SN nie przyjął skargi kasacyjnej o emeryturę pomostową tokarza z odlewami

Wyrokiem z dnia 13 sierpnia 2025 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi zmienił

zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 14 maja

2025 r. i oddalił odwołanie G.K. od decyzji organu rentowego z dnia 5 czerwca 2024

r., mocą której odmówiono ubezpieczonemu prawa do emerytury pomostowej.

Odwołujący się wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku Sądu

Apelacyjnego. We wniosku o przyjęcie skarg kasacyjnej do rozpoznania skarżący

I USK 1031/26

2

powołał się na przesłanki wskazane w art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. Zdaniem

skarżącego, problem dotyczy wykładni poz. 5 załącznika nr 1 do ustawy

o emeryturach pomostowych, stanowiącego wykaz prac w szczególnych warunkach.

Zagadnienie prawne sprowadza się do odpowiedzi na pytanie: czy praca na

stanowisku tokarza (operatora obrabiarki konwencjonalnej) polegająca na obróbce

odlewów żeliwnych - obejmująca ręczne operowanie obrabiarką oraz następcze

ręczne szlifowanie i wygładzanie tych odlewów - stanowi „pracę bezpośrednio przy

ręcznej obróbce wykańczającej odlewy" w rozumieniu poz. 5 załącznika nr 1 do

ustawy o emeryturach pomostowych? Innymi słowy, czy użycie konwencjonalnej

tokarki w procesie wykańczania odlewów wyklucza uznanie takiej pracy za pracę w

warunkach szczególnych, mimo iż pracownik stale wykonuje ręczne czynności

wykończeniowe (szlifowanie, usuwanie nierówności) i jest narażony na typowe

czynniki szkodliwe związane z wykańczaniem odlewów (zapylenie, hałas, wysoka

temperatura)? Powyższe pytanie wykraczająca poza indywidualną sprawę

skarżącego, a w praktyce orzeczniczej sądów pojawiają się rozbieżne interpretacje

co do kwalifikacji prac związanych z obróbką odlewów przy użyciu maszyn.

W sprawie Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim i Sąd Apelacyjny w Łodzi zajęły

odmienne stanowiska co do zaliczenia identycznej pracy do kategorii szczególnych

warunków, co unaocznia istniejącą niepewność interpretacyjną.

Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia przez Sąd Najwyższy jest

istotne dla zapewnienia jednolitości orzecznictwa i dla określenia, gdzie przebiega

granica między pracami „bezpośrednio przy ręcznej obróbce odlewów", a pracami o

charakterze już wyłącznie mechanicznym. Odpowiedź na to pytanie wpłynie na

sytuację prawną znacznej grupy pracowników przemysłu metalowego i

maszynowego, którzy wykonywali prace przy odlewach z wykorzystaniem obrabiarek

i ubiegają się o świadczenia na podstawie ustawy pomostowej. Jest to zatem

zagadnienie o charakterze precedensowym, wymagające wypowiedzi Sądu

Najwyższego dla zapewnienia właściwej wykładni prawa.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o odmowę przyjęcia

skargi do rozpoznania i o zasądzenie od odwołującego się na rzecz organu

rentowego kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa

prawnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I USK 1031/26

3

Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej merytorycznego

rozpoznania. Sąd Najwyższy wielokrotnie wyjaśniał, że jako sąd kasacyjny nie jest

sądem powszechnym zwykłej, trzeciej instancji, a skarga kasacyjna nie jest środkiem

zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji

kończącego postępowanie w sprawie z uwagi na przeważający w charakterze skargi

kasacyjnej element interesu publicznego. Służy ona kontroli prawidłowości

stosowania prawa, nie będąc instrumentem weryfikacji trafności ustaleń faktycznych

stanowiących podstawę zaskarżonego orzeczenia. Wniesiona w sprawie skarga nie

wykazała znaczenia jej rozstrzygnięcia dla realizacji tej publicznoprawnej funkcji

skargi kasacyjnej, względnie potrzeby ujednolicenia orzecznictwa sądów

powszechnych i rozwoju jurysprudencji.

Powołanie się w skardze kasacyjnej na istotne zagadnienie prawne oznacza,

że po pierwsze, przedstawiony problem prawny nie został jeszcze rozstrzygnięty

przez Sąd Najwyższy lub kiedy istnieją rozbieżne poglądy w tym zakresie,

wynikające z odmiennej wykładni przepisów konstruujących to zagadnienie.

Po drugie, musi to być zagadnienie dotyczące wykładni przepisów prawa, których

wyjaśnienie ma nie tylko znaczenie dla rozstrzygnięcia konkretnej sprawy, ale także

dla rozstrzygnięcia innych podobnych spraw. Po trzecie, skarżący powinien

sformułować problem prawny, określić przepisy prawa i wskazać argumenty, które

prowadzą do rozbieżnych ocen i po czwarte przeprowadzić stosowny wywód prawny,

zbieżny do pytania prawnego, o którym mowa w art. 390 k.p.c., tak by uchwycić istotę

i wagę formułowanego problemu.

Dopiero łączne spełnienie powyższych warunków otwiera drogę do

stwierdzenia, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (por.

postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 10 września 2014 r., I CSK 729/13, LEX

nr 1532950; z dnia 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, LEX nr 1622307; z dnia

7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01, LEX nr 52571; z dnia 21 maja 2013 r.,

IV CSK 53/13, LEX nr 1375467; z dnia 26 stycznia 2012 r., I PK 124/11, LEX nr

1215465; z dnia 23 marca 2012 r., II PK 284/11, LEX nr 1214575; z dnia 19 marca

2012 r., II PK 293/11, LEX nr 1214577).

Z kolei potrzeba wykładni przepisów prawnych wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów wymaga wykazania przez autora skargi, że na podstawie tych

samych przepisów prawnych w różnych sprawach tego samego rodzaju

podejmowane są rozbieżne rozstrzygnięcia sądowe, które nie znajdują

I USK 1031/26

4

przekonującego uzasadnienia w różnicach wynikających z ustaleń sądu dotyczących

okoliczności faktycznych lub prawnych w tych sprawach. Konieczne jest opisanie

tych wątpliwości lub rozbieżności, wskazanie argumentów, które prowadzą do

rozbieżnych ocen prawnych, a nadto przedstawienie przez skarżącego własnej

propozycji interpretacyjnej (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 30 stycznia

2003 r., I PZ 124/02, LEX nr 1130960 i z dnia 13 grudnia 2007 r., I PK 233/07, OSNP

2009 nr 3-4, poz. 43). Przesłanka ta wymaga więc wykazania przez autora skargi, że

określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, ze wskazaniem na

czym te poważne wątpliwości polegają, nie doczekał się wykładni, bądź że jego

niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności w orzecznictwie sądów, które należy

przytoczyć (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN

570/01, OSNC 2002 nr 12, poz. 151; z dnia 15 października 2002 r., II CZ 102/02,

niepublikowane).

Rozstrzygnięcie wątpliwości interpretacyjnych nie może się też sprowadzać

do odpowiedzi na zarzuty autora skargi skierowane pod adresem zaskarżonego

orzeczenia ani do odpowiedzi na wątpliwości skarżącego, które można wyjaśnić za

pomocą obowiązujących reguł wykładni bądź w drodze prostego zastosowania

przepisów (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 2003 r., I PK 230/02,

OSNP-wkł. 2003 nr 13, poz. 5).

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że

skarżący nie wykazał istnienia powołanych przesłanek przedsądu. Wybrane

podstawy przedsądu wzajemnie się wykluczają, bo albo problem jest nowy i

dotychczas nierozstrzygnięty, a zatem nie może być przedmiotem rozbieżnych

stanowisk, albo dotychczasowy dorobek judykatury zawiera odrębne rozstrzygnięcia,

co znaczy, że nie jest to problem nowy, lecz wymagający ujednolicenia.

Niemniej w sprawie brak jest sugerowanej przez skarżącego potrzeby

wykładni przepisów. O rozbieżności świadczyć nie mogą wyniki procedowania przez

Sąd pierwszej i drugiej instancji, bo nie o taką rozbieżność chodzi w myśl art. 3989 §

1 pkt 2 k.p.c. Innych przykładów z orzecznictwa Sądu Najwyższego brak w tej części

skargi kasacyjnej w celu wykazania istnienia tej przesłanki.

Niemniej jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 listopada 2019 r.,

III UK 352/18 (niepublikowanym), emerytury pomostowe zapowiedziane w art. 24

ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2025 r., poz. 1749; dalej jako

I USK 1031/26

5

ustawa o emeryturach i rentach z FUS lub ustawa emerytalna), zostały wprowadzone

do systemu ubezpieczeń społecznych przez ustawę z dnia 19 grudnia 2008 r.

o emeryturach pomostowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 1696; dalej jako

ustawa o emeryturach pomostowych lub ustawa) i dotyczą ubezpieczonych

(urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r.) zatrudnionych w szczególnych warunkach

lub w szczególnym charakterze. Zastąpiły one emerytury w niższym wieku

przyznawane na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS pracownikom

zatrudnionym w szczególnych warunkach pracy lub w szczególnym charakterze.

Celem ustawy o emeryturach pomostowych jest ograniczenie kręgu

uprawnionych do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 13 marca 2012 r.,

II UK 164/11, OSNP 2013 nr 5-6, poz. 62 i z dnia 4 września 2012 r., I UK 164/12,

OSNP 2013 nr 15-16, poz. 185, uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 16 marca 2010 r., K 17/09, OTK-A 2010 nr 3, poz. 21 oraz uzasadnienie projektu

ustawy, Sejm RP VI kadencji, nr druku 1070).

Zgodnie z art. 3 ust. 4 ustawy o emeryturach pomostowych, za pracowników

wykonujących prace w szczególnych warunkach uważa się pracowników

wykonujących po dniu wejścia w życie ustawy, w pełnym wymiarze czasu pracy,

prace, o których mowa w ust. 1. Powołany przepis zawiera dodatkowe kryterium,

którego spełnienie pozwala na uznanie danego rodzaju prac za prace w

szczególnych warunkach. Jest to wymóg związany z czasem narażenia pracownika

na wpływ czynników ryzyka wymienionych w art. 3 ust. 1. ustawy o emeryturach

pomostowych. W art. 3 ust. 4 ustawy nie chodzi więc o wymiar czasu pracy określony

w umowie o pracę, lecz o wymiar czasu pracy faktycznie wykonywanej w narażeniu

na czynniki ryzyka, które powodują, że dane prace są pracami wykonywanymi

w szczególnych warunkach. Dlatego też dla uznania, że praca jest wykonywana

w szczególnych warunkach, nie wystarcza określenie w umowie o pracę, że

pracownik został zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy na konkretnym

stanowisku, z zajmowaniem którego związana jest jedynie (potencjalna) konieczność

wykonywania prac wymienionych w wykazie prac w szczególnych warunkach,

stanowiącym załącznik nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych, ale niezbędne

jest, aby prace takie rzeczywiście wykonywał w pełnym wymiarze czasu pracy, to

jest codziennie i przez całą przewidzianą dla niego dniówkę roboczą. Za takim

rozumieniem użytego w art. 3 ust. 4 ustawy o emeryturach pomostowych pojęcia

I USK 1031/26

6

"w pełnym wymiarze czasu pracy" przemawia w szczególności to, że ustawodawca

związał go z - również użytym w tym przepisie - sformułowaniem "pracowników

wykonujących", co jednoznacznie wskazuje, iż ów pełny wymiar czasu pracy nie

wynika z samego tylko faktu zatrudnienia na określonym stanowisku w pełnym

wymiarze czasu pracy, lecz jest związany z rzeczywistym "wykonywaniem" prac, o

których mowa w ust. 1, w takim właśnie wymiarze czasu pracy. W pełni uprawnione

jest zatem odwołanie się w omawianym zakresie do utrwalonej wykładni podobnych

pojęć użytych w § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. z 1983 r. Nr 8, poz. 43 ze zm.), w

myśl której praca w szczególnych warunkach, to praca wykonywana stale

(codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli

pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na

uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym

załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym

charakterze (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 15 grudnia 1997 r., II UKN 417/97,

OSNAPiUS 1998 nr 21, poz. 638; z dnia 19 maja 2011 r., III UK 174/10, LEX nr

901652).

Pogląd ten należy uzupełnić o stwierdzenie, że skoro incydentalne

(sporadyczne), uboczne i krótkotrwałe - w stosunku do czynności podstawowych

kwalifikowanych jako praca w szczególnych warunkach - wykonywanie czynności w

warunkach nienarażających na działanie czynników szkodliwych dla zdrowia, nie

upoważnia do wyłączenia ich wykonywania z okresów szczególnego zatrudnienia dla

celów emerytalnych (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 22 kwietnia 2009 r.,

II UK 333/08, LEX nr 1001310 oraz z dnia 12 kwietnia 2012 r., II UK 233/11, OSNP

2013 nr 7-8, poz. 86), to - a contrario - sporadyczne i krótkotrwałe wykonywanie

czynności w narażeniu na czynniki ryzyka, o których mowa w art. 3 ust. 1 ustawy o

emeryturach pomostowych, nie stanowi wykonywania pracy w szczególnych

warunkach w pełnym wymiarze czasu pracy w rozumieniu art. 3 ust. 4 tej ustawy.

Wykładnia językowa sformułowania „prace bezpośrednio przy ręcznej

obróbce wykańczającej odlewy” w rozumieniu poz. 5 załącznika nr 1 do ustawy o

emeryturach pomostowych nie nastręcza takich trudności i wątpliwości, które

uzasadniałyby zajęcie stanowiska przez Sąd Najwyższy. Jak trafnie uznał sąd drugiej

I USK 1031/26

7

instancji obróbka odlewów przy użyciu maszyny (tokarki / obrabiarki) nie jest obróbką

ręczną. Zarazem okoliczność, że niektóre czynności wykonywane były ręcznie nie

pozwala na zakwalifikowanie pracy skarżącego jako pracy wykonywanej w

szczególnych warunkach, gdyż dla takiej kwalifikacji niezbędne jest rzeczywiste

wykonywanie określonej pracy (tj. przy ręcznej obróbce wykańczającej odlewy) w

pełnym wymiarze czasu pracy, to jest codziennie i przez całą przewidzianą dla

pracownika dniówkę roboczą. Skoro zatem w pkt 5 załącznika nr 1 mowa jest o

„pracach bezpośrednio przy ręcznej obróbce wykańczającej odlewy”, to nie jest

dopuszczalne zaliczanie do tej grupy prac przy obróbce „maszynowej”, nawet jeśli

towarzyszy im w pewnym zakresie obróbka „ręczna”.

Chybiona jest również teza, że w sprawie występuje istotne zagadnienie

prawne. Przede wszystkim nie stanowi o zagadnieniu sposób oceny zgromadzonego

materiału dowodowego przez Sąd drugiej instancji (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 25 stycznia 2002 r., V CSK 16/02, LEX nr 1170455). Z ustaleń

faktycznych w sprawie, którymi Sąd Najwyższy jest związany, wynika, że odwołujący

się w spornym okresie wykonywał prace zmechanizowane oraz prace ręczne, przy

czym te ostatnie tylko przez ułamek obowiązków pracowniczych.

Marginalnie trzeba też wskazać, że skarżący nie uczynił zadość wymogom

związanym z uzasadnieniem występowania w sprawie istotnego zagadnienia

prawnego. Przede wszystkim skarga w ogóle nie zawiera pogłębionego

uzasadnienia wniosku o jej przyjęcie do rozpoznania. Brak w niej stosownych

wywodów jurydycznych przemawiających – po pierwsze – za potrzebą rozpoznania

sprawy przez Sąd Najwyższy, działający w interesie publicznym jako „sąd prawa”,

oraz – po drugie – uzasadniających dopuszczalność i celowość rozwiązania

problemu prawnego w sposób preferowany przez skarżącego, a odmienny od

rozstrzygnięcia tego problemu przez Sąd drugiej instancji. Wywodów takich nie może

zastąpić informacja, zgodnie z którą w innej sprawie, która „dotyczyła analogicznego

stanu faktycznego i również dotyczyła pracownika tego zakładu pracy pracującego

jako operator maszyn do obróbki wiórowej odlewów żeliwnych sporządzona została

opinia biegłego, która jednoznacznie potwierdziła, że praca na tym stanowisku jest

pracą wymienioną w dziale III poz. 23 wykazu A rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. oraz mieści się również w załączniku nr 1 do ustawy o

emeryturach pomostowych pod pozycją 5”. Nie jest ona także wystarczająca, aby

I USK 1031/26

8

poświadczyć istnienie „poważnych wątpliwości interpretacyjnych wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie”.

Sąd Apelacyjny, rozpoznając sprawę, był uprawniony do samodzielnej

wykładni prawa materialnego i takiej też dokonał. Przyjęty sposób argumentacji

pozwala przyjąć, że do rozstrzygnięcia tego problemu wystarczające było zwykłe

stosowanie prawa, bez konieczności poszukiwania dodatkowych wypowiedzi przez

Sąd Najwyższy, skoro cały ciężar postępowania koncentrował się na dokonaniu

prawidłowych ustaleń faktycznych. Te zaś nie implikują obowiązku interwencji Sądu

Najwyższego. Zresztą w sferze uzasadnienia podniesionych wątpliwości brakuje

propozycji wykładni, ważąc możliwe kierunki wypowiedzi oraz potencjalne racje

aksjologiczne za wyborem określonego rozstrzygnięcia.

Swoją drogą wykładnią pojęcia opisanego w załączniku nr 1 poz. 5 zajmował

się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 lipca 2023 r., I USKP 91/22 (LEX nr 3577237),

przyjmując, że w opisie pracy wymienionej w pkt 5 (ręczna obróbka wykańczająca

odlewy) nie określono, z jakich materiałów mają być wykonywane odlewy, a w

szczególności nie ograniczono rodzaju tych materiałów do żeliwa, staliwa itp. Z treści

pozycji 5 przywołanego załącznika wynika, że pracami w szczególnych warunkach

są prace bezpośrednio przy ręcznej obróbce wykańczającej odlewy: usuwanie

elementów układu wlewowego, ścinanie, szlifowanie powierzchni odlewów oraz ich

malowanie na gorąco. Nie może więc zostać zaakceptowany pogląd ograniczający

możliwość przyznania prawa do emerytury pomostowej osobom pracującym na

takich stanowiskach jedynie przy wykonywaniu odlewów żeliwnych, ze staliwa, czy

metali nieżelaznych i ich stopów. Przyjęcie takiej wykładni zwężającej oznaczałoby

ograniczenie zakresu regulacji wbrew jej językowemu sformułowaniu.

Wobec niewykazania przez skarżącego powołanych przesłanek przedsądu,

Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania. O kosztach orzeczono stosownie do art. 98 § 1 w związku

z art. 39821 k.p.c.

AGM

[SOP]