SN oddalił wniosek o wyłączenie sędziego w sprawie powoda przeciwko Skarbowi Państwa

Wnioskiem datowanym na 30 sierpnia 2026 r. pełnomocnik powoda wniósł

o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego X.Y. od rozpoznania sprawy I CSK

3870/24.

W uzasadnieniu wniosku powołano się m.in. na przepisy regulujące tzw. test

„niezawisłości i bezstronności” sędziów sądów powszechnych, uchwałę

Sądu Najwyższego z 24 września 2025 r., sygn. III PZP 1/25, oraz inne orzeczenia

Sądu Najwyższego, wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, a także sądów powszechnych.

Wnioskodawca przedstawił własną ocenę prawną okoliczności powołania sędziego

I NWW 72/26

2

na skutek rekomendacji Krajowej Rady Sądownictwa, której kształt został określony

ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa

oraz niektórych innych ustaw, wskazując, że wyłączenie jest konieczne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zgodnie z art. 26 § 2 zd. 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.

o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. 2024, poz. 622, dalej: „u.SN”)

do właściwości Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych należy

rozpoznawanie wniosków lub oświadczeń dotyczących wyłączenia sędziego

albo o oznaczenie sądu, przed którym ma się toczyć postępowanie, obejmujących

zarzut braku niezależności sądu lub braku niezawisłości sędziego.

Jak stanowi art. 48 § 1 k.p.c., sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy:

(1) w sprawach, w których jest stroną lub pozostaje z jedną ze stron w takim

stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziaływa na jego prawa lub obowiązki;

(2) w sprawach swego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej,

krewnych bocznych do czwartego stopnia i powinowatych bocznych do drugiego

stopnia; (3) w sprawach osób związanych z nim z tytułu przysposobienia,

opieki lub kurateli; (4) w sprawach, w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem

albo był radcą prawnym jednej ze stron; (5) w sprawach, w których w instancji niższej

brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jako też w sprawach o ważność

aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego

oraz w sprawach, w których występował jako prokurator; (6) w sprawach

o odszkodowanie z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego

orzeczenia niezgodnego z prawem, jeżeli brał udział w wydaniu tego orzeczenia.

Z kolei zgodnie z art. 49 § 1 k.p.c., niezależnie od przyczyn wymienionych

w art. 48 k.p.c., sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony,

jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną

wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie.

2. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że wniosek o wyłączenie

sędziego wchodzi w zakres przedmiotowy art. 26 § 2 u.SN, jeżeli są w nim

podnoszone argumenty odnoszące się do okoliczności związanych

z funkcjonowaniem wymiaru sprawiedliwości w ogólności, w tym brakiem

niezależności sądu wobec organów pozasądowych, brakiem samodzielności

I NWW 72/26

3

sędziego wobec władz i innych organów sądowych, czy brakiem niezależności

od wpływu czynników społecznych i politycznych (zob. postanowienia

Sądu Najwyższego: z 3 czerwca 2020 r., I NWW 16/20; z 27 maja 2021 r.,

I NWW 41/21). W konsekwencji przyjąć należy, że z zarzutem braku niezawisłości

sędziego, o którym mowa w art. 26 § 2 u.SN, mamy do czynienia w sytuacji,

gdy wniosek o wyłączenie sędziego oparty jest na argumentach związanych

z okolicznościami odnoszącymi się do zewnętrznej niezawisłości sędziego.

Aspekt zewnętrzny niezawisłości sędziowskiej wymaga, aby dany organ

wypełniał swoje zadania w pełni autonomicznie, bez podległości w ramach hierarchii

służbowej, bez podporządkowania komukolwiek, w sposób wolny od nakazów

czy wytycznych z jakiegokolwiek źródła, pozostając w ten sposób pod ochroną

przed ingerencją i naciskami z zewnątrz, które mogą zagrozić niezależności osądu

jego członków i wpływać na ich rozstrzygnięcia (zob. postanowienie

Sądu Najwyższego z 27 maja 2021 r., I NWW 41/21; zob. też wyroki

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej: z 19 listopada 2019 r. w sprawach

połączonych C-585/18, C-624/18 i C-625/18, pkt 120-122; z 25 lipca 2018 r.,

C-216/18 PPU, pkt 63 i 65; z 24 czerwca 2019 r., C-619/18, pkt 72 i 73 oraz wyrok

Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 6 listopada 2018 r., w sprawie

Ramos Nunes de Carvalho e Sá przeciwko Portugalii, skargi nr 55391/13, 57728/13

i 74041/13, par. 150 i przytoczone tam orzecznictwo).

3. W postanowieniu z 3 czerwca 2020 r., sygn. I NWW 18/20, Sąd Najwyższy,

wskazując na treść art. 26 § 3 u.SN, trafnie wyróżnił trzy rodzaje wniosków

o wyłączenie sędziego opartych na „zarzucie braku niezawisłości sędziego”,

o którym mowa w art. 26 § 2 u.SN, a mianowicie: (1) wnioski o wyłączenie sędziego,

obejmujące zarzut braku niezawisłości i równocześnie obejmujące ustalenie

oraz ocenę zgodności z prawem powołania sędziego; (2) wnioski o wyłączenie

sędziego, obejmujące zarzut braku niezawisłości i równocześnie obejmujące

ustalenie oraz ocenę zgodności z prawem umocowania sędziego do wykonywania

zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości; (3) wnioski o wyłączenie sędziego,

obejmujące zarzut braku niezawisłości, które jednak nie obejmują pozostałych,

wskazanych w punkcie 1 i 2 ustaleń lub ocen.

W pierwszym przypadku, wniosek obejmujący ustalenie oraz ocenę zgodności

z prawem powołania sędziego opiera się na twierdzeniu wnioskodawcy, że sędzia,

którego dotyczy, nie został w istocie powołany na urząd sędziego, a zatem nie jest

I NWW 72/26

4

sędzią. Tak sformułowany zarzut automatycznie obejmuje zarzut braku niezawisłości

z uwagi na okoliczność, że niezawisłość jest cechą, która odnosi się do sędziów.

W konsekwencji kwestionowanie powołania każdorazowo jest jednocześnie

kwestionowaniem niezawisłości. Jednocześnie Sąd Najwyższy podkreślił,

że zarzuty, o których mowa w art. 26 § 2 u.SN, nie mogą dotyczyć oceny tego,

czy dana osoba jest sędzią, a więc polegać na rozstrzyganiu w przedmiocie

przysługiwania osobie objętej wnioskiem statusu sędziowskiego. Ograniczenie

to stanowi konsekwencję przewidzianej na poziomie konstytucyjnym procedury

powoływania sędziów przez Prezydenta RP na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa

(art. 179 Konstytucji RP) i wiąże się z rozstrzygnięciem przez ustawodawcę,

że akt powołania stanowi podstawę prawno-konstytucyjnego stosunku łączącego

osobę sędziego z Rzecząpospolitą Polską, który – jako taki – nie może być

przedmiotem kontroli sądowej (por. postanowienia Sądu Najwyższego:

z 16 października 2019 r., I NOZP 2/19; z 21 kwietnia 2020 r., I NWW 2/20;

z 14 września 2023 r., I NWW 370/23).

W drugim przypadku, wniosek o wyłączenie sprowadza się do twierdzenia,

że jakkolwiek sędzia został powołany na urząd sędziego, to w związku z zaistnieniem

określonych okoliczności (np. powołaniem na urząd sędziego po przeprowadzeniu

postępowania ukształtowanego ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy

o Krajowej Radzie Sądownictwa), kwestionowane jest jego votum czyli umocowanie

do wykonywania zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości. Jak jednak słusznie

podkreślił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 3 czerwca 2020 r., I NWW 16/20,

nieuprawnione jest kwestionowanie samego votum sędziowskiego w całości

lub w części, które stanowi nieodłączny element wykonywania władzy sędziowskiej.

Zdaniem Sądu Najwyższego, instytucja wyłączenia sędziego nie może służyć

generalnemu wykluczeniu sędziego z orzekania, czy to przez bliżej niesprecyzowany

czas, czy tym bardziej na zawsze.

W trzecim przypadku, wniosek o wyłączenie sędziego opiera się na zarzucie

braku niezawisłości sędziego, jednak nie obejmuje ustalenia oraz oceny zgodności

z prawem powołania sędziego ani jego umocowania do wykonywania zadań

z zakresu wymiaru sprawiedliwości.

Stosownie do powyższego w judykaturze Sądu Najwyższego podkreśla się,

że do rozpoznania merytorycznego kwalifikują się tylko wnioski z trzeciej kategorii.

Celem regulacji wprowadzonej art. 26 § 2 u.SN nie jest bowiem ocena okoliczności

I NWW 72/26

5

o charakterze generalnym przekładających się w istocie na możliwość

zakwestionowania statusu sędziego, lecz zagwarantowanie stronie prawa do sądu.

Przyjęcie odmiennej, sugerowanej przez wnioskodawcę, perspektywy,

zgodnie z którą brak niezawiłości sędziego może być następstwem

wyłącznie systemowej nieprawidłowości związanej z procedurą nominacyjną,

kreowałoby nieznane w systemie prawnym Rzeczypospolitej Polskiej powszechne

prawo do kwestionowania statusu sędziego. Wniosek taki nie znajduje oparcia

w obowiązujących normach prawnych (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego

z 21 kwietnia 2023 r., I NWW 276/22).

Analogicznie Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie wskazywał,

że sędzia powołany na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej ustawą

z dnia 8 grudnia 2017 r. pozostaje sędzią w rozumieniu prawa polskiego

i europejskiego, zaś sąd z jego udziałem jest sądem w rozumieniu przepisów

unijnych. Naczelny Sąd Administracyjny przyjął jednocześnie, że tylko wykazanie

konkretnych przesłanek mogących świadczyć o braku niezależności

lub bezstronności sędziego może prowadzić do innego wniosku, zaś sama

okoliczność powołania na urząd na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa

ukształtowanej w składzie i trybie przewidzianym ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r.

„pozostaje bez znaczenia” (zob. np. postanowienia Naczelnego Sądu

Administracyjnego: z 24 lutego 2022 r., III FZ 833/21; z 15 marca 2022 r., III FZ 6/22;

z 30 marca 2022 r., III FZ 95/22; z 30 sierpnia 2022 r., III FZ 311/22).

Ponadto w wyroku z 20 kwietnia 2023 r., sygn. II OSK 2539/22,

Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że sędzia powołany w powyższej

procedurze przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej „jest sędzią

Rzeczypospolitej Polskiej i sędzią europejskim w rozumieniu art. 2 i art. 19 ust. 1

Traktatu o Unii Europejskiej (Dz.U. 2004, nr 90, poz. 864/30 z późn. zm.) oraz art. 6

ust. 1-3 TUE w związku z art. 47 Karty Praw Podstawowych (Dz.Urz.UE.C 303

z 14 grudnia 2007 r., s. 1), a także art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie

Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada

1950 r. (Dz.U. 1993, nr 61, poz. 284 z późn. zm.), także wówczas, gdy procedura

poprzedzająca jego powołanie mogła być dotknięta wadami”.

4. Oceniając w świetle powyższych rozważań zasadność wywiedzionego

w niniejszej sprawie wniosku o wyłączenie sędziego podkreślić należy,

że wnioskodawca nie zawarł jakiegokolwiek odwołania do konkretnych okoliczności

I NWW 72/26

6

sprawy, które mogłyby świadczyć, że sędzia objęty wnioskiem nie będzie bezstronny.

Co więcej, wnioskodawca, w żaden sposób nie stara się chociażby uprawdopodobnić

podstaw wyłączenia sędziego, tj. wykazać konkretnych okoliczność tego rodzaju,

że mogłyby wywoływać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności.

Wnioskodawca powołuje przy tym przepisy regulujące procedurę

tzw. „testu niezawisłości i bezstronności” sędziów sądów powszechnych.

Przepisy te nie mają jednak zastosowania w niniejszej sprawie. W odniesieniu

do sędziów Sądu Najwyższego odrębną procedurę badania spełniania wymogów

niezawisłości i bezstronności reguluje bowiem ustawa o Sądzie Najwyższym.

Przypomnieć też należy, że o możliwości wyłączenia sędziego od rozpoznania

sprawy nie decyduje samo subiektywne przekonanie strony o braku bezstronności

sędziego, ale wystąpienie w konkretnej sprawie okoliczności uzasadniających

to odczucie. Pogląd ten utrwalony jest zarówno w orzecznictwie, jak i doktrynie.

5. Sądowi Najwyższemu znane jest przytoczone w uzasadnieniu wniosku

orzecznictwo zarówno Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, jak i Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, jednakże pozostaje ono bez wpływu na ocenę

zasadności wniosku. Podkreślić bowiem należy, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku

z 10 września 2026 r. w sprawie P 10/24 orzekł, iż art. 19 ust. 1 akapit drugi

Traktatu o Unii Europejskiej (Dz.U. 2004, nr 90, poz. 864/30, ze zm.) w związku

z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, załączonej do Traktatu

z Lizbony zmieniającego Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający

Wspólnotę Europejską, sporządzonego w Lizbonie dnia 13 grudnia 2007 r.

(Dz.U. 2009, nr 203, poz. 1569) oraz art. 267 Traktatu o funkcjonowaniu

Unii Europejskiej (Dz.U. 2004, nr 90, poz. 864/2, ze zm.) w zakresie,

w jakim Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej przypisuje sobie kompetencje

do oceny prawidłowości procedury rozpatrywania, oceniania i przedstawiania

Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej wniosku o powołanie sędziego

oraz ustalenia, że skład orzekający z udziałem osoby powołanej na urząd sędziego

przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej nie stanowi niezawisłego i bezstronnego

sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy, są niezgodne z art. 2, art. 8 ust. 1,

art. 90 ust. 1, art. 179 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 oraz art. 187

ust. 1 i 4 Konstytucji. Orzekł też, że art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu

o Unii Europejskiej w związku z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej

oraz art. 267 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej rozumiane w ten sposób,

I NWW 72/26

7

że sąd polski pozostaje związany wykładnią Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej obejmującą ocenę, o której mowa w punkcie 2, są niezgodne

z art. 2, art. 8 ust. 1, art. 90 ust. 1, art. 179 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17

oraz art. 187 ust. 1 i 4 Konstytucji. Powyższy wyrok potwierdza brak kompetencji

TSUE do oceny skuteczności powołań sędziowskich. Trybunał zaznaczył również,

że orzeczenia sądów międzynarodowych w tych kwestiach nie wywołują w Polsce

skutków prawnych.

Ponadto, w odniesieniu do orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw

Człowieka, zauważyć należy, że zgodnie z art. 46 ust. 1 Konwencji o ochronie praw

człowieka i podstawowych wolności prawomocny wyrok wiąże państwo będące

stroną danej sprawy.

6. Na koniec wskazać należy, że powołana we wniosku uchwała

Sądu Najwyższego z 24 września 2025 r., sygn. III PZP 1/25, odnosiła się

do konsekwencji orzeczeń kasatoryjnych Sądu Najwyższego w sprawach ze skarg

nadzwyczajnych, a zatem nie mogła mieć żadnego związku z przedmiotową sprawą.

Co również istotne, Sąd Najwyższy w składzie połączonych Izb:

Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

odstąpił od zasady prawnej sformułowanej przez skład siedmiu sędziów Izby Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych z 24 września 2025 r., sygn. akt III PZP 1/25,

i podjął uchwałę, w myśl której: żaden sąd lub inny organ władzy publicznej nie jest

uprawniony do uznania orzeczenia Sądu Najwyższego za niebyłe i pominięcia

jego skutków, nawet jeśli miałoby to nastąpić z odwołaniem się do prawa

Unii Europejskiej; Rzeczpospolita Polska nie przekazała organom Unii Europejskiej

lub jakiejkolwiek innej organizacji międzynarodowej kompetencji do stanowienia

norm regulujących organizację i funkcjonowanie krajowego wymiaru sprawiedliwości,

ani do określania zakresu, w którym mogą być one stosowane. Kompetencje

te przysługują wyłącznie konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej

i nie podlegają przekazaniu na podstawie art. 90 ust. 1 Konstytucji RP,

w konsekwencji nie znajduje w tym zakresie zastosowania art. 91 ust. 2 i 3

w zw. z art. 87 Konstytucji RP.

7. Z powyższych względów, na podstawie powołanych przepisów,

Sąd Najwyższy postanowił jak w sentencji.

[P.Sz.]

I NWW 72/26

8

[a.ł]