SN odmówił przyjęcia skargi ubezpieczonego o rentę rodzinną po matce

Sąd Apelacyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 11 lipca 2025 r. oddalił apelację

M.Z. od wyroku Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia

10 stycznia 2025 r., oddalającego odwołanie wnioskodawcy od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 8 września

2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania ubezpieczonemu prawa do renty

rodzinnej po zmarłej matce D.Z. i umorzył postępowanie wywołane odwołaniem od

decyzji z 14 czerwca 2023 r. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Gorzowie

Wielkopolskim odmawiającej ubezpieczonemu prawa do renty rodzinnej.

Skarga kasacyjna wnioskodawcy została oparta na podstawie: naruszenia

prawa materialnego: art. 65 ust. 1 w zw. z art. 67 ust. 1 w zw. z art. 68 ust. 1 pkt 3

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez ich

I USK 1103/26

2

niezastosowanie w sytuacji, gdy M.Z. powinien być uznany za osobę całkowicie

niezdolną do pracy, albowiem obecny stan jego zdrowia nie daje mu możliwości

wykonywania żądnej pracy i art. 5 k.c. przez jego niezastosowanie przy

rozpatrywaniu stanu zdrowia odwołującego się, a także na naruszeniu prawa

procesowego: art. 233 § 1 k.p.c. przez dokonanie jednostronnej i arbitralnej oceny

zebranego w sprawie materiału dowodowego prowadzącej do ustalenia, iż w

przedmiotowej sprawie nie stwierdzono u ubezpieczonego całkowitej niezdolności do

pracy.

W oparciu o przedstawione podstawy skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu w Szczecinie, ewentualnie wniósł o zmianę wyroku w zaskarżanym

zakresie uznania M.Z. za osobę całkowicie niezdolną do pracy, a tym samym

przyznania mu prawa do renty rodzinnej po matce D.Z., ewentualnie przekazanie

sprawy w zaskarżonym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej

instancji. Ponadto skarżący wniósł o zasądzenie kosztów postępowania.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wnioskodawca

powołał się na potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości, to jest: art. 65 ust. 1 w zw. z art. 67 ust. 1 w zw. z art. 68 ust. 1 pkt 3

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez

ustalenie, czy podczas stosowania tych przepisów lub ich niezastosowania, bierze

się pod uwagę zasady współżycia społecznego i sytuacje znajdujące się na

pograniczu uznania danej osoby za zdolną lub niezdolną do wykonywania pracy.

Skarżący powołał się również na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej w zakresie

naruszenia art. 65 ust. 1 w zw. z art. 67 ust. 1 w zw. z art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia w celu jej merytorycznego

rozpoznania, nie znajdując też okoliczności, które obowiązany jest Sąd Najwyższy

brać pod uwagę z urzędu w ramach przedsądu.

Na wstępie warto podkreślić, że Sąd Najwyższy, jako sąd kasacyjny, nie jest

sądem powszechnym trzeciej instancji, zaś skarga kasacyjna nie jest środkiem

zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji

I USK 1103/26

3

kończącego postępowanie w sprawie, a to z uwagi na przeważający w charakterze

skargi kasacyjnej element interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości

wykładni oraz wkład Sądu Najwyższego w rozwój prawa i jurysprudencji. Zgodnie z

takim modelem skargi kasacyjnej jej rozpoznanie następuje tylko z przyczyn

kwalifikowanych, wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. Ustawodawca, konstruując

wymagania skargi kasacyjnej, wyodrębnił w oddzielnych przepisach art. 3984 k.p.c.

obowiązek przytoczenia podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia (§ 1) i obowiązek

przedstawienia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienia (§ 2).

Są to zatem dwa odrębne, kreatywne elementy skargi kasacyjnej, które spełniają

określone cele i podlegają ocenie Sądu Najwyższego, na różnych etapach

postępowania kasacyjnego (postanowienia Sądu Najwyższego z: 4 lutego 2000 r.,

II CZ 178/99, OSNC 2000, nr 7–8, poz. 147; 29 listopada 2023 r., III USK 157/23,

LEX nr 3632804; 3 grudnia 2024 r., III USK 226/24, LEX nr 3801321; T. Ereciński

(w:) J. Gudowski, K. Weitz, T. Ereciński, Kodeks postępowania cywilnego.

Komentarz. Tom III. Postępowanie rozpoznawcze, Warszawa 2016, art. 3981).

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania został oparty na

przesłance potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości

(art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.). W ocenie Sądu Najwyższego przesłanka ta w istocie nie

występuje.

Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na tym, że

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga wykazania, że określony

przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo

niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności

w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych,

które należy przytoczyć. Nie istnieje przy tym istotne zagadnienie prawne ani

potrzeba wykładni przepisów prawa, jeżeli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w

kwestii tego zagadnienia oraz wykładni przepisów i wyraził swój pogląd we

wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające

zmianę tego poglądu (postanowienia Sądu Najwyższego z: 12 grudnia 2008 r.,

II PK 220/08, LEX nr 523522; 17 marca 2015 r., I PK 4/15, LEX nr 1661934; 23

kwietnia 2015 r., I CSK 691/14, LEX nr 1678062; 5 sierpnia 2025 r., III USK 143/24,

LEX nr 3900096). Ponadto, ze względu na publicznoprawne funkcje skargi

kasacyjnej, skarżący powinien wykazać celowość dokonania wykładni konkretnego

I USK 1103/26

4

przepisu przez Sąd Najwyższy ze względu na potrzeby praktyki sądowej

(postanowienia Sądu Najwyższego z: 14 grudnia 2012 r., III SK 29/12, LEX nr

1238124; 6 czerwca 2023 r., II PSK 64/22, LEX nr 3724324).

Nie można przy tym zasadnie twierdzić, że w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne czy potrzeba wykładni, jeżeli Sąd Najwyższy we wcześniejszym

orzecznictwie wyraził swój pogląd w podnoszonej kwestii, a nie zachodzą

okoliczności uzasadniające jego zmianę (postanowienia Sądu Najwyższego z:

10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11; 13 sierpnia 2002 r., I PKN

649/01, OSNP 2004 nr 9, poz. 158; 14 lutego 2003 r., I PK 306/02, Wokanda 2004,

nr 7-8, s. 51; 12 sierpnia 2014 r., I UK 64/14, LEX nr 2630721). Nie można też

przyjmować, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, jeżeli wskazana

przez stronę wykładnia przepisu jest powszechnie przyjęta w orzecznictwie oraz

literaturze, a przez sądy obu instancji została uwzględniona. Może to być

zagadnienie natury prawnomaterialnej, względnie procesowej (por. T. Ereciński (w:)

Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 3, Postępowanie rozpoznawcze, red.

T. Ereciński, Warszawa 2016, s. 273; T. Wiśniewski, Przebieg procesu cywilnego,

Warszawa 2013, s. 377 i n.).

Skarżący nie zdołał wykazać, że skarga kasacyjna zasługuje na przyjęcie do

rozpoznania wobec podanych wyżej względów. Potrzeba wykładni przepisów

prawnych występuje, jeżeli co do konkretnego przepisu prawnego brak jest

jednolitego orzecznictwa, zwłaszcza Sądu Najwyższego, albo też przyjęta i

dominująca wykładnia jest oczywiście błędna lub kontrowersyjna. W okolicznościach

rozpoznawanej sprawy nie zachodzi potrzeba dokonania przez Sąd Najwyższy

wykładni wskazanych przez skarżącego przepisów prawnych, to jest: art. 65 ust. 1

w zw. z art. 67 ust. 1 w zw. z art. 68 ust. 1 pkt. 3 ustawy o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez ustalenie, czy podczas stosowania tych

przepisów lub ich niezastosowania, bierze się pod uwagę zasady współżycia

społecznego.

Wykładnia wskazanych przepisów oraz zasady ich stosowania do oceny

spełnienia przesłanek do nabycia prawa do renty rodzinnej ocenianej przez pryzmat

zasady słuszności w oparciu o art. 5 k.c. nie jest w niniejszej sprawie konieczna, Sąd

Najwyższy dokonał już takiej wykładni, a nadto ustalona wykładnia tych przepisów

jest jednolita i nie nastręcza trudności czy wątpliwości interpretacyjnych.

I USK 1103/26

5

Przypomnieć także trzeba, że do złagodzenia rygorów prawa ubezpieczeń

społecznych nie stosuje się art. 5 k.c. Nie rozstrzyga się w tych sprawach z

zastosowaniem odrębnych od norm prawnych reguł postępowania, wiążących się

ściśle z normami moralnymi i obyczajowymi, opartych na uniwersalnych wartości

składających się na pojęcie sprawiedliwości nie tylko formalnej, ale i materialnej (zob.

też wyroki Sądu Najwyższego z: 26 kwietnia 2012 r., III CSK 300/11, OSNC 2012, nr

12, poz. 144; 3 lipca 2015 r., IV CSK 595/14, LEX nr 1917369). Przepisy prawa

ubezpieczeń społecznych mają bowiem charakter przepisów prawa publicznego.

Rygoryzm prawa publicznego nie może zaś być łagodzony konstrukcją nadużycia

prawa podmiotowego przewidzianą w art. 5 k.c. lub w art. 8 k.p. Zarzut ten (nadużycia

prawa podmiotowego albo czynienia ze swego prawa podmiotowego użytku

niezgodnego z zasadami współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem prawa) w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych musiałby być

odniesiony do czynności organu rentowego, który - wydając decyzję - nie korzysta

przecież ze swoich praw podmiotowych (regulowanych prawem prywatnym -

Kodeksem cywilnym lub Kodeksem pracy), lecz realizuje ustawowe kompetencje

organu władzy publicznej. Z tych przyczyn w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych art. 5 k.c. nie ma zastosowania, a materialnoprawną podstawą

zobowiązań ubezpieczeniowych mogą być tylko odpowiednie przepisy prawa, a nie

zasady współżycia społecznego (wyroki Sądu Najwyższego z: 16 stycznia 2020 r.,

II UK 190/18, LEX nr 2690906; 5 listopada 2020 r., II UK 26/19, LEX nr 3075166).

Przepis art. 5 Kodeksu cywilnego formułuje zasadę nadużycia prawa, zgodnie

z którą czynienie ze swego prawa użytku sprzecznego ze społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem prawa lub zasadami współżycia społecznego nie jest uważane za

wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Przepis ten nie rozszerza uprawnień

poza zakres wynikający z przepisów prawa, lecz je zawęża w sytuacji, gdy

korzystanie z uprawnień stanowi nadużycie prawa. Dlatego przepis ten nie może

stanowić samodzielnej podstawy roszczenia, a jego zastosowanie nie może

prowadzić do nabycia prawa podmiotowego. Art. 5 k.c. zakazuje bowiem korzystania

w określonych granicach z praw podmiotowych, nie jest natomiast źródłem

powstania takich praw i nie może być podstawą powództwa (M. Gutowski,

Bezskuteczność czynności prawnej, Warszawa 2017, rozdział III § 4). Przepis art. 5

k.c. nie może więc być także podstawą do żądania przyznania świadczeń

z ubezpieczenia społecznego. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku

I USK 1103/26

6

z 12 marca 1997 r. (II UKN 37/97, OSNP 1998, nr 1, poz. 20; także z 26 maja 1999 r.,

II UKN 669/98, OSNP 2000, nr 15, poz. 597; zob. też K. Pietrzykowski (w:)

K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Tom I. Komentarz. Art. 1–44910, Warszawa

2020, art. 5, nb. 48), w którym stwierdził, podstawę przyznania świadczeń z

ubezpieczenia społecznego mogą stanowić wyraźne przepisy prawa. Sąd Najwyższy

w powyższym wyroku z dnia 12 marca 1997 r. uznał, że podstawę przyznania

świadczeń z ubezpieczenia społecznego mogą być tylko przepisy prawa, a nie

zasady współżycia społecznego. Obowiązkiem organów rentowych jest ocenianie

uprawnień do świadczeń z uwzględnieniem przepisów prawa niezależnie od interesu

osoby ubiegającej się o świadczenia. Takie działanie nie może być oceniane jako

sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

W tym stanie rzeczy, przedstawione zagadnienie prawne nie ma istotnego dla

sprawy znaczenia, gdyż odnosi się do kwestii wyraźnie i jednolicie przesądzonej

przez Sąd Najwyższy. Nie można także uznać, aby skarga kasacyjna oparta głównie

na zarzucie naruszenia art. 65 ust. 1 w zw. z art. 67 ust. 1 w zw. z art. 68 ust. 1 pkt 3

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych była

oczywiście uzasadniona przez nieprzyznanie wnioskodawcy prawa do renty

rodzinnej.

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem judykatury skarga kasacyjna jest

oczywiście uzasadniona, jeżeli zaskarżone tą skargą orzeczenie zapadło wskutek

oczywistego naruszenia prawa, rozumianego jako widoczna, bez potrzeby

dokonywania pogłębionej analizy jurydycznej, sprzeczność wykładni lub stosowania

prawa z jego brzmieniem albo powszechnie przyjętymi regułami interpretacji i jest

możliwe do przyjęcia tylko wówczas, gdy orzeczenie jest niewątpliwie sprzeczne z

zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami prawa. Ma to być przy

tym zasadność łatwo dostrzegalna już nawet przy pobieżnej lekturze skargi

(postanowienia Sądu Najwyższego z dnia: 7 maja 2010 r., V CSK 459/09, LEX nr

602638; 25 marca 2026 r., I CSK 3353/25, LEX nr 4038174).

W celu wyjaśnienia spornych okoliczności dotyczących stanu zdrowia

wnioskodawcy, Sąd Okręgowy zasięgnął opinii biegłego neurologa, biegłej

psycholog oraz biegłej lekarz medycyny pracy. Sąd zaznaczył, że każdy z biegłych,

po analizie akt sprawy, w tym dokumentacji orzeczniczo-lekarskiej, przeprowadzeniu

wywiadu i badania ubezpieczonego, nie stwierdził u ubezpieczonego całkowitej

niezdolności do pracy. Zarówno biegły neurolog, jak i biegła psycholog stwierdzili, że

I USK 1103/26

7

rozpoznane u ubezpieczonego schorzenia właściwe ich dziedzinom medycyny, nie

mogą stanowić kryterium wystarczającego do uznania go za osobę całkowicie

niezdolną do pracy. Biegła medycyny pracy wskazała wprost, że w jej ocenie

ubezpieczony może wykonywać proste prace fizyczne, lekkie, np. prace pomocnicze,

lekkie prace porządkowe, prace pomocnicze w kuchni w ramach zatrudnienia osoby

z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Przy takich ocenach medycznych

biegłych, Sąd Okręgowy nie miał podstawy do uznania, że ubezpieczony był

całkowicie niezdolny do pracy. Ocenę tę podzielił Sąd odwoławczy. Mając na

względzie, że podstawą przyznania prawa do renty rodzinnej w oparciu o art. 65

ust. 1 w zw. z art. 67 ust. 1 w zw. z art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych może być tylko taki stan zdrowia, który został

oceniony jako całkowita niezdolności do pracy wnioskodawcy, a takiej przesłanki Sąd

nie ustalił. Nie można zatem uznać, że Sąd drugiej instancji naruszył przywołane

przepisy.

Z tych względów na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy odmówił

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

(J.K.)

[SOP]