Sąd Najwyższy nie przyjął skargi kasacyjnej J.T. o uznanie niepełnosprawności

Sąd Okręgowy w Krakowie wyrokiem z 18 kwietnia 2024 r., oddalił apelację

odwołującego się J.T. od wyroku Sądu Rejonowego dla Krakowa-Nowej Huty w

Krakowie z 19 kwietnia 2023 r., oddalającego jego odwołanie od decyzji

Wojewódzkiego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. z 5 lipca

2021 r.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano na

podstawę przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., z zarzutem, iż oczywista

zasadność skargi kasacyjnej wynika z naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 386 § 2

k.p.c. i nieuchylenia wyroku Sądu Rejonowego, pomimo nieważności postępowania

z art. 379 pkt 5 k.p.c. Skarżący uzasadniał, że Sąd Rejonowy wydał wyrok po

I USK 102/26

2

stwierdzonej przez Sąd Okręgowy zmianie sytuacji zdrowotnej powoda, która

uzasadniała ustanowienie dla niego (w ocenie Sądu Okręgowego) pełnomocnika z

urzędu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie przedstawia

zasadnej podstawy przedsądu i dlatego nie został uwzględniony.

Zgłoszona podstawa przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. różni się od

podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c. (ustawodawca je wyodrębnia).

Skoro we wniosku skarżący nie odwołuje się do podstawy przedsądu z art. 3989 § 1

pkt 3 k.p.c., to potwierdza, że nie było nieważności postępowania przed Sądem

Okręgowym (sądem drugiej instancji). Skargę kasacyjną wnosi się od

prawomocnego wyroku sądu drugiej instancji, dlatego nawet z urzędu na etapie

przedsądu zwraca się uwagę, czy nie wystąpiła nieważność postępowania, czyli

także wtedy, gdy skarżący nie odwołuje się do podstawy przedsądu z art. 3989 § 1

pkt 3 k.p.c.

Pozostaje zatem do oceny zgłoszona we wniosku podstawa przedsądu z art.

3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Ocena jest negatywna, gdyż zarzutu wniosku, iż skarga jest oczywiście

uzasadniona nie uzasadnia argumentacja wniosku.

Oczywiście poprawna jest konstrukcja, która odwołuje się do podstawy

przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., gdy nieważność postępowania wystąpiła

przed sądem pierwszej instancji, a sąd drugiej instancji nie zastosował art. 386 § 2

k.p.c., jednak nie w każdej sytuacji. Należy odróżnić względną przyczynę od

bezwzględnych przyczyn nieważności postępowania. Przyczyna nieważności

postępowania z art. 379 pkt 5 k.p.c. jest względną przyczyną nieważności

postępowania, czyli podlega ocenie i dlatego nie prowadzi obligatoryjnie do

uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji (por. choćby

wyrok Sądu Najwyższego z 16 lutego 1999 r., II UKN 418/98, postanowienia Sądu

Najwyższego z 27 lutego 2025 r., I USK 323/24 i z 27 lutego 2026 r., I CSK

296/25). Zastosowanie art. 386 § 2 k.p.c. jest wówczas względne, a nie

I USK 102/26

3

bezwzględne. Na etapie rozpoznania skargi kasacyjnej kwestia ta jest kontrolowana

w ramach zarzutu procesowej podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c., a

wcześniej może być zgłoszona jako podstawa przesłanki przedsądu z art. 3989 § 1

pkt 4 k.p.c.

Wykracza to ponad potrzebę argumentacji, gdyż w sprawie nie wystąpiła

zarzucana nieważność postępowania. Przede wszystkim dlatego, że Sąd Rejonowy

wydał wyrok 19 kwietnia 2023 r. Natomiast wniosek o ustanowienie pełnomocnika

jest późniejszy, ma datę „20 kwietnia 2023 r.” i wpłynął do Sądu 21 kwietnia 2023 r.

(karta 77 akt). W takiej sytuacji nie ma podstaw do stwierdzenia nieważności

postępowania z art. 379 pkt 5 k.p.c. przed Sądem Rejonowym przez pozbawienie

możności obrony swych praw.

Nie ma też podstaw do stwierdzenia naruszenia przez Sąd Okręgowy art.

386 § 2 k.p.c., łączonego we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., gdyż nie wystąpiła nieważność postępowania przed

Sądem pierwszej instancji.

Sąd Okręgowy w ocenie prawnej miał na uwadze nieważność postępowania

z art. 379 pkt 5 k.p.c. (uzasadnienie zaskarżonego wyroku). Jednoznacznie wszak

stwierdził, iż „W realiach niniejszej sprawy brak było podstaw do uznania, że

ustanowienie dla odwołującego pełnomocnika z urzędu dopiero po wydaniu wyroku

przez Sąd Rejonowy wpłynęło na możność obrony jego praw w stopniu

prowadzącym do nieważności postępowania. Odwołujący brał czynny udział w

postępowaniu przed Sądem Rejonowym, w tym w sposób poprawny składał pisma

procesowe i wnioski, zgłaszał zarzuty do sporządzonych przez biegłych opinii, czyli

korzystał z przysługujących mu uprawnień procesowych. Zatem odwołujący swoim

zachowaniem nie wykazał nieznajomości reguł postępowania lub nieporadności,

prowadzącej do tego, że nie był w stanie wykorzystać prawnych możliwości

prawidłowego prowadzenia sprawy. W judykaturze wskazuje się natomiast, że sam

brak środków finansowych na ustanowienie przez stronę pełnomocnika z wyboru

nie uzasadnia przyznania jej pomocy z urzędu, gdy strona sama potrafi poradzić

sobie w prowadzeniu procesu i udział pełnomocnika jest in casu zbędny

(postanowienie Sądu Najwyższego z 3 czerwca 1974 r., II CZ 94/74). Odnosząc się

do zarzutów apelacji podnieść również należy, że z okoliczności odmowy

I USK 102/26

4

przyznania odwołującemu pełnomocnika z urzędu w trakcie postępowania przed

Sądem Rejonowym, a następnie jego ustanowienia już po wydaniu przez Sąd

Rejonowy niekorzystnego dla odwołującego wyroku (oddalającego jego odwołanie)

nie można było wysnuć, w okolicznościach niniejszej sprawy, uzasadnionego

wniosku, że potrzeba ustanowienia pełnomocnika istniała już wcześniej. Potrzeba

ustanowienia pełnomocnika z urzędu dokonywana jest bowiem na moment

orzekania w tym przedmiocie. W toku postępowania przed Sądem Rejonowym nie

zostały spełnione wszystkie konieczne przesłanki warunkujące ustanowienie

wówczas pełnomocnika z urzędu. Na moment złożenia przez odwołującego

pierwszorazowego wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu 2 lutego 2022 r.

i w chwili jego rozpoznawania z okoliczności sprawy wynikało, że udział takiego

pełnomocnika w postępowaniu nie był potrzebny, gdyż już z samej treści odwołania

złożonego przez odwołującego i następnie podejmowanych przez niego działań

wynikało, że odwołujący nie jest osobą nieporadną, wymagającą pomocy do obrony

swoich interesów, gdyż ma świadomość przedmiotu postępowania, jasno i logicznie

formułuje zarzuty do zaskarżonego orzeczenia oraz swoje wnioski procesowe. Nie

można również pominąć, że potrzeba udzielenia profesjonalnej pomocy prawnej

odwołującemu, a w zasadzie jej braku, były rozważane w ramach kontroli

instancyjnej. Odwołujący wniósł bowiem skargę na orzeczenie referendarza

sądowego w przedmiocie oddalenia jego wniosku o ustanowienie pełnomocnika z

urzędu, które to orzeczenie zostało utrzymane w mocy przez Sąd, który również nie

dopatrzył się potrzeby ustanowienia takiego pełnomocnika. Sąd Okręgowy

podkreśla również, że dopiero po wydaniu przez Sąd Rejonowy zaskarżonego

wyroku doszło do zmiany okoliczności faktycznych- zmiany sytuacji odwołującego,

w sposób, który wskazywał na to, że odwołujący nie jest już w stanie samodzielnie

bronić swoich interesów w trakcie postępowania. Od 22 marca 2023 r. odwołujący

był bowiem hospitalizowany w Szpitalu Specjalistycznym […]. na Oddziale

Psychiatrycznym, co uzasadniało przyjęcie, że odwołujący nie będzie w stanie

samodzielnie działać w swojej w sprawie w sposób zabezpieczający w pełni jego

interesy, a zatem zaistniała potrzeba skorzystania przez odwołującego z pomocy

pełnomocnika. W związku z tym, z uwagi na powyższe, uzasadnione dopiero od

tego momentu stało się ustanowienie dla odwołującego pełnomocnika z urzędu. W

I USK 102/26

5

żaden jednak sposób nie świadczyło to o istnieniu konieczności ustanowienia

takiego pełnomocnika na wcześniejszych etapach postępowania, kiedy nasilenie

schorzeń psychiatrycznych, które było różne u powoda w poszczególnych

okresach, nie osiągało stopnia uzasadniającego uznanie, że wymaga on w procesie

pomocy profesjonalisty. Sąd Okręgowy nie uznaje za zasadny również twierdzenia

formułowanego w apelacji, jakoby niezłożenie wniosku o opinię łączną przez

odwołującego na etapie postępowania przed Sądem I instancji potwierdzać miało

fakt ograniczenia możliwości obrony jego praw; zauważyć należy bowiem, że, jak

wiadomo Sądowi z urzędu, nie jest tak. aby w każdej tego rodzaju sprawie

zawodowy pełnomocnik reprezentujący odwołującą się stronę składał wniosek o

opinię łączną, ani nawet, aby był to zwyczajowy wniosek w tego typu sprawach.

Wystąpienie z takim wnioskiem uzależnione jest od strategii przyjętej w

postępowaniu. W konsekwencji powyższego Sąd Okręgowy uznał, że skarżący nie

wykazał, że Sąd pierwszej instancji naruszył przepisy prawa procesowego, w

wyniku czego powód miałaby zostać pozbawiony możności obrony swych praw.

Zarzut nieważności postępowania postawiony w apelacji nie był zatem zasadny. Za

nieuzasadnione Sąd Okręgowy uznał także pozostałe zarzuty apelacyjne. W ocenie

Sądu Okręgowego orzeczenie Sądu I instancji jest prawidłowe i odpowiada prawu

(...)”.

W świetle cytowanej wyżej treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku, to, że

Sąd Okręgowy stwierdził pogorszenie stanu zdrowia na etapie postępowania przed

Sądem Rejonowym, nie jest równoznaczne ze stwierdzeniem nieważności

postępowania i nie uzasadnia zarzutu naruszenia art. 386 § 2 k.p.c.

Rzecz w tym, iż Sąd drugiej instancji rozpoznaje nie tylko apelację, ale nadal

sprawę. Samodzielnie ustala stan faktyczny (art. 382 k.p.c.) i suwerennie stosuje

prawo materialne, może zatem orzec inaczej niż Sąd pierwszej instancji. Innymi

słowy Sąd Okręgowy nie miał podstaw do stosowania art. 386 § 2 k.p.c. i dlatego

argumentacja wniosku w tym kierunku nie jest zasadna, czyli nawet gdy zauważył,

iż ubezpieczony wcześniej powinien mieć pełnomocnika z urzędu.

Oceny przyczyny nieważności postępowania dokonuje się wedle miary

zarzutu procesowej podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. Wówczas

punktem odniesienia jest wynik sprawy, czyli naruszenie prawa materialnego, gdyż

I USK 102/26

6

to prawo materialne określa treść stosunku prawnego, czyli uprawnienie do

świadczenia zależnego od wystąpienia określonej sytuacji. W sprawie znaczenie

miały zatem ustalenia stanu faktycznego i zastosowanie prawa materialnego. Tych

kwestii wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie porusza i nie

kwestionuje zaskarżonego rozstrzygnięcia w tym zakresie, dlatego nie ma podstaw

do stwierdzenia oczywistej zasadności skargi kasacyjnej – art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Kierując się powyższymi motywami odmówiono przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.).

[a.ł]