Sąd Najwyższy nie przyjął skargi Skarbu Państwa w sporze o odprawę celną

Powódka B.S. w pozwie wniesionym w dniu 31 stycznia 2025 r. przeciwko

Skarbowi Państwa - Izbie Administracji Skarbowej w Zielonej Górze domagała się

zasądzenia kwoty 28.929,30 zł wraz z odsetkami za opóźnienie liczonymi od 1

czerwca 2017 r., to jest od dnia ustania stosunku służbowego do dnia zapłaty, tytułem

odprawy za zwolnienie ze służby w Służbie Celno-Skarbowej w związku z likwidacją

lub reorganizacją.

Sąd Rejonowy w Zielonej Górze, wyrokiem z dnia 19 marca 2025 r. zasądził

dochodzoną kwotę. Natomiast wyrokiem z dnia 17 lipca 2025 r. Sąd Okręgowy

w Zielonej Górze oddalił apelację pozwanego.

Sąd odwoławczy nie miał wątpliwości, że roszczenie jest przedawnione.

Wskazał jednak, że w tym zakresie zastosowanie znajduje art. 165 ust 2 ustawy

I PSK 441/26

2

o Służbie Celnej. Zdaniem Sądu w sprawie zaszły „wyjątkowe okoliczności”

uzasadniające nieuwzględnienie terminu przedawnienia, co leży w granicach

uznania sędziowskiego. Sąd zastrzegł, że skoro kierownik urzędu/jednostki

organizacyjnej, ma prawo do oceny wystąpienia „wyjątkowych okoliczności”, to tym

bardziej takie prawo ma sąd, przed którym toczy się spór o roszczenie, które się

przedawniło.

Jednocześnie, niezależnie od powyższego, zdaniem Sądu odwoławczego,

choć zastosowanie znajduje art. 165 ust. 2 ustawy o Służbie Celnej, możliwość

stosowania art. 5 k.c. (analogicznie art. 8 k.p.) nie zostaje wyłączona. Stosunek

służbowy powódki regulowany jest tak zwaną pragmatyką służbową, która

wprawdzie ma pierwszeństwo przed normami wynikającymi z Kodeksu pracy, nie

oznacza to jednak, że do oceny zaistnienia „wyjątkowych okoliczności”, nie można

posiłkować się klauzulami generalnymi wyrażonymi w art. 5 k.c. Roszczenie takie

przeniesione jest przecież na drogę sądową, a sprawa toczy się przed sądem

powszechnym. Orzecznictwo ukształtowane na tle art. 5 k.c. (art. 8 k.p), które na

gruncie przedmiotowej sprawy ma odpowiednie zastosowanie, pozwala na uznanie,

że Sąd pierwszej instancji prawidłowo nie uwzględnił zarzutu przedawnienia.

Skargę kasacyjną wywiódł pozwany, zaskarżył wyrok Sądu odwoławczego

w całości, zarzucając mu naruszenie: art. 165 ust. 2 ustawy 27 sierpnia 2009 r.

o Służbie Celnej; art. 5 k.c. w związku z art. 8 k.p.; art. 170 ust. 4a w związku z ust 4

ustawy - Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej.

Zdaniem skarżącego skarga kasacyjna powinna zostać przyjęta do

rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., ponieważ w sprawie ujawniła się

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, a to art. 165 ust. 2 ustawy

o Służbie Celnej, a rozbieżności wywołuje:

- zagadnienie czy poprzedzona uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego

2024 r., III PZP 2/23, niejednolitość orzecznictwa w sprawach o odprawę pieniężną

stanowi wyjątkową okoliczność w rozumieniu art 165 ust. 2 ustawy o Służbie Celenej

(i jego odpowiednika art 252 ust 2 uKAS), usprawiedliwiającą nieuwzględnienie

terminu przedawnienia

- kwestia podmiotu uprawnionego do nieuwzględnienia upływu terminu

przedawnienia, przy czym według jednej linii orzeczniczej, opartej na wykładni

językowej art. 165 ust. 2 ustawy o Służbie Celnej (oraz stanowiącego jego

I PSK 441/26

3

odpowiednik art. 252 ust. 2 uKAS), jest do tego uprawniony wyłącznie kierownik

jednostki organizacyjnej, w której służba była pełniona; według linii konkurencyjnej,

uprawnienie to przysługuje również sądowi powszechnemu.

Sąd Najwyższy zważył:

Skarga kasacyjna nie może zostać przyjęta do rozpoznania. Staje się to

zrozumiałe, jeśli weźmie się pod uwagę trzy okoliczności. Po pierwsze, że w

podstawie skargi kasacyjnej nie wskazano art. 252 ust 2 uKAS, po drugie, że art. 165

ust 2 ustawy o Służbie Cywilnej na podstawie art. 260 w związku z art. 159 pkt 3

ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej

Administracji Skarbowej przestał obowiązywać od dnia 1 marca 2017 r., oraz po

trzecie, że zdaniem Sądu odwoławczego pominięcie przedawnienia uzasadnione jest

również klauzulą z art. 5 k.c. (art. 8 k.p.).

Mając w pamięci wskazane okoliczności, trzeba wskazać, że skarga

kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia wnoszonym w konkretnej,

indywidualnej sprawie zakończonej wydaniem prawomocnego wyroku, wobec czego

argumenty za potrzebą rozpoznania tak rozumianego środka zaskarżenia

przedstawione we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania nie mogą być

oderwane od podstawy faktycznej i prawnej orzeczenia objętego skargą, jak również

muszą być adekwatne do podstaw kasacyjnych, na których skarga została

skonstruowana. Takie stwierdzenie jest wynikiem tego, że Sąd Najwyższy (poza

uwzględnieniem z urzędu nieważności postępowania apelacyjnego) rozpoznaje

skargę kasacyjną wyłącznie w granicach zaskarżenia oraz w granicach jej podstaw,

będąc przy tym związanym ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę

zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 1 i 2 k.p.c.).

Znając wskazaną regułę staje się jasne, że w rozpoznawanej sprawie Sąd

Najwyższy nie będzie mógł odnieść się do wątpliwości interpretacyjnych wskazanych

w skardze kasacyjnej, a wiążących się z wykładnią art. 165 ust 2 ustawy o Służbie

Celnej. Wynika to z tego, że przepis ten nie mógł kształtować sytuacji prawnej

powódki, gdyż nie obowiązywał od dnia 1 marca 2017 r., a wymagalność

dochodzonego roszczenia powstała dopiero w dniu 7 czerwca 2017 r. Zauważa to

również pozwany wskazując na art 252 ust 2 uKAS, który jest następca art. 165 ust 2

ustawy o Służbie Celnej. Problem w tym, że art. 252 ust 2 uKAS nie został wskazany

I PSK 441/26

4

w podstawie zaskarżenia, a zatem z uwagi na ograniczenie z art. 39813 § 1 k.p.c. nie

może być brany pod uwagę przy rozpoznaniu skargi kasacyjnej. Strona wnosząca

skargę kasacyjną ma prawo powoływać się na przesłankę z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.,

jednak tylko wówczas, jeśli przepis mający podlegać wykładni został przez nią

wskazany w podstawie zaskarżenia.

Niezależnie od podniesionych argumentów, należy jeszcze wskazać, że

w rozpoznawanej sprawie spór idzie tylko o to, czy Sąd odwoławczy miał prawo

powołując się na „wyjątkowe okoliczności” (art. 165 ust 2 ustawy o Służbie Celnej

i art. 252 ust 2 uKAS) lub „zasady współżycia społecznego” (art. 5 k.c. i art. 8 k.p.)

nie uwzględnić zarzutu przedawnienia. W utrwalonym orzecznictwie Sądu

Najwyższego wskazano, że ocena, czy w konkretnym przypadku ma zastosowanie

norma art. 8 k.p. (lub podobna klauzula generalna), mieści się w granicach

swobodnego uznania sędziowskiego. Sfera ta w ramach postępowania kasacyjnego

może podlegać kontroli tylko w przypadku szczególnie rażącego i oczywistego

naruszenia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 1970 r., III PRN 39/70,

OSNCP 1971 nr 3, poz. 53; PiP 1972 nr 10, s. 170, z glosą K. Piaseckiego; z 15

września 1999 r., III CKN 339/98, OSNC 2000 Nr 3, poz. 58; OSP 2000 nr 4, poz. 66,

z glosą A. Szpunara; z 4 lipca 2002 r., I CKN 837/00, LexPolonica nr 376352 oraz

z 30 października 2003 r., IV CK 151/02, LexPolonica nr 1630441; z dnia 13 września

2018 r., II PK 141/17, LEX nr 2569740; postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 11

grudnia 2024 r., I PSK 99/24, LEX nr 3811327; z dnia 11 kwietnia 2003 r., I PK

558/02, OSNP 2004 Nr 16, poz. 283; z dnia 27 stycznia 2009 r., II PK 252/08 oraz z

dnia 7 stycznia 2014 r., I PK 272/13). Konkluzja ta jest zrozumiała, jeśli uwzględni

się, że nie jest możliwa taka wykładnia art. 8 k.p., która zawierałaby swoiste

„wytyczne", w jakich (kazuistycznych) sytuacjach sąd powszechny miałby

uwzględnić albo nie uwzględniać zarzutów wynikających z klauzuli generalnej

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2012 r., III PK 70/11, LEX nr

1215290).

Kierując się przedstawionymi racjami, należy stwierdzić, że w ramach

postępowania kasacyjnego nie da się generalnie przesądzić tego, „czy poprzedzona

uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2024 r., III PZP 2/23, niejednolitość

orzecznictwa w sprawach o odprawę pieniężną stanowi wyjątkową okoliczność

w rozumieniu art 165 ust. 2 ustawy o Służbie Celnej (i jego odpowiednika art 252

ust 2 uKAS), usprawiedliwiającą nieuwzględnienie terminu przedawnienia”. Trzeba

I PSK 441/26

5

też dodać, że wskazana przez pozwanego „niepewność prawna” nie była jedyną

okolicznością skłaniającą Sąd odwoławczy do odmowy uwzględnienia zarzutu

przedawnienia. Znaczy to tyle, że podniesiona w skardze kasacyjnej „potrzeba

wykładni” nie może stanowić podstawy do przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania.

Jeśli chodzi o kwestię podmiotu uprawnionego do nieuwzględnienia upływu

terminu przedawnienie, to Sąd Najwyższy zajął już stanowisko. W postanowieniu

Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2025 r., II PSK 54/25, LEX nr 3954300,

wyjaśniono, że w ramach orzeczniczych kompetencji sądów powszechnych mieści

się przewidziane w art. 252 ust. 2 uKAS uprawnienie do nieuwzględnienia zarzutu

przedawnienia, w razie ustalenia wystąpienia wyjątkowych okoliczności.

W rezultacie, nie sposób twierdzić, że okoliczność ta nadal budzi poważne

wątpliwości i wywołuje rozbieżności w orzecznictwie sądów.

Wskazany wątek samoistnie w demokratycznym państwie prawa nie może

uchodzić za rodzący „poważne wątpliwości”. W ramach modelu państwa

demokratycznego każda władza podlega kontroli. Z tej pozycji jest jasne, że art. 165

ust 2 ustawy o Służbie Cywilnej i art. 252 ust 2 uKAS nie można wykładać w ten

sposób, że arbitralna decyzja kierownika jednostki organizacyjnej pozostawałaby

poza kontrolą sądu, a zatrudniony dochodzący swoich praw majątkowych nie mógłby

powoływać się na okoliczności uchylające zarzut przedawnienia. Skoro wątpliwość

ta może zostać oceniona w ramach zwykłej wykładni, to tym bardziej nie ma podstaw

do przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.

Dlatego orzeczono jak w sentencji.

[A.P.]

[a.ł]’