materiał dowodowy

zgromadzony w sprawie nie dawał podstaw do przyjęcia, by podejrzany swoim

zachowaniem wypełnił znamiona zarzucanego mu czynu, który nie stanowił

przestępstwa, a interpretując w sposób dowolny, sprzeczny z dowodami zebranymi

w toku postępowania, w sposób dla oskarżonego niekorzystny, stosując przy tym

wykładnię rozszerzającą zakres penalizowanych zachowań – przyjął, że

wymieniony rozpowszechniał fałszywe wiadomości mogące wywołać niepokój

publiczny lub rozruchy, podczas gdy treść tych ulotek nie zawierała fałszywych

wiadomości, a była jedynie formą protestu i wyrazem sprzeciwu wobec bezprawnie

wprowadzonego stanu wojennego i pozbawienia społeczeństwa podstawowych

praw i wolności obywatelskich, zagwarantowanych przez prawo międzynarodowe,

nadto wyrażała jedynie uczucia, nastroje lub oceny własne oskarżonego,

wykraczające poza zakres pojęciowy <<wiadomości>>, którym to działaniem A. G. ,

w okresie obowiązywania rygorów stanu wojennego w Polsce, utożsamiając się z

istniejącym wówczas ustrojem politycznym, stosował wobec wskazanego

pokrzywdzonego represje z powodu prezentowanych i wyrażanych przezeń

I KZP 1/25

11

przekonań i poglądów społeczno – politycznych, a tym samym naruszył jego prawa

do wyrażania takich przekonań i opinii dotyczących życia społecznego, które to

represje stanowiły poważne prześladowania z przyczyn politycznych, czym dopuścił

się zbrodni komunistycznej, stanowiącej zbrodnię przeciwko ludzkości, poprzez

bezprawne pozbawienie wolności pokrzywdzonego na okres powyżej 7 dni od 17

marca 1982 r. do 16 kwietnia 1982 r., działając na szkodę interesu publicznego oraz

prywatnego pokrzywdzonego, tj. o przest. z art. 189 § 2 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw.

z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o

Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi

Polskiemu (Dz. U. z 2023 r. poz. 102);

- M. G. został oskarżony o to, że:

X. w dniu 17 marca 1982 r. w K. , jako funkcjonariusz państwa komunistycznego –

prokurator Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w K., przekroczył swoje

uprawnienia w ten sposób, że chcąc, aby T. Ś. pozbawiono wolności nakłaniał Sąd

[...] Okręgu Wojskowego w W. do tego czynu poprzez żądanie wymierzenia kary 6

lat pozbawienia wolności dla w/w, oskarżonego o czyn z art. 46 ust. i z art. 48 ust. 3

dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, w sytuacji gdy materiał

dowodowy zgromadzony w sprawie nie dawał podstaw do przyjęcia, by podejrzany

swoim zachowaniem wypełnił znamiona zarzucanego mu czynu, który nie stanowił

przestępstwa, a interpretując w sposób dowolny, sprzeczny z dowodami zebranymi

w toku postępowania, w sposób dla oskarżonego niekorzystny, stosując przy tym

wykładnię rozszerzającą zakres penalizowanych zachowań – przyjął, że

wymieniony rozpowszechniał fałszywe wiadomości mogące wywołać niepokój

publiczny lub rozruchy, podczas gdy treść tych ulotek nie zawierała fałszywych

wiadomości, a była jedynie formą protestu i wyrazem sprzeciwu wobec bezprawnie

wprowadzonego stanu wojennego i pozbawienia społeczeństwa podstawowych

praw i wolności obywatelskich, zagwarantowanych przez prawo międzynarodowe,

nadto wyrażała jedynie uczucia, nastroje lub oceny własne oskarżonego,

wykraczające poza zakres pojęciowy <<wiadomości>>, którym to działaniem M. G., w okresie obowiązywania rygorów stanu wojennego w Polsce, utożsamiając się z

istniejącym wówczas ustrojem politycznym, stosował wobec wskazanego

pokrzywdzonego represje z powodu prezentowanych i wyrażanych przezeń

I KZP 1/25

12

przekonań i poglądów społeczno – politycznych, a tym samym naruszył jego prawa

do wyrażania takich przekonań i opinii dotyczących życia społecznego, które to

represje stanowiły poważne prześladowania z przyczyn politycznych, czym dopuścił

się zbrodni komunistycznej, stanowiącej zbrodnię przeciwko ludzkości, działając na

szkodę interesu publicznego oraz prywatnego pokrzywdzonego, tj. o przest. z art.

18 § 2 k.k. w zw. z art. 189 § 2 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z

art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia

1998 r. o Instytucie Pamięci

Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z

2023 r. poz. 102);

XI. w dniu 14 kwietnia 1982 r. w K. , jako funkcjonariusz państwa komunistycznego

– prokurator Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w K., przekroczył swoje

uprawnienia w ten sposób, że chcąc, aby A. K. pozbawiono wolności nakłaniał Sąd

[...] Okręgu Wojskowego w Warszawie do tego czynu poprzez żądanie wymierzenia

kary 6 lat pozbawienia wolności dla w/w, oskarżonego o czyn z art. 46 ust. i z art.

48 ust. 3 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, w sytuacji gdy

materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie dawał podstaw do przyjęcia, by

podejrzany swoim zachowaniem wypełnił znamiona zarzucanego mu czynu, który

nie stanowił przestępstwa, a interpretując w sposób dowolny, sprzeczny z

dowodami zebranymi w toku postępowania, w sposób dla oskarżonego

niekorzystny, stosując przy tym wykładnię rozszerzającą zakres penalizowanych

zachowań – przyjął, że wymieniony rozpowszechniał fałszywe wiadomości mogące

wywołać niepokój publiczny lub rozruchy, podczas gdy treść tych ulotek nie

zawierała fałszywych wiadomości, a była jedynie formą protestu i wyrazem

sprzeciwu wobec bezprawnie wprowadzonego stanu wojennego i pozbawienia

społeczeństwa podstawowych praw i wolności obywatelskich, zagwarantowanych

przez prawo międzynarodowe, nadto wyrażała jedynie uczucia, nastroje lub oceny

własne oskarżonego, wykraczające poza zakres pojęciowy <<wiadomości>>,

którym to działaniem M. G. , w okresie obowiązywania rygorów stanu wojennego w

Polsce, utożsamiając się z istniejącym wówczas ustrojem politycznym, stosował

wobec wskazanego pokrzywdzonego represje z powodu prezentowanych i

wyrażanych przezeń przekonań i poglądów społeczno – politycznych, a tym samym

naruszył jego prawa do wyrażania takich przekonań i opinii dotyczących życia

I KZP 1/25

13

społecznego, które to represje stanowiły poważne prześladowania z przyczyn

politycznych, czym dopuścił się zbrodni komunistycznej, stanowiącej zbrodnię

przeciwko ludzkości, działając na szkodę interesu publicznego oraz prywatnego

pokrzywdzonego, tj. o przest. z art. 18 § 2 k.k. w zw. z art. 189 § 2 k.k. i art. 231 § 1

k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia

1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko

Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2023 r. poz. 102);

XII. w dniu 14 kwietnia 1982 r. w K. , jako funkcjonariusz państwa komunistycznego

– prokurator Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w K., przekroczył swoje

uprawnienia w ten sposób, że chcąc, aby E. K. pozbawiono wolności nakłaniał Sąd

[...] Okręgu Wojskowego w W. do tego czynu poprzez żądanie wymierzenia kary 6

lat pozbawienia wolności dla w/w, oskarżonego o czyn z art. 46 ust. i z art. 48 ust. 3

dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, w sytuacji gdy materiał

dowodowy zgromadzony w sprawie nie dawał podstaw do przyjęcia, by podejrzany

swoim zachowaniem wypełnił znamiona zarzucanego mu czynu, który nie stanowił

przestępstwa, a interpretując w sposób dowolny, sprzeczny z dowodami zebranymi

w toku postępowania, w sposób dla oskarżonego niekorzystny, stosując przy tym

wykładnię rozszerzającą zakres penalizowanych zachowań – przyjął, że

wymieniony rozpowszechniał fałszywe wiadomości mogące wywołać niepokój

publiczny lub rozruchy, podczas gdy treść tych ulotek nie zawierała fałszywych

wiadomości, a była jedynie formą protestu i wyrazem sprzeciwu wobec bezprawnie

wprowadzonego stanu wojennego i pozbawienia społeczeństwa podstawowych

praw i wolności obywatelskich, zagwarantowanych przez prawo międzynarodowe,

nadto wyrażała jedynie uczucia, nastroje lub oceny własne oskarżonego,

wykraczające poza zakres pojęciowy <<wiadomości>>, którym to działaniem M. G., w okresie obowiązywania rygorów stanu wojennego w Polsce, utożsamiając się z

istniejącym wówczas ustrojem politycznym, stosował wobec wskazanego

pokrzywdzonego represje z powodu prezentowanych i wyrażanych przezeń

przekonań i poglądów społeczno – politycznych, a tym samym naruszył jego prawa

do wyrażania takich przekonań i opinii dotyczących życia społecznego, które to

represje stanowiły poważne prześladowania z przyczyn politycznych, czym dopuścił

się zbrodni komunistycznej, stanowiącej zbrodnię przeciwko ludzkości, działając na

I KZP 1/25

14

szkodę interesu publicznego oraz prywatnego pokrzywdzonego, tj. o przest. z art.

18 § 2 k.k. w zw. z art. 189 § 2 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z

art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia

1998 r. o Instytucie Pamięci

Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z

2023 r. poz. 102);

XIII. w dniu 14 kwietnia 1982 r. w K. , jako funkcjonariusz państwa

komunistycznego – prokurator Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w K.,

przekroczył swoje uprawnienia w ten sposób, że chcąc, aby G. J. pozbawiono

wolności nakłaniał Sąd [...] Okręgu Wojskowego w W. do tego czynu poprzez

żądanie wymierzenia kary 6 lat pozbawienia wolności dla w/w, oskarżonego o czyn

z art. 46 ust. i z art. 48 ust. 3 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym,

w sytuacji gdy materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie dawał podstaw do

przyjęcia, by podejrzany swoim zachowaniem wypełnił znamiona zarzucanego mu

czynu, który nie stanowił przestępstwa, a interpretując w sposób dowolny,

sprzeczny z dowodami zebranymi w toku postępowania, w sposób dla oskarżonego

niekorzystny, stosując przy tym wykładnię rozszerzającą zakres penalizowanych

zachowań – przyjął, że wymieniony rozpowszechniał fałszywe wiadomości mogące

wywołać niepokój publiczny lub rozruchy, podczas gdy treść tych ulotek nie

zawierała fałszywych wiadomości, a była jedynie formą protestu i wyrazem

sprzeciwu wobec bezprawnie wprowadzonego stanu wojennego i pozbawienia

społeczeństwa podstawowych praw i wolności obywatelskich, zagwarantowanych

przez prawo międzynarodowe, nadto wyrażała jedynie uczucia, nastroje lub oceny

własne oskarżonego, wykraczające poza zakres pojęciowy <<wiadomości>>,

którym to działaniem M. G. , w okresie obowiązywania rygorów stanu wojennego w

Polsce, utożsamiając się z istniejącym wówczas ustrojem politycznym, stosował

wobec wskazanego pokrzywdzonego represje z powodu prezentowanych i

wyrażanych przezeń przekonań i poglądów społeczno – politycznych, a tym samym

naruszył jego prawa do wyrażania takich przekonań i opinii dotyczących życia

społecznego, które to represje stanowiły poważne prześladowania z przyczyn

politycznych, czym dopuścił się zbrodni komunistycznej, stanowiącej zbrodnię

przeciwko ludzkości, działając na szkodę interesu publicznego oraz prywatnego

pokrzywdzonego, tj. o przest. z art. 18 § 2 k.k. w zw. z art. 189 § 2 k.k. i art. 231 § 1

I KZP 1/25

15

k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia

1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko

Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2023 r. poz. 102);

- J. C. został oskarżony o to, że:

XIV. w dniu 16 kwietnia 1982 r. w K. , jako funkcjonariusz państwa

komunistycznego – prokurator Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w K.,

przekroczył swoje uprawnienia w ten sposób, że chcąc, aby J. M. pozbawiono

wolności nakłaniał Sąd [...] Okręgu Wojskowego w W. do tego czynu poprzez

żądanie wymierzenia kary 6 lat pozbawienia wolności dla w/w, oskarżonego o czyn

art. 48 ust. 2 i 3 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, w sytuacji

gdy materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie dawał podstaw do przyjęcia,

by podejrzany swoim zachowaniem wypełnił znamiona zarzucanego mu czynu,

który nie stanowił przestępstwa, a interpretując w sposób dowolny, sprzeczny z

dowodami zebranymi w toku postępowania, w sposób dla oskarżonego

niekorzystny, stosując przy tym wykładnię rozszerzającą zakres penalizowanych

zachowań – przyjął, że wymieniony rozpowszechniał fałszywe wiadomości mogące

wywołać niepokój publiczny lub rozruchy, podczas gdy treść tych ulotek nie

zawierała fałszywych wiadomości, a była jedynie formą protestu i wyrazem

sprzeciwu wobec bezprawnie wprowadzonego stanu wojennego i pozbawienia

społeczeństwa podstawowych praw i wolności obywatelskich, zagwarantowanych

przez prawo międzynarodowe, nadto wyrażała jedynie uczucia, nastroje lub oceny

własne oskarżonego, wykraczające poza zakres pojęciowy <<wiadomości>>,

którym to działaniem J. C. , w okresie obowiązywania rygorów stanu wojennego w

Polsce, utożsamiając się z istniejącym wówczas ustrojem politycznym, stosował

wobec wskazanego pokrzywdzonego represje z powodu prezentowanych i

wyrażanych przezeń przekonań i poglądów społeczno – politycznych, a tym samym

naruszył jego prawa do wyrażania takich przekonań i opinii dotyczących życia

społecznego, które to represje stanowiły poważne prześladowania z przyczyn

politycznych, czym dopuścił się zbrodni komunistycznej, stanowiącej zbrodnię

przeciwko ludzkości, działając na szkodę interesu publicznego oraz prywatnego

pokrzywdzonego, tj. o przest. z art. 18 § 2 k.k. w zw. z art. 189 § 2 k.k. i art. 231 § 1

k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia

I KZP 1/25

16

1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko

Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2023 r. poz. 102);

XV. w dniu 16 kwietnia 1982 r. w K. , jako funkcjonariusz państwa komunistycznego

– prokurator Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w K., przekroczył swoje

uprawnienia w ten sposób, że chcąc, aby W. C. pozbawiono wolności nakłaniał Sąd

[...] Okręgu Wojskowego w W. do tego czynu poprzez żądanie wymierzenia kary 6

lat pozbawienia wolności dla w/w, oskarżonego o czyn z art. 48 ust. 2 i 3 dekretu z

dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, w sytuacji gdy materiał dowodowy

zgromadzony w sprawie nie dawał podstaw do przyjęcia, by podejrzany swoim

zachowaniem wypełnił znamiona zarzucanego mu czynu, który nie stanowił

przestępstwa, a interpretując w sposób dowolny, sprzeczny z dowodami zebranymi

w toku postępowania, w sposób dla oskarżonego niekorzystny, stosując przy tym

wykładnię rozszerzającą zakres penalizowanych zachowań – przyjął, że

wymieniony rozpowszechniał fałszywe wiadomości mogące wywołać niepokój

publiczny lub rozruchy, podczas gdy treść tych ulotek nie zawierała fałszywych

wiadomości, a była jedynie formą protestu i wyrazem sprzeciwu wobec bezprawnie

wprowadzonego stanu wojennego i pozbawienia społeczeństwa podstawowych

praw i wolności obywatelskich, zagwarantowanych przez prawo międzynarodowe,

nadto wyrażała jedynie uczucia, nastroje lub oceny własne oskarżonego,

wykraczające poza zakres pojęciowy <<wiadomości>>, którym to działaniem J. C. ,

w okresie obowiązywania rygorów stanu wojennego w Polsce, utożsamiając się z

istniejącym wówczas ustrojem politycznym, stosował wobec wskazanego

pokrzywdzonego represje z powodu prezentowanych i wyrażanych przezeń

przekonań i poglądów społeczno – politycznych, a tym samym naruszył jego prawa

do wyrażania takich przekonań i opinii dotyczących życia społecznego, które to

represje stanowiły poważne prześladowania z przyczyn politycznych, czym dopuścił

się zbrodni komunistycznej, stanowiącej zbrodnię przeciwko ludzkości, działając na

szkodę interesu publicznego oraz prywatnego pokrzywdzonego, tj. o przest. z art.

18 § 2 k.k. w zw. z art. 189 § 2 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z

art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia

1998 r. o Instytucie Pamięci

Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z

2023 r. poz. 102).

I KZP 1/25

17

Postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 31 lipca 2024 r., I KO 55/24,

wyłączono sędziów Wojskowego Sądu Okręgowego w Warszawie od udziału w

sprawie wszczętej w konsekwencji wniesienia opisanego aktu oskarżenia,

zarejestrowanej pod sygn. akt So 1/24, a sprawę przekazano do rozpoznania

Wojskowemu Sądowi Okręgowemu w Poznaniu. Orzeczeniem z dnia 20 listopada

2024 r., I Ko 106/24, Sąd Najwyższy wyłączył od udziału w sprawie So 12/24

wszystkich sędziów Wojskowego Sądu Okręgowego w Poznaniu. W następstwie

opisanej sytuacji procesowej, postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego

2025 r., I KO 129/24, na podstawie art. 43 k.p.k., sprawę oskarżonych R. D. , A. G. ,

M. G. i J. C. przekazano Sądowi Okręgowemu w Sosnowcu.

Postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2025 r., sygn. akt IV K 29/25, Sąd

Okręgowy w Sosnowcu, powołując się na przepis art. 17 § 1 pkt 10 k.p.k., umorzył

postępowanie w sprawie. W uzasadnieniu orzeczenia wskazał, że czyny zarzucane

oskarżonym pozostają w ścisłym związku z wykonywaniem przez nich w 1982 r.

obowiązków sędziowskich i prokuratorskich na zajmowanych przez nich wówczas

stanowiskach służbowych: odpowiednio sędziego [...] Sądu Okręgowego w W. oraz

podprokuratora i prokuratorów Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w K.. Z tego

powodu w sprawie wyłoniła się kwestia immunitetów sędziowskiego i

prokuratorskich oskarżonych. W ocenie Sądu, wykładnia przepisów o immunitecie

sędziowskim i prokuratorskim „musi być podporządkowana realizacji funkcji tych

immunitetów (…), a ta – jak powszechnie wiadomo – polega na gwarantowaniu

niezawisłości sędziów i niezależności prokuratorów w celu zapewnienia

prawidłowego i rzetelnego wymiaru sprawiedliwości. Kwestia immunitetu sędziego

czy prokuratora, aktualizuje się z momentem podejrzenia popełnienia przez nich

czynu przestępczego i z tym czynem jest związana”. Sąd Okręgowy w Sosnowcu

stanął przy tym na stanowisku, iż „nie zasługuje na aprobatę pogląd, że

wyjątkowość immunitetu formalnego nakazuje literalną wykładnię przepisów ją

regulujących i aby z tego względu wykluczone zostało rozszerzenie zakresu

czasowego działania immunitetu”. Analizując treść art. 181 Konstytucji RP, w

aspekcie użytych w nim słów „odpowiedzialność karna” i „sędzia”, Sąd wyraził

stanowisko, że „Brak jest (…) podstaw do uznania, że wykładnia literalna pozwala

na jednoznaczne (…) stwierdzenie, iż immunitet nie dotyczy osoby, która w chwili

I KZP 1/25

18

pociągnięcia do odpowiedzialności karnej nie jest już sędzią, bądź prokuratorem

(nie jest też sędzią lub prokuratorem w stanie spoczynku). Funkcja ochronna

immunitetu przeczy takiemu twierdzeniu. Brakuje też normatywnego uzasadnienia

różnicowania postępowania o uchylenie immunitetu w odniesieniu do sędziów

(prokuratorów) w stanie czynnym, sędziów (prokuratorów) w stanie spoczynku i

<<byłych sędziów>> (<<byłych prokuratorów>>) – przede wszystkim za czyny

popełnione w czasie sprawowania urzędu, jak w rozpoznawanej sprawie”. Na

poparcie wyrażonego stanowiska Sąd odwołał się do postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 7 maja 2024 r., I KZ 8/24.

Sąd przyznał, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego pojawiły się odmienne

poglądy (obszernej analizie poddano w szczególności postanowienie z dnia 14

stycznia 2025 r., I KZ 42/24), a nadto wskazał, że kwestia ochrony immunitetowej

jest przedmiotem pytania prawnego skierowanego do Sądu Najwyższego w

sprawie II ZZP 1/24, uznał jednak, iż w rozważanej sprawie oskarżeni objęci są

odpowiednio immunitetem sędziowskim oraz prokuratorskim w zakresie

zarzucanych im czynów, dotyczących okresu pełnienia przez nich służby, a fakt, że

obecnie nie mają oni statusu sędziego lub prokuratora w stanie spoczynku, nie ma

tu znaczenia. Oznacza to, że wszczęcie postępowania karnego przeciwko nim

powinno być poprzedzone zgodą sądu dyscyplinarnego.

W następstwie tych rozważań uznano, że skoro oskarżyciel nie wystąpił z

wnioskiem do sądu dyscyplinarnego o zezwolenie na ściganie oskarżonych,

postępowanie w sprawie należało umorzyć waśnie z powodu braku takiego

zezwolenia.

Postanowienie to zaskarżone zostało zażaleniem prokuratora Oddziałowej

Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Krakowie. Skarżący,

powołując się na przepisy art. 438 pkt 2 k.p.k. w związku z art. 45 ust. 5 ustawy o

Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi

Polskiemu zarzucił : „obrazę przepisów postępowania, mającą istotny wpływ na

treść orzeczenia, a to przepisu art. 17 § 1 pkt 10 k.p.k. polegającą na błędnym

przyjęciu, że dla pociągnięcia do odpowiedzialności karnej R. D. , A. G. , M. G. i J.

C. koniecznym jest uzyskanie zezwolenia przewidzianego dla osób chronionych

immunitetem, podczas gdy prawidłowe rozumienie normy prawnej wyrażonej w art.

I KZP 1/25

19

181 Konstytucji RP i art. 135 § 1 k.p.k. w zw. z art. 93 § 1 – 6 (…) ustawy prawo o

prokuraturze winno prowadzić do stwierdzenia, że wyjednanie zgody na

pociągnięcie do odpowiedzialności karnej niezbędne jest jedynie wobec sędziów i

prokuratorów sprawujących swój urząd lub pozostających w stanie spoczynku, a w

sytuacji w/w obowiązek taki nie zachodzi”.

Odwołując się do tego zarzutu, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Sosnowcu w celu jej

rozpoznania.

Postanowieniem z dnia 27 maja 2025 r., sygn. akt II AKz 514/25, Sąd

Apelacyjny w Katowicach, wskazując na przepis art. 441 § 1 k.p.k., odroczył

rozpoznanie sprawy i przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

zagadnienie prawne następującej treści: „Czy sędzia lub prokurator zachowuje

immunitet formalny także wtedy, kiedy kwestia pociągnięcia go do

odpowiedzialności karnej za czyny, które przypadają na czas sprawowania urzędu,

aktualizuje się już po zakończeniu tego okresu, niezależnie od późniejszego

statusu tego sędziego lub prokuratora?”. Uzasadniając potrzebę wystąpienia z

przywołanym pytaniem, Sąd w pierwszej kolejności wskazał, że choć w

przeciwieństwie do immunitetu sędziowskiego, immunitet prokuratorski nie ma

umocowania w Konstytucji RP, a nadto prokuratorzy nie zostali wyposażeni w

atrybut niezawisłości, to różnice te nie powinny przemawiać za odmiennym

rozumieniem tych immunitetów, głównie ze względu na ich identyczny, gwarancyjny

charakter. Sąd Apelacyjny stwierdził, że w kluczowej dla rozstrzygnięcia sprawy

kwestii pojawiły się w orzecznictwie dwa odmienne stanowiska. Przedstawiając

pierwsze z nich, Sąd odwołał się głównie do postanowienia Sądu Najwyższego z

dnia 7 maja 2024 r., I KZ 8/24, w którym wyrażono pogląd, iż „sędzia wojskowy

objęty jest immunitetem określonym w art. 181 Konstytucji RP, skonkretyzowanym

w ustawach ustrojowych sądownictwa, również wtedy, kiedy kwestia pociągnięcia

do odpowiedzialności karnej, za czyny popełnione w czasie sprawowania urzędu,

aktualizuje się już po zakończeniu tego okresu i to niezależnie od późniejszego

statusu tego sędziego, w szczególności od zachowania, bądź też nie, statusu

sędziego w stanie spoczynku. Natomiast wobec treści obowiązujących przepisów

prawa, tj. art. 135 § 1 u.p.o.p., powyższe ma swoje odpowiednie odniesienie do

I KZP 1/25

20

sytuacji prawnej prokuratora, w tym byłego prokuratora wojskowego”. Stanowisko

to jest, według Sądu Apelacyjnego, „pokłosiem szczegółowych rozważań

dotyczących samej istoty immunitetu, który przecież nie służy ochronie

funkcjonariuszy państwa przed odpowiedzialnością karną, a ma na celu

zapewnienie gwarancji obywatelskich. Immunitet zapewnia ochronę niezależności

sądów i prokuratorów oraz niezawisłości sędziów, by zapewnić im możliwość

realizowania powierzonej misji publicznej w sposób wolny od nacisków, co stanowi

fundament demokratycznego państwa prawa. Sąd Najwyższy, w wymienionym

wyżej orzeczeniu wskazuje ponadto, że art. 181 Konstytucji RP nie określa, czy

immunitet sędziego dotyczy wyłącznie działań lub zaniechań wiążących się ze

sprawowaniem urzędu, z działalnością jurysdykcyjną sędziego, co winno skutkować

przyjęciem, iż jego zakres jest szeroki i dotyczy on wszystkich czynów sędziego,

bez względu na to kiedy i w jakich okolicznościach zostały popełnione”.

W dalszych wywodach, Sąd występujący z pytaniem prawnym przyznaje, że

w orzecznictwie prezentowane jest, spotykające się „z szeroką aprobatą”,

stanowisko odmienne. Zgodnie z nim, „de lege lata nie pełniący już swych urzędów

sędziowie i odpowiednio prokuratorzy mogą być pociągnięci do odpowiedzialności

karnej i pozbawieni wolności bez uprzedniej zgody właściwego sądu, określonego

w ustawie, jeżeli przedmiotem postępowania miałby być czyn popełniony w czasie

zajmowania stanowiska sędziowskiego lub prokuratorskiego i pozostający w

związku z wykonywaniem obowiązków służbowych”. Sąd Apelacyjny zauważył, że

rozważana kwestia była już przedmiotem pytania prawnego skierowanego do Sądu

Najwyższego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k., przy czym Sąd Najwyższy

postanowieniem z dnia 20 czerwca 2012 r., I KZP 7/12, odmówił podjęcia uchwały

uznając, że wątpliwości co do okresu obowiązywania immunitetu formalnego

prokuratora (a więc odpowiednio i sędziego) mogą być rozstrzygnięte w drodze

zwyklej wykładni przepisów. Zauważono nadto, że Sąd Najwyższy zaakcentował, iż

„z uwagi na wyjątkowość instytucji immunitetu, który stanowi odstępstwo od zasady

legalizmu, konieczne jest dokonywanie literalnej wykładni przepisów go

regulujących. To z kolei wyklucza rozszerzenie zakresu temporalnego jego

działania, co musi skutkować stwierdzeniem, że immunitetem nie jest objęta osoba

nie pełniąca już funkcji sędziego lub prokuratora, nawet jeśli wcześniej ją

I KZP 1/25

21

sprawowała” (takie stanowisko, według Sądu pytającego, zaprezentowane zostało

również w postanowieniach Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2025 r., I KZ

42/24 i z dnia 6 marca 2025 r., I KZ 7/25).

Odnosząc się do zaprezentowanych stanowisk, Sąd Apelacyjny wskazał, że

„dostrzega racje stojące zarówno za pierwszą, jak i drugą wykładnią przepisów art.

181 Konstytucji RP, a także art. 30 § 1 i art. 32 § 1 p.u.s.w w zw. z art. 80 i art. 68 §

1 – 3 p.u.s.p., art. 135 § 1 w zw. z art. 93 § 1 – 6 i art. 127 § 1 u.p.o.p. oraz

obowiązujących uprzednio art. 54 ust. 1 u.prok. i art. 112 ust. 1 u.prok. (…)

Dokonana przez Sąd Apelacyjny próba samodzielnej wykładni wymienionych

przepisów stwarza podstawy do ich różnej interpretacji. Każdą z nich da się przy

tym poprzeć logiczną argumentacją, mającą zarówno oparcie w literaturze, jak i w

orzecznictwie. Próby wyjaśnienia przedmiotowego zagadnienia przez sąd

odwoławczy nie pozwalają opowiedzieć się z pełnym przekonaniem za jednym z

przedstawionych poglądów, bowiem dostrzec należy zarówno ich zalety, jak i

mankamenty. Jednocześnie Sąd Apelacyjny posiada stale w polu widzenia

wyjątkowo doniosłe znaczenie kwestii ochrony immunitetowej, która wymaga

niezwykle ostrożnej wykładni przepisów ją kształtujących, celem odczytania normy

prawnej, mającej w niniejszej sprawie zastosowanie”.

Zajmując pisemne stanowisko w przedmiocie przedstawionego Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego, Dyrektor Głównej Komisji

Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Zastępca Prokuratora

Generalnego wniósł o podjęcie uchwały, że:

„1. warunkiem obowiązywania immunitetu formalnego jest posiadanie statusu

sędziego albo prokuratora, który nabywa się z momentem doręczenia

zawiadomienia o powołaniu i który ustaje z chwilą wygaśnięcia stosunku

służbowego;

2. w sytuacji, kiedy kwestia pociągnięcia do odpowiedzialności karnej za czyny

objęte zarzutami oskarżenia, przypadające na czas sprawowania urzędu,

aktualizuje się już po zakończeniu tego okresu, sędzia albo prokurator nie

zachowuje immunitetu formalnego”.

W toku posiedzenia przed Sądem Najwyższym prokurator Instytutu Pamięci

Narodowej Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu

I KZP 1/25

22

wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 86 § 1 ustawy o Sądzie

Najwyższym, gdyż podjęcie uchwały stało się zbędne, wobec rozstrzygnięcia

zagadnienia prawnego w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej Sądu Najwyższego

w sprawie II ZZP 1/24.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Rozstrzygnięcia w pierwszej kolejności wymaga zgłoszony przez prokuratora

wniosek o umorzenie postępowania. W tym celu konieczne jest zbadanie, czy

przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne spełnia warunki

wynikające z art. 441 § 1 k.p.k. oraz czy podjęta w dniu 15 października 2025 r. w

Izbie Odpowiedzialności Zawodowej Sądu Najwyższego, II ZZP 1/24, uchwała

pozostaje w związku pytaniem prawnym zadanym w rozważanej sprawie oraz czy

ma znaczenie dla biegu niniejszego postępowania.

W orzecznictwie i doktrynie jednolicie przyjmuje się, że wystąpienie przez

sąd odwoławczy z pytaniem prawnym do Sądu Najwyższego w trybie art. 441 § 1

k.p.k. jest uzasadnione tylko wówczas, gdy łącznie spełnione są następujące

przesłanki:

1. w postępowaniu odwoławczym wyłoniło się „zagadnienie prawne”, czyli

istotny problem interpretacyjny, dotyczący przepisów rozbieżnie

interpretowanych w praktyce sądowej lub przepisu o wadliwej redakcji albo

niejasno sformułowanego, dającego możliwość przeciwstawnych

interpretacji;

2. zagadnienie to wymaga „zasadniczej wykładni ustawy”, czyli

przeciwdziałania rozbieżnościom interpretacyjnym, już zaistniałym w

orzecznictwie bądź mogącym – z uwagi na istotne różnice poglądów – w nim

zaistnieć, które to rozbieżności są niekorzystne dla prawidłowego

funkcjonowania prawa w praktyce;

3. pojawiło się ono „przy rozpoznawaniu środka odwoławczego”, a więc jest

związane z konkretną sprawą, i to w taki sposób, że od wyjaśnienia tego

zagadnienia prawnego zależy rozstrzygnięcie danej sprawy, gdyż Sąd

Najwyższy dokonuje tu wykładni określonego przepisu lub przepisów tylko w

związku ze sprawą, w której usunięcie wątpliwości prawnych pozwoli na jej

prawidłowe rozstrzygnięcie.

I KZP 1/25

23

Przedstawione Sądowi Najwyższemu pytanie prawne bez wątpienia powstało

przy rozpoznawaniu środka odwoławczego i zagadnienie to ma znaczenie dla jego

rozstrzygnięcia, ale jedynie w zakresie dotyczącym osób nieposiadających już

statusu sędziego albo prokuratora, a nie w stosunku do sędziów i prokuratorów w

stanie spoczynku, choć ta ostatnia kwestia będzie miała znaczenie w sferze

argumentacyjnej. Z tego względu Sąd Apelacyjny w Katowicach nie był uprawniony

do zawarcia w treści pytania wyrażenia „niezależnie od późniejszego statusu tegoż

sędziego lub prokuratora”. Z ustaleń Sądu Okręgowego w Sosnowcu wynika

przecież, że oskarżeni nie mają statusu sędziego albo prokuratora w stanie

spoczynku, a okoliczność ta, jak się wydaje, nie została przez Sąd pytający

zakwestionowana.

Przepis art. 441 § 1 k.p.k. powinien być interpretowany ściśle w związku z tym,

że stanowi wyjątek od zasady samodzielności jurysdykcyjnej w sprawach karnych.

W konsekwencji, Sąd Najwyższy, w razie podjęcia uchwały zawierającej odpowiedź

na pytanie prawne – nie ma uprawnienia do wypowiadania się w zakresie

zagadnień wykraczających poza granice wyznaczone treścią wskazanego przepisu.

Poszerzenie zakresu odniesienia zagadnienia prawnego o osoby będące sędziami

w stanie spoczynku albo prokuratorami w stanie spoczynku, może stanowić wyraz

dążenia do tego, aby Sąd Najwyższy rozstrzygnął – zapewne na potrzeby innych

spraw – kwestię mogącą budzić wątpliwości w praktyce. Stanowiłoby to jednak

naruszające art. 441 § 1 k.p.k. udzielenie odpowiedzi na tzw. abstrakcyjne pytanie

prawne, do sformułowania którego Sąd Apelacyjny w Katowicach nie był

uprawniony.

Podsumowując, treść zaskarżonego orzeczenia oraz zarzutu podniesionego w

zażaleniu pozwalają na stwierdzenie, że sformułowane zagadnienie prawne w

zakresie, w jakim dotyczy osób, które utraciły status sędziego albo prokuratora – a

tym samym nie są sędziami w stanie spoczynku albo prokuratorami w stanie

spoczynku – powstało przy rozpoznawaniu środka odwoławczego i ma znaczenie

dla jego rozpoznania.

Uzasadniając potrzebę zadania pytania prawnego Sąd Apelacyjny, jak już

wspomniano, zwrócił uwagę na istniejące dwa rozbieżne kierunki interpretacyjne,

przy czym skala rozbieżności wzrosła po wydaniu przez Sąd Najwyższy

I KZP 1/25

24

postanowienia w sprawie I KZP 7/12. W orzeczeniu wyraźnie jednak zaznaczono,

że powodem skorzystania z instytucji przewidzianej w art. 441 § 1 k.p.k. nie jest

sama rozbieżność w orzecznictwie, ta bowiem uzasadniałby zadanie pytania

abstrakcyjnego na podstawie art. 83 § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym z dnia 8

grudnia 2017 r. (Dz.U. z 2024 r., poz. 622 – dalej u.SN), a potrzeba dokonania

zasadniczej wykładni ustawy. Wprawdzie w uzasadnieniu nie podniesiono

poniższych okoliczności wprost, to jednak – zważywszy na odwołanie do

orzeczenia w sprawie I KZ 8/24 – wskazano na dwa nowe argumenty

przemawiające za pierwszym kierunkiem wykładni, tj.: naruszenie konstytucyjnej

zasady równości w związku z odmiennym traktowaniem sędziów w stanie

spoczynku i byłych sędziów, w sytuacji, gdy w obu przypadkach nie sprawują już

oni wymiaru sprawiedliwości oraz treść art. 11a Protokołu w sprawie przywilejów i

immunitetów Unii Europejskiej (Bruksela 1965.04.28, Dz. U. 2004.90.864), w

którym znalazł się zapis, że urzędnicy i inni pracownicy Unii korzystają z immunitetu

również po zakończeniu funkcji. Jak łatwo zauważyć, w samym pytaniu nie

wskazano przepisów wymagających zasadniczej wykładni, a uczyniono to dopiero

w treści uzasadnienia. Podkreślić przy tym trzeba, że liczba przywołanych ustaw i

wymagających, w ocenie Sądu, wykładni wyliczonych przepisów, nie odpowiada

realiom sprawy. Rzecz przecież dotyczy byłego sędziego sądu wojskowego, do

którego odnosić się może art. 181 Konstytucji RP oraz art. 30 § 1 ustawy dnia 21

sierpnia 1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2250

ze zm., dalej – p.u.s.w.) oraz byłych prokuratorów, co uzasadnia rozważenie treści

art. 135 § 1 ustawy z dnia 28 stycznia 2016 r. – Prawo o prokuraturze (Dz. U. z

2024 r., poz. 390 ze zm., dalej – u.p.p.). Pozostałe przywoływane przez Sąd akty

prawne i regulacje nie odnoszą się zatem bezpośrednio do sytuacji prawnej

oskarżonych. Mimo powyższych mankamentów, uznać należało, że w sprawie

wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy ze

względu na nowe argumenty wykładnicze, narastające rozbieżności w

orzecznictwie, na co zwrócono uwagę w pisemnym stanowisku prokuratora,

znaczenie omawianej kwestii dla pewności obrotu prawnego, a także fakt, że w

sprawie I KZP 7/12 Sąd Najwyższy odmówił udzielenia odpowiedzi na podobne

I KZP 1/25

25

pytanie prawne m.in. z uwagi na jednostkowy charakter orzeczenia, w którym

zajęto stanowisko odmienne od dominującego.

Działając na podstawie art. 83 § 1 u.SN, Pierwszy Prezes sądu Najwyższego

skierował do Izby Odpowiedzialności Zawodowej Sądu Najwyższego wniosek o

rozstrzygnięcie przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego rozbieżności w

wykładni prawa, występującej w orzecznictwie Sądu Najwyższego, sądów

powszechnych i sądów wojskowych w zakresie dotyczącym następującego

zagadnienia prawnego:

„czy warunkiem obowiązywania immunitetu formalnego jest posiadanie statusu

sędziego albo prokuratora, który nabywa się z momentem doręczenia

zawiadomienia o powołaniu i który ustaje z chwilą wygaśnięcia stosunku

służbowego, czy też sędzia lub prokurator zachowuje immunitet formalny także

wtedy, kiedy kwestia pociągnięcia go do odpowiedzialności karnej za czyny objęte

zarzutami oskarżenia przypadające na czas sprawowania urzędu, aktualizuje się

już po zakończeniu tego okresu, niezależnie od późniejszego statusu tego sędziego

lub prokuratora?”.

W uzasadnieniu wniosku wskazano, że będące przedmiotem pytania

zagadnienie prawne dotyczy instytucji immunitetu przysługującego sędziom i

prokuratorom na mocy:

1. art. 55 ust. 1 u.SN, zgodnie z którym „sędzia Sądu Najwyższego nie może być

pozbawiony wolności ani pociągnięty do odpowiedzialności karnej bez

zezwolenia sądu dyscyplinarnego. Nie dotyczy to ujęcia na gorącym uczynku

przestępstwa, jeżeli zatrzymanie sędziego jest niezbędne dla zapewnienia

prawidłowego toku postępowania. Do czasu wydania uchwały zezwalającej na

pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej wolno podejmować

czynności niecierpiące zwłoki”;

2. art. 80 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów

powszechnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 334, ze zm. – dalej u.s.p.), zgodnie z

którym, sędzia nie może być zatrzymany ani pociągnięty do odpowiedzialności

karnej bez zezwolenia sądu dyscyplinarnego. Nie dotyczy to ujęcia na gorącym

uczynku przestępstwa, jeżeli zatrzymanie sędziego jest niezbędne dla

zapewnienia prawidłowego toku postępowania. Do czasu wydania uchwały

I KZP 1/25

26

zezwalającej na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej wolno

podejmować czynności niecierpiące zwłoki”;

3. art. 30 § 1 p.u.s.w., zawierającego tożsamą regulację, co art. 80 § 1 u.s.p.;

4. art. 135 § 1 u.p.p., który stanowi, że: „Prokurator oraz Prokurator Generalny nie

może być pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani tymczasowo aresztowany

bez zezwolenia sądu dyscyplinarnego, a zatrzymany – bez zgody przełożonego

dyscyplinarnego. Nie dotyczy to zatrzymania na gorącym uczynku popełnienia

przestępstwa. Do czasu wydania zezwolenia na pociągnięcie prokuratora albo

Prokuratora Generalnego do odpowiedzialności karnej wolno przedsięwziąć tylko

czynności niecierpiące zwłoki, zawiadamiając o tym niezwłocznie prokuratora

przełożonego. W przypadku Prokuratora Generalnego zawiadamia się Prezesa

Rady Ministrów”;

5. art. 181 Konstytucji RP stanowiącego, że „Sędzia nie może być, bez uprzedniej

zgody sądu określonego w ustawie, pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani

pozbawiony wolności. Sędzia nie może być zatrzymany lub aresztowany, z

wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa, jeżeli jego zatrzymanie

jest niezbędne dla prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu

niezwłocznie powiadania się prezesa właściwego sądu, który może nakazać

natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego”.

W dniu 15 października 2025 r. Izba Odpowiedzialności Zawodowej Sądu

Najwyższego w składzie: Prezes SN Wiesław Kozielewicz, SSN Marek Motuk, SSN

Paweł Wojciechowski, SSN Tomasz Demendecki, SSN Marek Dobrowolski, SSN

Zbigniew Korzeniowski i SSN Marek Siwek podjęła, w sprawie o sygnaturze akt II

ZPP 1/24, uchwałę:

„1. Immunitet formalny przysługuje sędziemu i sędziemu w stanie spoczynku oraz

prokuratorowi i prokuratorowi w stanie spoczynku wyłącznie w okresie

pozostawania przez nich w określonym w odpowiedniej ustawie stosunku

służbowym.

2. Nadać powyższej uchwale moc zasady prawnej”.

Zważywszy na zakres zadanego pytania abstrakcyjnego oraz treść podjętej

uchwały, jest jasne, że odnosi się ona m.in. do kwestii przysługiwania immunitetu

sędziom wojskowym i prokuratorom po ustaniu ich stosunku służbowego, a więc

I KZP 1/25

27

rozstrzyga także zagadnienie, które legło u podstaw pytania prawnego zadanego

przez Sąd Apelacyjny w Katowicach na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. W związku z

tym, że uchwale tej nadano moc zasady prawnej, stosownie do przepisów art. 86 i

87 u.SN, winna ona wiązać wszystkie składy Sądu Najwyższego, a odstąpienie od

niej wymaga przeprowadzenia postępowania przewidzianego w art. 88 wskazanej

ustawy.

Uchwały podejmowane przez Sąd Najwyższy, zarówno w konkretnym, jak i

abstrakcyjnym charakterze, służą ujednoliceniu orzecznictwa sądów powszechnych

i samego Sądu Najwyższego. Sytuacje, w których uchwały te uzyskują wiążący

charakter, m.in. przez nadanie im mocy zasady prawnej, stanowią wyjątek od

zasady podległości sędziego wyłącznie Konstytucji i ustawie – art. 178 Konstytucji

(por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2016 r., P 126/15, OTK-A

2016, poz. 89 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 27/22,

OSNC-ZD 2023, nr C, poz. 32), a jako takie wymagają ścisłej, restryktywnej

wykładni (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 października 2012, III

CZP 27/20 i z dnia 29 kwietnia 2022 r., III CZP 49/22 oraz powołane tam

orzecznictwo, a także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2025 r., II CSKP

1946/22).

Podstawowym warunkiem związania innych składów Sądu Najwyższego

uchwałą, której nadano moc zasady prawnej, jest podjęcie takiej uchwały przez Sąd

Najwyższy w składzie pozwalającym na uznanie, że sprawę rozpoznał „sąd

ustanowiony ustawą”. W związku z tym, że porządek prawny nie przewiduje

szczególnych środków prawnych, które mogą służyć wzruszeniu uchwał Sądu

Najwyższego rozstrzygających zagadnienie prawne, jeżeli zapadły one w

warunkach odpowiadających bezwzględnej przyczynie odwoławczej z art. 439 § 1

pkt 2 k.p.k., z racji niespełnienia przez Sąd Najwyższy w składzie podejmującym

uchwałę wymagań niezależnego, bezstronnego i niezawisłego sądu ustanowionego

ustawą, ocena prawna skutków podjęcia uchwały w takich warunkach musi

następować ad hoc w każdym przypadku, w którym uchwała taka może mieć wpływ

na rozstrzygnięcie sprawy (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25 września

2025 r., III UZP 4/25 i podane tam orzecznictwo).

I KZP 1/25

28

Zgodnie z uchwałą składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA-I-

4110-1/20 (OSNK 2020, z. 2, poz. 7): „Nienależyta obsada sądu w rozumieniu art.

439 § 1 pkt 2 k.p.k. albo sprzeczność składu sądu z przepisami prawa w

rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu bierze

udział osoba powołana na urząd sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej

Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8

grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 3)”. W odniesieniu do tak wadliwie powołanych

sędziów Sądu Najwyższego nie bada się zatem – tak jak w przypadku sędziów

sądów powszechnych – czy „wadliwość procesu powoływania prowadzi, w

konkretnych okolicznościach, do naruszenia standardu niezawisłości i

bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art.

47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o

ochronie praw człowieka i podstawowych wolności”.

Powtórzyć należy za Sądem Najwyższym (zob. wyrok z dnia 19 listopada

2025 r., I KK 44/25), że: „Stanowiska co do ważności zacytowanej uchwały nie

zmienia fakt wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku w dniu 20 kwietnia 2020

r., U 2/20 (OTK-A 2020, poz. 61), co było już wielokrotnie przedmiotem analiz Sądu

Najwyższego (zob. zwłaszcza postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 16

września 2021 r., I KZ 29/21, z dnia 29 września 2021, V KZ 47/21 i z dnia 21

stycznia 2022 r., III CO 6/22; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2022 r.,

III PZP 1/22, OSNPiUS 2022, nr 10, poz. 95 i uchwała składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22, OSNK 2022, z. 6, poz.

22). W pierwszej kolejności należy bowiem wskazać, że skoro zgodnie z art. 188

Konstytucji <<Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach:

1) zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją,

2) zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których

ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie,

3) zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy

państwowe, z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i

ustawami,

I KZP 1/25

29

4) zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych,

5) skargi konstytucyjnej, o której mowa w art. 79 ust. 1>>,

to powyższe stanowisko Trybunału należy w istocie pominąć. Jak słusznie bowiem

wskazał Sąd Najwyższy, przykładowo w postanowieniach z dnia 23 listopada 2022

r., w sprawach I KO 79/21 i I KO 80/21, <<w orzeczeniu tym nie dokonano oceny

zgodności przepisów aktu prawnego z Konstytucją, w zakresie o jakim mowa jest w

art. 188 pkt 1 Konstytucji, ani nie orzeczono w żadnej innej sprawie wskazanej w

art. 188 Konstytucji. Jak wynika z sentencji, stwierdzono w nim niezgodność

uchwały trzech Izb SN ze wskazanymi wzorcami konstytucyjnymi. Wydano więc w

istocie orzeczenie wykraczające poza zawarty w art. 188 Konstytucji katalog

orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, które z mocy art. 190 ust. 1 Konstytucji

uzyskują moc powszechnie obowiązującą.

Wyrok ten nie uzyskał zatem mocy powszechnie obowiązującego orzeczenia i co

oczywiste nie mógł uchylić uchwały trzech Izb SN, ani przesądzić o jej

obowiązywaniu. Stanowić mógł zatem jedynie wyraz określonego i niewiążącego

poglądu prawnego tego organu (Trybunału Konstytucyjnego), który jednak w ocenie

Sądu Najwyższego jest pozbawiony racji, nie może zatem tym bardziej wiązać

Sądu Najwyższego w niniejszej sprawie>> (zob. także: postanowienie SN z dnia 18

stycznia 2023 r., IV KZ 59/21 oraz uchwałę SN z dnia 5 kwietnia 2022 r., III PZP

1/22).

Poza tym stwierdzić należy, że orzeczenia i uchwały Sądu Najwyższego nie są

źródłem prawa i nie mają charakteru normatywnego – nie stanowią norm o

charakterze abstrakcyjnym i generalnym. Mogą jedynie, poza sferą wprost

uczestniczenia w wymiarze sprawiedliwości, mieć charakter wykładni prawa

mającej na celu ujednolicenie istniejącej praktyki orzeczniczej. Próba ingerencji w

tym obszarze przez Trybunał Konstytucyjny narusza obowiązujące zasady

ustrojowe i łamie regulacje konstytucyjne – art. 175 i art. 183 ust. 1 – wkraczając w

sferę orzeczniczą, do czego Trybunał ten nie ma żadnych uprawnień. Warto choćby

przypomnieć, że zgodnie z art. 239 ust. 3 Konstytucji RP <<z dniem wejścia w życie

Konstytucji uchwały Trybunału Konstytucyjnego w sprawie ustalenia wykładni ustaw

tracą moc powszechnie obowiązującą>> (zob. uchwała SN z dnia 2 czerwca 2022

r., I KZP 2/22).

I KZP 1/25

30

Trafnie zauważył przy tym Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 kwietnia 2023 r., III

KK 375/21, że <<zupełnym nieporozumieniem normatywnym jest zawarte w wyroku

Trybunału Konstytucyjnego stwierdzenie jakoby uchwała trzech Izb Sądu

Najwyższego była niezgodna z art. 6 ust. 1 Konwencji. Jedynym organem

uprawnionym do oceny interpretacji i stosowania Konwencji (art. 19 i art. 32

Konwencji) jest ETPC (ma on w tym zakresie monopol jurysdykcyjny). To zatem

orzecznictwo ETPC nadaje ostateczny kształt normatywny postanowieniom

Konwencji, doprecyzowując znaczenie i zakres gwarantowanych w niej praw i

wolności, w tym prawa do rzetelnego procesu. Oznacza to w konsekwencji w

zakresie interpretacji i stosowania EKPC, że sądy krajowe są związane

interpretacją konwencji przez ETPC (I. Kondak [w:] L. Garlicki [red.] Konwencja o

Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Komentarz, Warszawa 2011,

t. 2, s. 100 i nast.). Jeśli więc dostrzec, jak orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w

sprawie U 2/20, ETPC ocenił w wyroku z 22 lipca 2021 r., w sprawie Reczkowicz

przeciwko Polsce (pkt 261-263), to staje się oczywiste, że wyrok w sprawie U 2/20

nie wywiera żadnego skutku w zakresie oceny spełnienia standardu z art. 6 ust. 1

EKPC>>.

Ocena orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego dokonana bowiem przez ETPC w

sprawie Reczkowicz przeciwko Polsce (skarga nr 43447/19) oraz w sprawie Xero

Flor przeciwko Polsce (skarga nr 4907/18) jest jednoznaczna. Po pierwsze, ETPC

w tym ostatnim wyroku orzekł, że rozstrzygnięcie sprawy przez skład orzekający

Trybunału Konstytucyjnego z udziałem osoby wybranej na miejsce już zajęte

narusza art. 6 ust. 1 EKPC, ponieważ taki organ nie spełnia wymogu <<sądu

ustanowionego ustawą>>, a oceniając wyrok w sprawie U 2/20 stwierdził, że ocena

Trybunału Konstytucyjnego musi być uznana za arbitralną i jako taka nie może mieć

żadnego znaczenia dla wniosku ETPC, czy doszło do naruszenia prawa krajowego,

które to naruszenie jest obiektywne i rzeczywiście możliwe do stwierdzenia,

związanego z procedurą powoływania sędziów.

ETPC nie uznał również, aby orzeczenie TK pozbawiło uchwałę Sądu Najwyższego

jej znaczenia lub skutków. ETPC zasadnie zauważył przy tym, że we wszystkich

czterech orzeczeniach TK: z dnia 28 stycznia 2020 r. (Kpt 1/20), z dnia 20 kwietnia

2020 r. (U 2/20), z dnia 21 kwietnia 2020 r. (Kpt 1/20) oraz z dnia 20 czerwca 2017

I KZP 1/25

31

r. (K 5/17), w jego w składzie zasiadał sędzia (M. Muszyński), którego powołanie

budziło wątpliwości co do jego zgodności z prawem i skład z jego udziałem został

uznany za niespełniający wymogu z art. 6 ust. 1 Konwencji. Stwierdził również

wprost, że ingerencja TK w prerogatywy Sądu Najwyższego do wydawania uchwał

dotyczących zgodności z prawem krajowym lub międzynarodowym albo

orzecznictwem sądów międzynarodowych składu KRS, procedury przedstawiania

Prezydentowi RP kandydatów na sędziów przeprowadzonej przez ten organ oraz

prerogatywy Prezydenta do powoływania sędziów, miała na celu pozbawienie go

możliwości wykonywania funkcji orzeczniczej w zakresie stosowania i interpretacji

Konwencji oraz innych traktatów międzynarodowych i musi zostać określona jako

<<obraza praworządności i niezależności sądownictwa>> (pkt 263).

Reasumując należy stwierdzić, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20

kwietnia 2020 r., U 2/20, wydany zresztą z udziałem osoby nieuprawnionej <<nie

mógł i nie wywarł bezpośredniego skutku wobec uchwały połączonych Izb SN jako

orzeczenia Sądu Najwyższego. Nie oznacza on w szczególności, że uchwała

połączonych Izb SN została unieważniona, nie obowiązuje jako orzeczenie sądu,

jako uchwała wykładnicza, interpretująca prawo, czyli została wyeliminowana z

porządku prawnego (przestała istnieć) i nie wywiera skutków prawnych. W żadnym

zakresie nie zostały uchylone (zmienione) przepisy ustawowe stanowiące podstawę

prawną podejmowania przez Sąd Najwyższy uchwał interpretujących przepisy

prawne poza rozstrzygnięciem konkretnych spraw sądowych. Nie były one również

przedmiotem kontroli konstytucyjnej. Zgodnie z art. 87 § 1 ustawy o SN, uchwały

pełnego składu Sądu Najwyższego z chwilą ich podjęcia uzyskują moc zasad

prawnych i wiążą każdy skład Sądu Najwyższego, a z art. 88 § 2 tej ustawy wynika,

że odstąpienie od zasady prawnej uchwalonej przez połączone Izby SN przez

jakikolwiek skład orzekający Sądu Najwyższego, wymaga ponownego

rozstrzygnięcia w drodze uchwały połączonych Izb SN. Takiej uchwały – co jest

powszechnie znane – dotychczas nie podjęto>> (uchwała Sądu Najwyższego z

dnia 5 kwietnia 2022 r., III PZP 1/22).

Dodatkowo należy podnieść, że w przywołanym już powyżej wyroku ETPC z 7 maja

2021 r. w sprawie XERO FLOR przeciwko Polsce Trybunał ten orzekł, że obecność

Mariusza Muszyńskiego (wybranego do składu TK na miejsce już obsadzone przez

I KZP 1/25

32

innego sędziego) w składzie orzekającym Trybunału Konstytucyjnego sprawia, że

skład nie jest prawowity i Trybunał w takim składzie nie jest sądem ustanowionym

na podstawie prawa. W uzasadnieniu argumentowano, że <<Polska dopuściła się

naruszenia art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, który gwarantuje prawo

do sprawiedliwego procesu przed sądem ustanowionym zgodnie z przepisami>>

oraz że <<działania władz polegające na powołaniu jednego z sędziów

zasiadających w składzie oraz zignorowanie wyroków Trybunału Konstytucyjnego w

tym zakresie oznaczały, że skład orzekający w tej sprawie nie był sądem

ustanowionym ustawą>>.

Wprawdzie Trybunał Konstytucyjny w sprawie P 7/20 (postanowienie z dnia 15

czerwca 2021 r., OTK-A 2021, poz. 30) uznał ten wyrok za nieistniejący (sententia

non existens), podkreślić jednak należy, że jak trafnie wskazał SN w postanowieniu

z dnia 13 grudnia 2023 r., I KZP 5/23, wydając powołane orzeczenie organ ten

działał bez żadnego trybu formalnoprawnego, w którym mógłby stwierdzić taki stan

prawny, a ponadto, pominął okoliczność, iż w ramach standardu z art. 6 ust. 1

Konwencji, jako sądy ustanowione ustawą mogą być oceniane trybunały

konstytucyjne (por. P. Hofmański, A. Wróbel (w:) L. Garlicki (red.), Konwencja o

Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Tom I. Komentarz do

artykułów 1-8, Warszawa 2010, s. 271; A. Redelbach, Sądy a ochrona praw

człowieka, Toruń 1999, s. 260 i n.).

Sąd Najwyższy ma również świadomość, że w dniu 24 listopada 2021 r., w sprawie

K 6/21, Trybunał Konstytucyjny, w odpowiedzi na wyrok ETPC z 7 maja 2021 r. w

sprawie XERO FLOR przeciwko Polsce, orzekł, że art. 6 ust. 1 Europejskiej

Konwencji Praw Człowieka jest niezgodny z Konstytucją RP w zakresie, w jakim

użyte w nim pojęcie <<sąd>> odnosi się do Trybunału. W uzasadnieniu

stwierdzono, iż TK nie może być uznany za sąd w rozumieniu konwencyjnym, gdyż

zgodnie z art. 175 ust. 1 Konstytucji nie sprawuje on wymiaru sprawiedliwości, lecz

dokonuje hierarchicznej kontroli norm prawnych. Co za tym idzie, Europejski

Trybunał Praw Człowieka nie ma kompetencji badania działalności i kształtu

ustrojowego TK, w tym także legalności wyboru jego sędziów. W kolejnych

orzeczeniach (zob. wyrok z dnia 7 października 2021 r., K 3/21, z udziałem osoby

wybranej na miejsce już zajęte: sentencja wyroku opublikowana w Dzienniku Ustaw

I KZP 1/25

33

z dnia 12 października 2021 r., poz. 1852) Trybunał Konstytucyjny stwierdził m.in.,

że niektóre działania organów Unii Europejskiej na podstawie zawartych Traktatów

oraz ich wykładnia dokonywana przez TSUE, wykraczają poza przyznane im

kompetencje i pozostają niezgodne z szeregiem norm Konstytucji RP. Z kolei w

wyroku z dnia 10 marca 2022 r. (sygn. K 7/21) Trybunał Konstytucyjny (ponownie z

udziałem osoby wybranej na miejsce już zajęte) uznał art. 6 ust. 1 Konwencji za

niezgodny z szeregiem przepisów Konstytucji.

Powiększony skład Sądu Najwyższego w uzasadnieniu postanowienia z dnia 13

grudnia 2023 r. (I KZP 5/23) wskazał wprost, że orzeczenia Trybunału

Konstytucyjnego, w skład którego wchodzą osoby wybrane na miejsca już zajęte

przez osobę wybraną na sędziego przez Sejm VII Kadencji (co potwierdził Trybunał

Konstytucyjny w wyrokach: z dnia 3 grudnia 2015 r., K 34/15; z dnia 9 grudnia 2015

r., K 35/15; z dnia 9 marca 2016 r., K 47/15 i z dnia 11 sierpnia 2016 r., K 39/16

oraz w postanowieniu z dnia 7 stycznia 2016 r., U 8/15) nie obowiązują - takie

orzeczenia nie mają bowiem mocy powszechnie obowiązującej i cechy

ostatecznych (art. 190 ust. 1 Konstytucji). Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że

nie może akceptować takiego orzeczenia, które zapadło jako następstwo stanu

naruszenia Konstytucji RP, albowiem gdyby takie orzeczenie było uznane za

obowiązujące, to Sąd Najwyższy akceptowałby istnienie deliktu konstytucyjnego

oraz uznawał skuteczność orzeczenia, które zmierzało do ochrony stanu

wywołanego takim deliktem, co można byłoby określić jako ochrona <<paserstwa

konstytucyjnego>> (zob. także: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16

września 2021 r., I KZ 29/21, OSNK 2021, z. 10, poz. 41). W konkluzji rozważań w

tym zakresie stwierdził, że organ, w którego składzie zasiadają osoby powołane na

miejsca wcześniej obsadzone, nie jest organem opisanym w Konstytucji jako

Trybunał Konstytucyjny, a zatem wydane przez taki organ decyzje nie wywierają

skutków, o jakich mowa w art. 190 ust. 1 Konstytucji. Już tylko niejako na

marginesie zasygnalizował ponadto, że w literaturze prawa wypowiadany jest

nawet pogląd, iż orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z wadliwą obsadą nie

wchodzą do systemu prawnego i nie obowiązują (por. np. A. Rakowska-Trela,

Glosa do wyroku TK z dnia 22 października 2020 r., K 1/20, PS 2021, z. 6, s. 110).

I KZP 1/25

34

Wadliwość powołania na urząd sędziego Sądu Najwyższego w następstwie

rekomendacji KRS ukształtowanej na podstawie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.,

dotyczy wszystkich osób powołanych w tym trybie, a nie tylko tych powołanych do

nieistniejącej już Izby Dyscyplinarnej SN, która nigdy nie miała statusu niezawisłego

i bezstronnego sądu, czy też Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych, ale

również do Izby Cywilnej, Izby Karnej oraz Izby Pracy (zob. m.in. wyrok Sądu

Najwyższego z 5 grudnia 2019 r. w sprawie III PO 7/18 i uchwała składu

połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu

Najwyższego z 23 stycznia 2020 r. w sprawie BSA I-4110-1/20; wyrok ETPC w

sprawie Reczkowicz przeciwko Polsce ETPC) w szczególności z uwagi na fakt, że

KRS w obecnym składzie nie daje gwarancji niezależności od władzy

ustawodawczej i wykonawczej.

Tylko przykładowo można wskazać, że w sprawie Advance Pharma przeciwko

Polsce ETPC uznał, że skład orzekający Izby Cywilnej z udziałem osób powołanych

w kwestionowanym trybie, nie jest niezawisłym i bezstronnym sądem

ustanowionym ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC. Trybunał orzekł, że na

procedurę powoływania sędziów do Izby Cywilnej nadmiernie wpłynęły władza

ustawodawcza i wykonawcza. <<Stanowiło to fundamentalną nieprawidłowość,

która negatywnie wpłynęła na cały proces i podważyła legitymację Izby Cywilnej>>.

Dodatkowo ETPC uznał, że polskie prawo rażąco i w sposób oczywisty naruszył

prezydent, który powołał sędziów do Izby Cywilnej, chociaż NSA w 2018 r.

wstrzymał wykonanie rekomendacji nowej KRS. Bez tej rekomendacji nie można

powołać sędziego, ale prezydent zignorował orzeczenie NSA.

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawach C-718/21 i C-326/23 orzekł,

że niedopuszczalne są pytania prejudycjalne kierowane do TSUE przez składy SN

złożone z sędziów wybranych w wadliwej procedurze z udziałem niekonstytucyjnej

KRS, jako że nie stanowią bezstronnych i niezawisłych sądów w znaczeniu art. 267

TFUE.

W wyroku z dnia 11 października 2023 r., w sprawie III KK 185/23, Sąd Najwyższy

zasadnie zauważył, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w sprawie U 2/20

jest oczywiście uznawane za wiążące przede wszystkich przez tych sędziów Sądu

Najwyższego, których dotyczy uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020

I KZP 1/25

35

r., (jednak nie wszystkich, skoro nieliczni powstrzymują się od orzekania, a także

niektórych z tych, którzy zgłosili do przedmiotowej uchwały zdania odrębne), a

którzy nie tylko nie dostrzegają wad w obsadzie tego organu (kwestia powołania – z

naruszeniem Konstytucji, naruszeniem stwierdzonym orzeczeniami Trybunału

Konstytucyjnego – osób do tego organu dokładnie została wskazana w

uzasadnieniu postanowienia SN z dnia 16 września 2021 r., I KZ 29/21, OSNK

2021, z. 10, poz. 41), ale mają własny interes do takiej oceny (utrzymanie swojego

statusu), skoro takie podejście pozwala im na nierespektowanie wiążącej

wszystkich sędziów Sądu Najwyższego mocy uchwały oraz dalsze orzekanie (zob.

m.in. postanowienie SN z dnia 7 sierpnia 2024 r., I KZ 34/24).

W wyroku pilotażowym ETPC z dnia 23 listopada 2023 r., w sprawie Wałęsa

przeciwko Polsce, skarga nr 50849/21, Trybunał – odwołując się również do

swojego wcześniejszego orzecznictwa – stwierdził nie tylko, że składy orzekające z

udziałem sędziego Sądu Najwyższego powołanego w wadliwej procedurze nie

stanowią <<niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą>>, a w

związku z tym doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji, ale także, że w takiej

sytuacji nie ma potrzeby badania, czy taki sędzia wykazał jakąkolwiek stronniczość

wobec skarżącego.

W konsekwencji należy przyjąć, że <<sąd>> z udziałem sędziów powołanych do

Sądu Najwyższego na wniosek KRS ukształtowanej w trybie ustawy z dnia 8

grudnia

2017 r., nie jest <<sądem ustanowionym ustawą>>, nie ma statusu

<<sądu>> w rozumieniu konstytucyjnym i konwencyjnym.

Sąd Najwyższy stoi przy tym na stanowisku, wyrażonym już wcześniej m.in. w

postanowieniu z dnia 22 sierpnia 2024 r., w sprawie III KK 608/23, że sędzią w

rozumieniu konstytucyjnym jest wyłącznie osoba, powołana na stanowisko

sędziego przez Prezydenta RP na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa – brak

spełnienia jednego z tych warunków powoduje, że dana osoba nie ma statusu

sędziego w rozumieniu Konstytucji RP, a więc nie może sprawować wymiaru

sprawiedliwości jako sąd, w tym Sąd Najwyższy, nawet jeśli ustawa zwykła

dopuszcza procedurę, na podstawie której uzyskuje się nominację na stanowisko

sędziego, mimo braku spełnienia wyżej wymienionych warunków konstytucyjnych.

Można stwierdzić, że osoba taka ma status sędziego wyłącznie w rozumieniu

I KZP 1/25

36

ustawowym, co nie upoważnia jej do wykonywania kompetencji określonych w

Konstytucji RP jako sprawowanie wymiaru sprawiedliwości.

Nie obejmują jej także konstytucyjne gwarancje przewidziane dla osoby powołanej

na urząd sędziego zgodnie z art. 179 Konstytucji RP. Sąd w rozumieniu Konstytucji

RP mogą tworzyć wyłącznie niezawiśli sędziowie, o których mowa w art. 178-180

Konstytucji i do takiego sądu ma prawo każdy obywatel i w każdej sprawie

podlegającej jurysdykcji sądów. Jakkolwiek zatem szereg osób w ostatnich latach

otrzymało nominacje na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego od Prezydenta

RP, to jednak nie na wniosek KRS, o której mowa w Konstytucji RP, ale na wniosek

organu, którego skład utworzono na podstawie ustawy niezgodnej z Konstytucją.

Fakt, że organ ten posługiwał i posługuje się tą samą nazwą – <<Krajowa Rada

Sądownictwa>>, nie zmienia postaci rzeczy, że z uwagi na jej ukształtowanie w

trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o

Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, stracił on charakter

organu konstytucyjnego. W tym stanie rzeczy nie został spełniony drugi warunek

wskazany w art. 179 Konstytucji, co oznacza, że osoby te nie uzyskały statusu

sędziów Sądu Najwyższego w rozumieniu Konstytucji RP, ze wszystkimi tego

konsekwencjami, także w zakresie możliwości sprawowania wymiaru

sprawiedliwości jako niezależny, bezstronny i niezawisły sąd w rozumieniu art. 45

ust. 1 Konstytucji RP. Konstytucyjne kompetencje Sądu Najwyższego mogą być

realizowane wyłącznie przez sędziów, którzy spełniają oba warunki określone w art.

179 Konstytucji.

Trafnie zatem wskazał SN w postanowieniu z dnia 9 maja 2024 r., III KO 137/23, że

<<W świetle przywołanych już wyroków ETPCz a także wyroku pilotażowego

ETPCz w sprawie Wałęsa przeciwko Polsce (z dnia 23 listopada 2023 r., skarga nr

50849/21; wyrok prawomocny), trzeba uznać, że wadliwość powołania sędziów

Sądu Najwyższego, wywołana udziałem w procesie tego powołania wadliwie

ukształtowanej Krajowej Rady Sądownictwa, powoduje niemożność

skonstruowania przez tych sędziów ‘sądu niezawisłego, bezstronnego

ukształtowanego ustawą’ w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji i to niezależnie od

tego, w której Izbie Sądu Najwyższego ci sędziowie orzekają (por. w szczególności

pkt 156 – 162 wyroku w sprawie Wałęsa przeciwko Polsce; por. także

I KZP 1/25

37

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 2023 r., w sprawach: III KO

43/23 oraz II KO 73/22)>>.

Dodatkowo należy podnieść, że udział w rozpoznawaniu spraw przez

sędziów Sądu Najwyższego, powołanych na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa

w składzie ukształtowanym w trybie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. może rodzić

odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa za naruszenie art. 6 EKPC i

to niezależnie od tego, w której z izb Sądu Najwyższego orzekają (zob. skargi w

sprawach Dudek i Lazur i I.G. przeciwko Polsce i 19 innych skarg, nr 41097/20,

42668/21 i 19 innych).

Europejski Trybunał Praw Człowieka postanowił skreślić z listy spraw skargi

szeregu polskich obywateli na rozpatrywanie ich spraw w Sądzie Najwyższym

przez osoby powołane na stanowiska sędziowskie przez Prezydenta RP w wadliwej

procedurze przy udziale <<nowej>> Krajowej Rady Sądownictwa, albowiem polski

rząd zawarł lub zobowiązał się zawrzeć z tymi osobami ugody, na mocy których

wypłaci im odszkodowania.

Nie sposób również pominąć wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r., w

sprawie C- 225/22, który stwierdził m.in., że:

- art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty praw

podstawowych Unii Europejskiej oraz zasadę pierwszeństwa prawa Unii należy

interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie uregulowaniom państwa

członkowskiego oraz orzecznictwu sądu konstytucyjnego tego państwa, z których

wynika, że sąd krajowy jest zobowiązany do zastosowania się do orzeczenia

wydanego przez skład orzekający sądu wyższej instancji, w przypadku gdy na

podstawie orzeczenia Trybunału ten sąd krajowy ustali, że co najmniej jeden z

sędziów zasiadających w tym składzie orzekającym nie spełnia wymogów

dotyczących niezawisłości, bezstronności i uprzedniego ustanowienia na mocy

ustawy w rozumieniu tego postanowienia, oraz że ponadto na mocy prawa

krajowego nie może on dokonywać badania prawidłowości ukształtowania tego

składu orzekającego na podstawie tych samych okoliczności, które zostały

uwzględnione w tym orzeczeniu Trybunału,

- art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty praw

podstawowych Unii Europejskiej należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji

I KZP 1/25

38

gdy na podstawie orzeczenia Trybunału ustalono, iż organ sądowy ostatniej

instancji nie spełnia wymogów dotyczących niezawisłości, bezstronności i

uprzedniego ustanowienia na mocy ustawy w rozumieniu tego postanowienia,

wydane przez taki organ orzeczenie, na mocy którego dana sprawa zostaje

przekazana sądowi niższej instancji do ponownego rozpoznania, należy uznać za

niebyłe, gdy taka konsekwencja jest z punktu widzenia danej sytuacji procesowej

nieodzowna dla zagwarantowania pierwszeństwa prawa Unii,

- chociaż organizacja wymiaru sprawiedliwości w państwach członkowskich,

w tym ustanowienie, skład, właściwość i funkcjonowanie sądów krajowych, należy

do kompetencji tych państw, to przy wykonywaniu tej kompetencji państwa

członkowskie mają obowiązek dotrzymywać zobowiązań wynikających dla nich z

prawa Unii, a w szczególności z art. 19 TUE (wyrok z dnia 11 lipca 2024 r., Hann-

Invest i in., C-554/21, C-622/21 i C-727/21, EU:C:2024:594, pkt 44 i przytoczone

tam orzecznictwo),

- na podstawie art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE każde państwo członkowskie

powinno zapewnić, by organy orzekające - jako <<sądy>> w rozumieniu prawa Unii

- w kwestiach związanych ze stosowaniem lub z wykładnią tego prawa i należące w

związku z tym do systemu środków odwoławczych w dziedzinach objętych prawem

Unii odpowiadały wymogom skutecznej ochrony sądowej, w tym zwłaszcza

wymogowi niezawisłości (wyrok z dnia 11 lipca 2024 r., Hann-Invest i in., C-554/21,

C-622/21 i C-727/21, EU:C:2024:594, pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo). W

tym względzie należy zaś zauważyć, że w wyroku z dnia 21 grudnia 2023 r.,

Krajowa Rada Sądownictwa (Dalsze zajmowanie stanowiska sędziego) (C-718/21,

EU:C:2023:1015), Trybunał uznał, że skład orzekający Izby Kontroli Nadzwyczajnej

i Spraw Publicznych, który wystąpił do niego z wnioskiem o wydanie orzeczenia w

trybie prejudycjalnym w sprawie zakończonej wydaniem tego wyroku, nie ma – ze

względu na sposób powołania wchodzących w jego skład sędziów – statusu

niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy w

rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 akapit drugi Karty

oraz że w konsekwencji ów skład orzekający nie stanowi 'sądu' w rozumieniu art.

267 TFUE [zob. podobnie (…) postanowienie z dnia 29 maja 2024 r., Rzecznik

Praw Obywatelskich (Skarga nadzwyczajna w polskim prawie), C-720/21,

I KZP 1/25

39

EU:C:2024:489, pkt 24]. Trybunał doszedł do tego wniosku w świetle własnego

orzecznictwa dotyczącego wykładni tych postanowień, a także ustaleń i ocen

dokonanych przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z dnia 8 listopada

2021 r. w sprawie Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce

(CE:ECHR:2021:1108JUD004986819), dotyczącym art. 6 ust. 1 EKPC, w

powiązaniu z ustaleniami i ocenami dokonanymi przez Naczelny Sąd

Administracyjny w wyroku z dnia 21 września 2021 r.,

- całokształt elementów zarówno systemowych, jak i dotyczących

konkretnych okoliczności faktycznych, o których mowa w pkt 47-57 i 62-76 wyroku

z dnia 21 grudnia 2023 r., Krajowa Rada Sądownictwa (…), może budzić w

przekonaniu jednostek uzasadnione wątpliwości co do niepodatności tych sędziów i

składu orzekającego, w którym zasiadają, na czynniki zewnętrzne, w szczególności

na bezpośrednie lub pośrednie wpływy krajowej władzy ustawodawczej i

wykonawczej, oraz co do ich neutralności względem ścierających się przed nimi

interesów. Tego rodzaju elementy mogły zatem prowadzić do braku widocznych

oznak niezawisłości lub bezstronności owych sędziów i tego organu, co mogłoby

podważyć zaufanie, jakie sądownictwo powinno budzić w tych jednostkach w

społeczeństwie demokratycznym i w państwie prawnym [wyrok z dnia 21 grudnia

2023 r., (…) pkt 77],

- w sytuacji, w której mamy do czynienia z orzeczeniem sądowym wydanym

przez organ ostatniej instancji, któremu Trybunał odmówił statusu sądu, ponieważ

organ ten nie spełnia wymogów dotyczących niezawisłości, bezstronności i

uprzedniego ustanowienia na mocy ustawy w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi

TUE, okoliczność ta nie może zostać pominięta przez sąd, zgodnie z zasadą

pierwszeństwa prawa Unii oraz ze skutkami wiążącymi się z takim orzeczeniem

Trybunału,

- obecność w danym organie choćby jednego sędziego powołanego w tych

samych okolicznościach co rozpatrywane w sprawie zakończonej wydaniem tego

wyroku, wystarczy, aby pozbawić ten organ jego statusu niezawisłego i

bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy w rozumieniu art. 19

ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 akapit drugi Karty [zob. podobnie

I KZP 1/25

40

postanowienie z dnia 29 maja 2024 r., Rzecznik Praw Obywatelskich (Skarga

nadzwyczajna w polskim prawie), (…) pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo],

- co się tyczy (…) orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, należy dodać, że z

utrwalonego orzecznictwa wynika, iż sąd krajowy, który skorzystał z uprawnienia

przyznanego mu w art. 267 akapit drugi TFUE, nie powinien w danym wypadku

uwzględniać oceny sądu krajowego wyższej instancji, jeżeli w świetle wykładni

dokonanej przez Trybunał uzna, że ocena ta nie jest zgodna z prawem Unii, i w

razie potrzeby winien odstąpić od stosowania przepisu prawa krajowego

zobowiązującego go do zastosowania się do orzeczeń tego sądu wyższej instancji.

Powyższe podejście należy również stosować w sytuacji, gdy na mocy krajowego

przepisu proceduralnego sąd powszechny jest związany orzeczeniem krajowego

sądu konstytucyjnego, które w jego ocenie jest sprzeczne z prawem Unii [zob.

podobnie wyrok z dnia 22 lutego

2022 r., RS (Skutki wyroków sądu

konstytucyjnego), C-430/21, EU:C:2022:99, pkt 75, 76]”.

Powyższe stanowisko Sądu Najwyższego należy w całości odnieść również

do orzeczeń zapadających w pozostałych izbach Sądu Najwyższego, gdy

chociażby jeden z zasiadających w składzie sędziów uzyskał nominację w

opisanych powyżej warunkach.

Spośród sędziów zasiadających w składzie podejmującym uchwałę w

sprawie II ZZP 1/24, tylko sędziowie SN Wiesław Kozielewicz i Zbigniew

Korzeniowski nie zostali powołani na urząd sędziego Sądu Najwyższego w wyniku

rekomendacji udzielonej przez Krajową Radę Sądownictwa ukształtowaną na mocy

ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa

oraz niektórych innych ustaw. W związku z tym, w świetle poczynionych rozważań,

uchwała, której nadano moc zasady prawnej nie jest wiążąca dla Sądu

Najwyższego rozpoznającego pytanie prawne w niniejszej sprawie. Jak łatwo

zauważyć, odmienne stanowisko doprowadziłoby w istocie do związania Sądu

Najwyższego, a w konsekwencji także sądu powszechnego przez organ, który nie

stanowi „sądu ustanowionego ustawą” w podanym wyżej rozumieniu. W związku z

tym wskazana „uchwała” traktowana będzie jako pogląd wyrażony w piśmiennictwie

prawniczym.

I KZP 1/25

41

W świetle powyższych uwag wniosek prokuratora o umorzenie postępowania

na podstawie art. 86 u.SN okazał się niezasadny, ponieważ podjęcie uchwały nie

stało się zbędne.

Jak wskazano już wcześniej, przedmiotem rozważań będzie wyłożenie

normy prawnej wynikającej z treści art. 181 Konstytucji, art. 30 § 1 u.p.s.w. i art.

135 § 1 u.p.p., których treść przedstawiono w związku z omawianiem

abstrakcyjnego pytania prawnego Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego. Istota

tych regulacji, odnosząc to do realiów rozważanej sprawy, sprowadza się do tego,

że sędzia, w tym sędzia sądu wojskowego, a także prokurator nie mogą być, bez

zgody sądu określonego w ustawie, pociągnięci do odpowiedzialności karnej.

Sąd formułujący zagadnienie prawne trafnie zauważył, że w orzecznictwie i

piśmiennictwie istnieją dwa rozbieżne stanowiska związane z temporalnym

obowiązywaniem immunitetów sędziowskiego, w szczególności sędziego sądu

wojskowego i prokuratorskiego.

Stanowiskiem dominującym, przeważającym zarówno w orzecznictwie, jak i

w literaturze jest pogląd, że immunitet formalny dotyczy osób, które mają status

sędziego albo prokuratora, co oznacza, że pociągnięcie do odpowiedzialności

karnej osób w czasie, gdy nie są już sędziami albo prokuratorami nie wymaga

zgody odpowiedniego sądu dyscyplinarnego nawet wówczas, gdy czyn popełniony

miał zostać w czasie sprawowania urzędu. Reprezentatywne dla tego stanowiska

są: uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2006 r., SNO 64/05 i z dnia 12

września 2006 r., SNO 40/06, postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca

2012 r., I KZP 7/12, z dnia 17 lipca 2012 r., SNO 32/12, z dnia 14 stycznia 2025 r., I

KZ 42/24 i z dnia 6 marca 2025 r., I KZ 7/25 oraz poglądy wyrażone w literaturze: L.

Garlicki, (w:) L. Garlicki (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz,

Warszawa 2007, komentarz do art. 181 s. 3; S. Dąbrowski i A. Łazarska, (w:) A.

Górski (red.), Prawo o ustroju sądów powszechnych. Komentarz Lex, Warszawa

2013, s. 381 – 382; J. Gudowski, T. Ereciński, J. Iwulski, Komentarz do ustawy –

Prawo o ustroju sądów powszechnych, (w:) Prawo o ustroju sądów powszechnych.

Ustawa o Krajowej Radzie Sądownictwa. Komentarz, Warszawa 2009, s. 291; A.

Kiełtyka, W. Kotowski, A. Ważny, Prawo o prokuraturze. Komentarz, Lex/el. 2017, s.

523 – 524; R. Kmieciak, A. Staszak, Prawo o prokuraturze. Komentarz, Warszawa

I KZP 1/25

42

2020, s. 334; A. Herzog, Postępowanie w sprawach o uchylenie immunitetu

prokuratorskiego – stan prawny i praktyka (część I), Prokuratura i Prawo 2008, z. 4,

s. 8; R. A. Stefański, Immunitet prokuratorski, Prokuratura i Prawo 1997, z. 2, s. 72

– 73; B. Janusz – Pohl, Immunitet sędziowski sędziów powszechnych –

zagadnienia wybrane (w:) G. Rejman, B. T. Bieńkowska, Z. Jędrzejewski, P.

Mierzejewski (red.): Problemy prawa i procesu karnego. Księga poświęcona

pamięci prof. Alfreda Kaftala, Warszawa 2008, s. 135 – 136; J. R. Kubiak, J.

Kubiak, Immunitet sędziowski, PS 1993, z. 11 – 12, s. 5 – 6; A. Kaftal, A.

Wernerowa, O immunitecie sędziowskim, PiP 1960, z. 11, s. 787 – 778; K.

Klugiewicz, Jeszcze kilka słów o immunitecie sędziowskim – uwagi na marginesie

postanowienia z dnia 15.03.2011 r. (WZ 8/11), Kwartalnik Krajowej Szkoły

Sądownictwa i Prokuratury 2012, z. 1, s. 52 – 54.

Stanowisko opowiadające się za objęciem immunitetem formalnym także

osób, których stosunek służbowy ustał wyrażono w postanowieniach Sądu

Najwyższego z dnia 15 marca 2011 r., WZ 8/11, z dnia 25 kwietnia 2017 r., WZ

19/16 i z dnia 7 maja 2024 r., I KZ 8/24, a także w poniższych publikacjach: B.

Naleziński, (w:) P. Tuleja (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz,

Warszawa 2023, s. 593; K. Szczucki, (w:) L. Bosek, M. Safjan (red.), Konstytucja

RP. Tom II, Komentarz do art. 87 – 243, Warszawa 2016, s. 1069; B. Nita –

Światłowska, (w:) M. Jeż – Ludwichowska, A. Lach (red.), Dopuszczalność procesu.

System Prawa Karnego Procesowego, Warszawa 2015, s. 803 – 804; M.

Masternak – Kubiak (w:) M. Taczkowska (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej

Polskiej. Komentarz, Warszawa 2014, s. 459).

Zgodzić się należy z Sądem Apelacyjnym w Katowicach, że chociaż

immunitet sędziowski ma swoje umocowanie w regulacji konstytucyjnej (art. 181

Konstytucji RP), to jednak analogiczne brzmienie unormowań ustawowych,

regulujących immunitet przysługujący sędziom sądów wojskowych (art. 30 § 1

p.u.s.w.) – podobnie sędziom sądów powszechnych (art. 80 § 1 u.s.p.) – i

prokuratorom, wskazuje na potrzebę identycznej wykładni, przynajmniej w warstwie

językowej. Powtórzyć należy za Sądem Najwyższym, że „Jakkolwiek prokuratorzy

wyposażeni zostali w atrybut niezależności, a nie niezawisłości, tak jak sędziowie,

to różnica między tymi przymiotami nie może (…) przemawiać za odmiennym

I KZP 1/25

43

rozumieniem czasu działania immunitetu sędziowskiego i prokuratorskiego (tj. za

odmienną wykładnią tego samego zwrotu ustawowego). Trzeba mieć zresztą na

względzie fakt, że to właśnie przepisy o immunitecie sędziowskim stanowiły wzór

do uregulowania analogicznej instytucji względem prokuratorów (…), co jest

zrozumiałe wobec identycznego, gwarancyjnego immunitetu sędziowskiego i

prokuratorskiego. Mająca większe znaczenie niż zasada niezależności i dalej idąca

zasada niezawisłości sędziowskiej wskazuje na potrzebę szerszych gwarancji

urzędu sędziego, w szczególności w kierunku niezależności wewnętrznej, która nie

występuje w odniesieniu do urzędu prokuratorskiego. Dotyczy to jednak innych

rozwiązań normatywnych, natomiast nie może wpływać na różne rozumienie

instytucji, uregulowanej w jednolity sposób, mających na celu ochronę tych samych

dóbr (postanowienie Sądu Najwyższego, I KZP 7/12 i przywołane tam

piśmiennictwo oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2011 r., I KZP

31/10).

Bezpośrednie odczytanie art. 181 Konstytucji, art. 30 § 1 p.u.s.w. oraz art.

135 § 1 u.p.p. nie pozostawia wątpliwości, że w sferze językowej immunitet

formalny przysługuje odpowiednio sędziemu, w tym sędziemu wojskowemu albo

prokuratorowi, co w konsekwencji oznacza, że nie ma on zastosowania względem

osób, wobec których kwestia pociągnięcia ich do odpowiedzialności karnej

aktualizuje się wówczas, gdy sędziami albo prokuratorami już nie są, ponieważ nie

pozostają w stosunku służbowym określonym w odpowiedniej ustawie ustrojowej.

Wprawdzie kwestia ta nie ma decydującego znaczenia dla rozstrzygnięcia

omawianego zagadnienia prawnego, jednak podkreślić trzeba, że w orzecznictwie i

piśmiennictwie w istocie zgodnie przyjmuje się, że immunitet formalny przysługuje

zarówno sędziemu i prokuratorowi w stanie czynnym, jak i sędziemu i prokuratorowi

w stanie spoczynku. W przepisach ustawy – Prawo ustroju sadów powszechnych

przewidziano m.in., że sędzia w stanie spoczynku może używać dotychczasowego

tytułu z dodaniem wyrazów „w stanie spoczynku” (art. 99), jest zobowiązany

dochować godności sędziego (art. 104 § 1), zaś za uchybienie godności urzędu

sędziego po przejściu w stan spoczynku oraz uchybienie godności sędziego w

okresie pełnienia służby odpowiada on dyscyplinarnie (art. 104 § 2). Stosownie do

art. 70 § 1 p.u.s.w. i art. 127 § 1 u.p.p. przepisy te mają odpowiednie zastosowanie

I KZP 1/25

44

wobec sędziów wojskowych w stanie spoczynku i prokuratorów w stanie

spoczynku. Te jedynie przykładowo przywołane regulacje pozwalają na przyjęcie, iż

zarówno sędziowie w stanie spoczynku, jak i prokuratorzy w stanie spoczynku

nadal pozostają w stosunku służbowym. Zgodzić się należy z poglądami

wyrażonymi w piśmiennictwie, że sędzia przechodzący w stan spoczynku nie traci

stanowiska sędziego, lecz jedynie go nie zajmuje, a główną konsekwencją przejścia

w stan spoczynku jest odjęcie władzy sądowniczej oraz niektórych praw i

obowiązków korporacyjnych (T. Ereciński, J. Gudowski, J. Iwulski, (…), op. cit., s.

242). Wskutek przejścia w stan spoczynku sędzia traci władzę sędziowską i nie

może wydawać wyroków. Nadal jednak jest sędzią i mają do niego zastosowanie

przepisy ustrojowe dotyczące sędziów, z wyjątkiem tych, które stanowią, że

określonych regulacji nie stosuje się do sędziego w stanie spoczynku (S.

Dąbrowski, A. Łazarska, (…), op. cit., s. 308). Stanowisko to ma odpowiednie

zastosowanie do prokuratorów w stanie spoczynku.

Za przedstawionym językowym rozumieniem immunitetu sędziego i

prokuratora regulowanego przepisami Konstytucji oraz wskazanych ustaw

ustrojowych przemawia także wykładnia systemowa.

Wskazać trzeba, że w art. 88 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 23 grudnia 1994 r. o

Najwyższej Izbie Kontroli (Dz. U. z 2022 r., poz. 623) przewidziano, że Prezes,

wiceprezesi i dyrektor Najwyższej Izby Kontroli objęci są immunitetem formalnym

również po ustaniu stosunku pracy. Nadto, w art. 22 § 4 nieobowiązującej już

ustawy z dnia 8 czerwca 1972 r. o ustroju sądów wojskowych ( Dz. U. Nr 23, poz.

166) zapisano, że określony w § 1 tego przepisu immunitet sędziego sądu

wojskowego obejmuje również sędziego, który został odwołany lub utracił

stanowisko, jeżeli przedmiotem postępowania miałby być czyn popełniony w

okresie zajmowania stanowiska sędziego i pozostający w związku z wykonywaniem

obowiązków sędziowskich. Z przywołanych przepisów jasno wynika, że gdy celem

ustawodawcy było rozszerzenie temporalnego stosowania immunitetu, czynił to

przez pozytywną regulację ustawową. Fakt, iż w obowiązującym stanie prawnym

brak jest takiej regulacji w odniesieniu do sędziów, w szczególności sędziów sądów

wojskowych oraz prokuratorów, zdaje się wskazywać na świadomą i celową

rezygnację z takiego rozszerzenia. Przykładem takiej pozytywnej regulacji,

I KZP 1/25

45

potwierdzającym dotychczasowe wyniki wykładni, jest przywoływany już przepis art.

11a Protokołu w sprawie przywilejów i immunitetów Unii Europejskiej. Podobna

regulacja zawarta została także w art. 3 Protokołu w sprawie Statutu Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej (Dz.U.UE.C.2016.202.210). Stosownie do tego

przepisu, sędziowie TSUE chronieni są immunitetem jurysdykcyjnym, przy czym

objęci są nim także po zakończeniu funkcji, lecz jedynie w odniesieniu do działań

podejmowanych przez nich w ramach czynności służbowych.

Rezultat wykładni językowej, prowadzący do stwierdzenia, że warunkiem

przysługiwania immunitetu formalnego przewidzianego w art. 181 Konstytucji RP i

art. 30 § 1 p.u.s.w. oraz art. 135 § 1 u.p.p. jest posiadanie odpowiednio statusu

sędziego albo prokuratora, nie pozostaje w sprzeczności z istotą i funkcją

immunitetu.

Przyjąć należy, że immunitet jest prawem publicznym, przyznawanym, co do

zasady, nie określonej osobie, lecz określonym grupom społecznym. Przyznanie

immunitetu ma charakter generalny. Chociaż korzysta z niego określona osoba,

zaczyna on jej przysługiwać dopiero z momentem, gdy stała się członkiem danej

grupy, uzyskała określony status, czy objęła określoną funkcję. Trudno zatem

przyjąć, że immunitet jest przywilejem osobistym. Wprawdzie chroni on konkretną

osobę przed ściganiem karnym, ale tylko z powodu pełnienia przez nią funkcji,

zajmowania stanowiska, czy wykonywania określonego zawodu. Celem immunitetu

nie jest uprzywilejowanie określonych osób, czy grup społecznych, lecz

zagwarantowanie prawidłowego wykonywania zadań przez wskazane wyżej

kategorie osób. Ma on chronić te osoby przed możliwością wpływania na ich

oświadczenia lub zachowania poprzez wszczynanie postępowań karnych (zob.

uchwała Sądu Najwyższego, I KZP 31/10 i podana tam literatura). Podkreślić

trzeba, w odniesieniu do formalnego immunitetu sędziowskiego, że jest to

mechanizm służący stabilizacji, niezbędnej dla funkcjonowania wymiaru

sprawiedliwości jako jednej z władz konstytucyjnych i zabezpieczający (między

innymi sądy) i sędziów w ich niezależnym orzekaniu. Istnienie immunitetu ma swój

aspekt subiektywny, ponieważ immunitet chroni konkretną osobę. Jednakże

ochronny skutek wobec konkretnej osoby ma charakter wtórny, towarzyszący z

konieczności zasadniczym celom i ratio istnienia instytucjonalnego immunitetu

I KZP 1/25

46

formalnego, jakim jest ochrona prawidłowego, bo niezależnego i chronionego przed

naciskami, działania wymiaru sprawiedliwości. Sensem istnienia immunitetu jest

zapewnienie niezależności sądów i niezawisłości sędziów, jako fundamentu

funkcjonowania sądów niezależnych od innych władz i nieulegających ich choćby

refleksowemu wpływowi (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 listopada

2007 r., sygn. akt K 39/07, OTK-A 2007, nr 10, poz. 129).

Przedstawione rozumienie istoty i celu immunitetu formalnego, mającego

chronić niezależność sądów i niezawisłość sędziów, a także niezależne

funkcjonowanie prokuratury, nie oznacza jednak, że immunitet ten przysługuje

także byłym sędziom i byłym prokuratorom, ponieważ – jak już wyjaśniono –

wykładane przepisy odnoszą się do sędziów i prokuratorów, czyli osób

pozostających w odpowiednim stosunku służbowym.

Trzeba również pamiętać, że immunitet formalny chroni sędziego lub

prokuratora również co do czynów popełnionych przed objęciem tego stanowiska.

To także wskazuje na to, że czas dokonania czynu lub okoliczności jego

popełnienia (związek z zajmowanym stanowiskiem) nie mają znaczenia dla

określenia czasu trwania immunitetu. Istotny jest moment pociągania sędziego lub

prokuratora do odpowiedzialności karnej (chwila wszczęcia postępowania in

personam), obojętnie czy za czyny popełnione przed, czy po objęciu urzędu. Jeżeli

zatem potrzeba przedstawienia zarzutów osobie podejrzanej ujawni się po

wygaśnięciu stosunku służbowego, wówczas nie ma przeszkód do dokonania

stosownej czynności procesowej i dalszego prowadzenia postępowania karnego.

Zaprezentowanego stanowiska nie może zmienić ani odwoływanie się do

naruszenia konstytucyjnej zasady równości wobec prawa (art. 32 ust. 1

Konstytucji), ani próba ewentualnego wywodzenia szerszego temporalnie

stosowania immunitetu wobec sędziów w związku z regulacjami zawartymi w

Rozdziale VIII Konstytucji.

W postanowieniach Sądu Najwyższego w sprawach Wz 8/11, Wz 19/16 i I

KZ 8/24 wyrażono pogląd, że „Nie ma żadnego racjonalnego uzasadnienia dla

odmiennego traktowania sędziego, który przeszedł w stan spoczynku i z racji

zachowania statusu sędziego zachował również immunitet sędziowski oraz

sędziego, który w ogóle odszedł z urzędu. Przeciwne rozumowanie naruszałoby

I KZP 1/25

47

konstytucyjną zasadę równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP).

Wszyscy są bowiem wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego

traktowania przez władze publiczne. Z treści powołanej zasady konstytucyjnej

wynika nakaz jednakowego traktowania podmiotów w obrębie określonej kategorii.

Zbiór podmiotów charakteryzujących się w równym stopniu daną istotną cechą

powinien być oceniany, z punktu widzenia ich sytuacji procesowej, według jednej

miary (relewantnej analizy prawnej dokonanej przez organy Państwa) - zob.

ostatnie z przywołanych orzeczeń.

W świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego (zob. m.in. wyroki z dnia

3 marca 2015 r., sygn. akt K 39/13, OTK-A 2015/3/27 i z dnia 13 marca 2006 r.,

sygn. akt P 8/05, OTK-A 2006/3/28) konstytucyjna zasada równości nakazuje

nakładać jednakowe obowiązki, względnie przyznawać jednakowe prawa

podmiotom odznaczającym się tą samą cechą istotną, a jednocześnie dopuszcza,

lecz nie wymaga, by nakładać różne obowiązki, względnie przyznawać różne prawa

podmiotom, które mają taką cechę oraz podmiotom, które jej nie mają.

Sprawiedliwość wymaga, aby zróżnicowanie prawne podmiotów (ich kategorii)

pozostawało w odpowiedniej relacji do różnic w ich sytuacji faktycznej jako

adresatów danych norm prawnych.

Jest oczywiste, że sytuacja sędziów i prokuratorów w stanie spoczynku oraz

byłych sędziów i prokuratorów różni się zasadniczo. Cechą wspólną jest to, że w

obu przypadkach sędziowie i prokuratorzy w stanie spoczynku oraz byli sędziowie i

prokuratorzy nie wykonują obowiązków służbowych: sędziowie w stanie spoczynku

i byli sędziowie nie orzekają, zaś prokuratorzy i prokuratorzy w stanie spoczynku

nie wykonują czynności procesowych i innych przewidzianych w stosownych

ustawach. Pierwsza kategoria pozostaje jednak nadal w stosunku służbowym i

podlega licznym ograniczeniom, m.in. przykładowo wymienionym wcześniej.

Stanowi to istotny element różnicujący, który w konsekwencji uniemożliwia

przełamanie rezultatów wykładni językowej, ponieważ utrzymywanie, iż jej rezultat

prowadzi do sprzeczności z zasadą równości wobec prawa jest nietrafny.

Dodać do tego należy, że konstytucyjne i ustawowe przepisy związane z

immunitetami, jako regulacje uchylające lub uniemożliwiające realizację

określonych form odpowiedzialności, stanowią wyjątek od zasady osobistej

I KZP 1/25

48

odpowiedzialności za naruszenie norm prawa oraz od zasady równości obywateli

wobec prawa. Zgodnie z utrwaloną regułą exceptiones non sunt extendendae (por.

Z. Ziembiński, Logika praktyczna, Warszawa 1974, s. 253), przepisy te nie mogą

być interpretowane rozszerzająco [zob. uchwała Sądu Najwyższego, I KZP 31/10;

B. Naleziński (…), op. cit., 592; B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej

Polskiej. Komentarz, Warszawa 2012, s. 909; S. Dąbrowski (…) op. cit., s. 377], a

do takiej sytuacji doszłoby, gdyby przyjąć, że desygnaty słów „sędzia” i „prokurator”,

użytych w rozważanych aktach prawnych, zawierają w sobie również byłych

sędziów i byłych prokuratorów.

Stanowisko przemawiające za tym, że sędzia, w odniesieniu do czynów,

które według zarzutów miał popełnić w czasie sprawowania swojego urzędu, w tym

zwłaszcza pozostających w związku z wykonywaniem funkcji jurysdykcyjnych, choć

nie tylko (postanowienie Sądu Najwyższego w sprawie I KZ 8/24), zachowuje

immunitet także wtedy, kiedy kwestia pociągnięcia go za nie do odpowiedzialności

karnej aktualizuje się dopiero po zakończeniu sprawowania przez niego urzędu,

nawet gdy nie korzysta ze statusu sędziego w stanie spoczynku, odwołuje się

głównie do unormowań konstytucyjnych, w szczególności art. 181, a także art. 178

ust. 1 Konstytucji (postanowienie w sprawie WZ 8/11), postrzegając instytucję

immunitetu jako gwarancję niezawisłości sędziów w sprawowaniu swojego urzędu.

Celem immunitetu byłoby zatem zapewnienie sędziemu możliwości swobodnego i

niezawisłego orzekania z respektowaniem Konstytucji oraz obowiązujących ustaw.

Inaczej mówiąc, immunitet miałby służyć zapewnieniu sędziom swobody

podejmowania decyzji i zabezpieczeniu przed wywieraniem jakiejkolwiek

pozaprawnej presji na kierunek i treść wydawanych przez nich rozstrzygnięć. Jak

zrelacjonowano to w pisemnym stanowisku prokuratora: „Presja taka może wyrażać

się zarówno w naciskach na orzekanie, jak i w odwecie za orzekanie, przy czym

środkiem ku temu może być dążenie do wszczynania przeciwko sędziemu

postępowań karnych opartych na niedostatecznie uzasadnionych lub wręcz

fikcyjnych zarzutach. O ile tak rozumiane naciski możliwe są jedynie w czasie

pełnienia przez sędziego czynnej służby sędziowskiej, gdyż tylko wówczas

przysługuje mu uprawnienie do wydawania orzeczeń, o tyle odwet za orzekanie

może nastąpić także po zakończeniu służby”. Wprawdzie argument ten w

I KZP 1/25

49

przywoływanych orzeczeniach się nie pojawia, ale przedstawione rozumienie

immunitetu można próbować wyprowadzać także z treści art. 173 Konstytucji

stanowiącego, że sądy i trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz,

a immunitet ma stanowić jeden z elementów gwarantujących ową odrębność i

niezależność. Wnioski wynikające z wymienionych wyżej orzeczeń nie mogą być

jednak podzielone. Po pierwsze, argumentacji konstytucyjnej nie można byłoby

wyprowadzić w odniesieniu do immunitetu prokuratorskiego, ponieważ nie jest on w

Konstytucji uregulowany. Po drugie, nie sposób uznać, że wymienionym w art. 181

Konstytucji „sędzią” jest także „niesędzia”, tj. osoba, która swój status sędziowski

utraciła. Po trzecie wreszcie, jeśli istotą immunitetu miałoby być chronienie

odrębności i niezależności sądów i niezawisłości orzekających w nim sędziów, w

podanym wyżej rozumieniu, to ochrona ta byłaby niepełna. Zgodnie z art. 2 § 1 i §

1a u.s.p. zadania z zakresu wymiaru sprawiedliwości wykonują sędziowie, a także

we wskazanym zakresie asesorzy sądowi. W sprawowaniu wymiaru

sprawiedliwości biorą udział również obywatele, na co wskazuje art. 182

Konstytucji. Ławnicy, o których mowa, stosownie do art. 169 § 1 u.s.p., są w

zakresie orzekania niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom.

Uczestniczący w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości ławnicy nie są sędziami, co

jasno wynika chociażby z zestawienia art. 181 i 182 Konstytucji, i nie są w ogóle

chronieni immunitetem, także w zakresie czynów związanych z orzekaniem.

Stanowi to istotny argument przemawiający za odrzuceniem możliwości

wykreowania na gruncie przepisów Konstytucji swoiście pojmowanego immunitetu

formalnego przysługującego osobom, które nie są już sędziami, w związku z

czynami popełnionymi w czasie pozostawania przez nich w stosunku służbowym,

niezależnie od ich charakteru, w szczególności popełnionych w związku z

wykonywaniem obowiązków orzeczniczych. Obowiązujące przepisy nie różnicują

ochrony sędziego wynikającej z przysługującego mu immunitetu w zależności od

tego, czy czyn, którego miałby się dopuścić, ma związek z pełnionym urzędem, czy

też z jego życiem prywatnym. „W tym też kontekście nie sposób znaleźć

jakichkolwiek rzeczowych argumentów dla objęcia immunitetem osoby, która

zrzekła się lub została złożona z urzędu sędziego, a której stawiany jest zarzut

popełnienia pospolitego przestępstwa, niezwiązanego z wykonywaniem funkcji

I KZP 1/25

50

orzeczniczej, chociaż w okresie sprawowania urzędu sędziego. Komentowanie

orzeczenie (postanowienie Sądu Najwyższego, WZ 8/11 – uwaga SN),

odczytywane literalnie, mogłoby prowadzić do konkluzji, że <<byli sędziowie>> są

objęci immunitetem nie tylko w zakresie czynów popełnionych w czasie

sprawowania urzędu sędziego i pozostających w związku z wykonywaniem funkcji

orzeczniczej, ale i wszystkich innych (…)”, (K. Klugiewicz (…), op. cit. s. 54).

W konsekwencji powyższych rozważań Sąd Najwyższy uchwalił, że

warunkiem przysługiwania immunitetu formalnego przewidzianego w art. 181

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i art. 30 § 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

Prawo o ustroju sądów wojskowych (Dz.U.2022.2250 tj. ze zm.) oraz w art. 135 § 1

ustawy z dnia 28 stycznia 2016 r. Prawo o prokuraturze (Dz.U.2024.390 tj. ze zm.)

jest posiadanie statusu sędziego albo prokuratora.

Na koniec należy zauważyć, że wynikający z mniejszościowego stanowiska

postulat objęcia ochroną immunitetową także byłych sędziów i byłych prokuratorów

w odniesieniu do czynów, których dopuścili się w związku z wykonywaniem

obowiązków służbowych, nie jest pozbawiony racji. Nie można przecież wykluczyć,

że sędzia albo prokurator, licząc się z możliwością odejścia ze służby i będąc

świadomy ewentualnych działań represyjnych za wydawane przez siebie

orzeczenia, czy podejmowane czynności, nie miałby pełnej swobody orzekania czy

podejmowania decyzji. Jest to szczególnie widoczne w czasach ostrego sporu

politycznego, w którym funkcjonowanie sądów i prokuratury oraz orzeczenia sądów

i czynności prokuratorów wykorzystywane są instrumentalnie w debacie publicznej,

a nadto postrzegane nierzadko jako czyny zabronione, co powoduje, że w

konsekwencji straszy się sędziów i prokuratorów odpowiedzialnością karną. Rzecz

jednak w tym, że opisana sytuacja nie może doprowadzić do przełamania

zaprezentowanego kierunku wykładni, a wyrażony postulat oceniany może być

jedynie w perspektywie de lege ferenda [zob. postanowienie Sądu Najwyższego, I

KZ 42/24; K. Klugiewicz (…), op. cit., s. 54].

[J.J.]

[a.ł]

I KZP 1/25

51

Waldemar Płóciennik Kazimierz Klugiewicz Zbigniew Puszkarski