Sąd Najwyższy nie przyjął skargi ZUS w sporze o podleganie ubezpieczeniom pracownika

Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 7 października 2025 r. zmienił

zaskarżony apelacją przez W.B. (dalej jako odwołujący się) oraz A.M. (dalej jako

płatnik składek) wyrok Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 12 grudnia 2024 r. -

którym oddalono odwołanie odwołującego się i płatnika składek od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Gdańsku z dnia 20 października 2023 r. - w ten

sposób, że stwierdzono, iż odwołujący się, jako pracownik u płatnika składek,

podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu,

chorobowemu od dnia 1 czerwca 2023 r.

I USK 1345/26

2

W ocenie Sądu Apelacyjnego, jakkolwiek Sąd Okręgowy przeprowadził

postępowanie dowodowe, to jednak wadliwie ustalił stan faktyczny sprawy i dokonał

jego błędnej oceny prawnej. Z poczynionych w sprawie ustaleń wynikało, iż

odwołujący się w dniu 29 maja 2023 r. podpisał z płatnikiem składek umowę o pracę

na czas określony do dnia 30 września 2023 r., na podstawie której został

zatrudniony na stanowisku konserwatora, serwisanta i wykonawcy usług remontowo-

malarskich w pełnym wymiarze czasu pracy za wynagrodzeniem minimalnym.

Odwołujący się miał nienormowany czas pracy, zgodnie z terminem wynajmu lokalu.

Według Sądu Apelacyjnego wykonywanie pracy przez odwołującego się na rzecz

płatnika składek znalazło potwierdzenie w zeznaniach stron, świadków oraz w

przedłożonej dokumentacji. Tym samym błędna była ocena prawna Sądu pierwszej

instancji, jakoby umowa o pracę nie miała realnego charakteru i strony łączył fikcyjny

stosunek pracy, zaś organ rentowy pozorność umowy o pracę wywodził głownie z

relatywnie krótkiego okresu zatrudnienia do chwili powstania niezdolności do pracy

odwołującego się.

Ponadto Sąd Apelacyjny uzupełnił postępowanie dowodowe w sprawie o

zeznania świadka M.C., o dodatkowe przesłuchanie stron oraz o dowody z

dokumentów, które zostały przedłożone przez odwołujących się w postępowaniu

odwoławczym. Świadczą one o braku pozorności umowy o pracę, a na zabieg

laparoskopowy, który stał się przyczyną niezdolności do pracy odwołujący się czekał

od stycznia 2023 r. czyli przed terminem zawarcia umowy. To oznacza, że nie można

czynić mu zarzutu, iż jego niezdolność do pracy była z góry przewidziana i zawierając

umowę o pracę miał na celu wyłącznie uzyskanie świadczeń z ubezpieczenia

chorobowego, co sugeruje organ rentowy.

Organ rentowy w całości zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą

kasacyjną, domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie zmiany

zaskarżonego wyroku i rozstrzygnięcia co do istoty sprawy i oddalenie odwołania, a

także zasądzenia od „wnioskodawczyni” zwrotu kosztów procesu.

W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie prawa procesowego, a

mianowicie: 1) art. 379 pkt 5 k.p.c., przez pozbawienie skarżącego możliwości

obrony swoich praw i wydanie przez Sąd Apelacyjny wyroku bez umożliwienia

skarżącemu zajęcia stanowiska po doręczeniu mu pisma z dnia 23 września 2025 r.

wraz z dokumentacją, do której nie mógł się odnieść, a zaskarżony wyrok został

I USK 1345/26

3

wydany bez zapewnienia skarżącemu realnej możliwości wypowiedzenia się co do

treści załączonych dokumentów, 2) art. 210 § 1 k.p.c., przez naruszenie prawa strony

do wypowiedzenia się co do wyniku procesu, 3) art. 224 § 1 k.p.c., tj. prawa do

wypowiedzenia się przed zamknięciem rozprawy, 4) art. 148 § 1 i 2 k.p.c., tj. zasady

kontradyktoryjności oraz przez przekroczenie przez Sąd Apelacyjny granicy

swobodnej oceny dowodów, nieustosunkowanie się do całości materiału

dowodowego oraz niewyjaśnienie poważnych wątpliwości prawnych, w

szczególności, czy wykreowany przez strony stosunek nosi cechy stosunku pracy,

czy był rzeczywiście wykonywany i czy w świetle zasad współżycia społecznego

korzystanie ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego nie następuje z

pokrzywdzeniem innych uczestników systemu.

Skarżący zarzucił w skardze także naruszenie prawa materialnego, to jest: 1)

art. 6 ust. 1 pkt 1 i art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (obecnie jednolity tekst: DZ. .U z 2026 r., poz. 199 ze zm.,

dalej ustawa systemowa), przez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że odwołujący

się podlega u płatnika składek jako pracownik ubezpieczeniom społecznym od dnia

1 czerwca 2023 r., podczas gdy przedmiotowa umowa nie rodziła żadnych skutków

w sferze pracowniczej, a co za tym idzie, w zakresie ubezpieczeń społecznych z

tytułu pozostawania w stosunku pracy, na mocy art. 6 ust. 1, art. 11 ust. 1 i art. 8 ust.

1 ustawy systemowej, 2) art. 8 ustawy systemowej w związku z art. 22 k.p. oraz art.

65 k.c. w związku z art. 300 k.p., przez dokonanie błędniej ich wykładni i przyjęcie,

że czynności podejmowane przez odwołującego się w okresie od dnia 1 czerwca

2023 r. spełniają definicję pracownika, w sytuacji gdy charakter jego zatrudnienia nie

wypełniał znamion zatrudnienia pracowniczego, 3) art. 83 § 1 k.c. w związku z art.

300 k.p., przez błędne przyjęcie, że zawarcie umowy o pracę, nie przesądza o

pozorności tej umowy, mimo że praca nie była faktycznie wykonywana i błędne

przyjęcie, że zatrudnienie na podstawie umowy o pracę na niedługi czas przed

wystąpieniem zdarzenia uprawniającego do skorzystania ze świadczeń z

ubezpieczenia społecznego, nie powoduje nieważność takiej umowy o pracę.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powołał

się na nieważność postępowania, ponieważ Sąd Apelacyjny po przekazaniu

skarżącemu pisma z dnia 23 września 2025 r. wraz z załączonymi dokumentami, tj.

umową użyczenia lokalu, zaświadczeniem o wykonywaniu pracy, umową zlecenia,

rachunkami RIT 11, wydrukami z CIDG, podsumowaniem księgi przychodów i

I USK 1345/26

4

rozchodów, aktu notarialnego z dnia 18 października 2023 r - w dniu 7 października

2025 r. wydał wyrok na posiedzeniu niejawnym. Sąd Apelacyjny przysyłając

skarżącemu dokumenty do wglądu, stworzył uzasadnione jego oczekiwanie, iż

będzie mógł odnieść się do ich treści przed zakończeniem postępowania w sprawie.

Brak wyznaczenia skarżącemu terminu na zajęcie stanowiska i wydanie orzeczenia

bez umożliwienia stronie wypowiedzenia się jest naruszeniem szeregu przepisów

postępowania. Wydanie wyroku bez stanowiska strony jest rażącym naruszeniem

zasady rzetelnego procesu. Skarżący działał w przekonaniu, że zgodnie z zasadami

rzetelnego procesu będzie miał możliwość przedstawienia odpowiedzi przez

wydaniem wyroku przez Sąd Apelacyjny.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną odwołujący się oraz płatnik składek wnieśli

o oddalenie skargi oraz zasądzenie na ich rzecz od skarżącego zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikuje się do przyjęcia jej do merytorycznego

rozpoznania. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę

kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne,

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

W związku z tym wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności wymienionych

w powołanym przepisie, a jego uzasadnienie zawierać argumenty świadczące o tym,

że rzeczywiście, biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie kryteria, istnieje

potrzeba rozpoznania skargi przez Sąd Najwyższy. Dopuszczenie i rozpoznanie

skargi kasacyjnej ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych sprawach,

w których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne. Nie w każdej zatem

sprawie, nawet w takiej, w której rozstrzygnięcie oparte jest na błędnej subsumpcji

czy wadliwej wykładni prawa, skarga kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania.

Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie jest jego rolą korygowanie

ewentualnych błędów w zakresie stosowania czy wykładni prawa w każdej

indywidualnej sprawie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 września

I USK 1345/26

5

2016 r., V CSK 143/16, LEX nr 2135552; z dnia 21 czerwca 2016 r., V CSK 21/16,

LEX nr 2069457; z dnia 1 grudnia 2015 r., I PK 71/15, LEX nr 2021944).

W tej sprawie wniosek o przyjęcie do rozpoznania skargi kasacyjnej został

oparty na przesłance nieważności (art. 3989 § 1 pkt 3 w związku z art. 379 pkt 5

k.p.c.). Nie można jednak uznać, że skarżący wykazał istnienie tej przesłanki.

Sąd Najwyższy jednolicie przyjmuje, że dochodzi do naruszenia prawa strony

do obrony (art. 379 pkt 5 k.p.c.), gdy strona postępowania, wbrew swej woli, została

faktycznie pozbawiona możności działania w postępowaniu lub jego istotnej części.

Nieważność postępowania z tego powodu zachodzi wówczas, gdy ze względu na

uchybienia formalne strona została pozbawiona przez sąd lub przeciwnika

procesowego możności brania udziału w sprawie oraz zgłoszenia twierdzeń

faktycznych i wniosków dowodowych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca

2014 r., I PK 316/13, LEX nr 1511811). Nie można stwierdzić nieważności

postępowania w rozumieniu tego przepisu, gdy strona podjęła czynności w procesie,

nawet doznając utrudnień w popieraniu dochodzonych roszczeń lub obronie przed

żądaniami strony przeciwnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2016 r., I

PK 39/16, LEX nr 2071897). Dlatego pod podstawę nieważności postępowania z art.

379 pkt 5 k.p.c. nie podpada każde naruszenie przepisów prawa procesowego,

nawet jeśli mogło mieć wpływ na wynik rozstrzygnięcia (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 20 maja 2016 r., II CZ 29/16, LEX nr 2056922 i powołane tam

orzeczenia). Przy ocenie, czy doszło do pozbawienia strony możności działania

skutkującej nieważnością postępowania trzeba zatem rozważyć, czy nastąpiło

naruszenie przepisów procesowych, następnie zbadać, czy uchybienie to wpłynęło

na możność strony do działania w postępowaniu, wreszcie ocenić, czy pomimo

zaistnienia wspomnianych przeszkód strona mogła bronić swych praw w procesie.

Dopiero w razie kumulatywnego spełnienia wszystkich tych warunków można uznać,

że strona została pozbawiona możności działania (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 18 grudnia 2014 r., II UZ 58/14, LEX nr 1622316 oraz wyroki z

dnia 25 czerwca 2015 r., V CSK 528/14, LEX nr 1771395; z dnia 15 października

2015 r., II CSK 690/14, LEX nr 1962512). Nie każde zatem naruszenie przepisów

proceduralnych może być w ten sposób traktowane (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 29 sierpnia 2025 r., I CSK 2636/24, LEX nr 3929920 i powołane

tam orzeczenia).

I USK 1345/26

6

Tymczasem skarżący zarzucając nieważność postępowania przed Sądem

drugiej instancji zapomina, że wskazane przez niego przepisy art. 210 § 1, art. 224

§ 1 oraz art. 148 § 1 i 2 k.p.c., które mają uzasadniać uchybienia procesowe Sądu

Apelacyjnego, dotyczą postępowania przed sądem pierwszej instancji, zaś kwestie

proceduralne związane z rozpoznawaniem sprawy przez sąd odwoławczy w

pierwszej kolejności reguluje art. 374 i nast. k.p.c. Skarżący brał udział w rozprawie

apelacyjnej, na której Sąd Apelacyjny przeprowadził uzupełniające postępowanie

dowodowe i otrzymał też dokumenty przedłożone po tej rozprawie przez

odwołującego się i płatnika składek. Sąd Apelacyjny nie zobowiązywał skarżącego

do zajęcia stanowiska w przedmiocie przesłanych mu dowodów z dokumentów ani

też skarżący nie zwracał się o wyrażenie zgody na złożenie pisma procesowego w

trybie art. 20512 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Nie budzi przy tym uwag, że po

przeprowadzeniu rozprawy w dniu 27 sierpnia 2025 r. Sąd postanowił dalsze

procedowanie skierować na posiedzenie niejawne (k- 217 a.s.).

Przypomnieć w tym miejscu trzeba, że nieważności postępowania nie

wywołuje nieudzielenie przez sąd - wbrew dyspozycji art. 224 § 1 w związku z art.

391 § 1 k.p.c. - głosu stronom przed zamknięciem rozprawy (zob. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 15 października 2010 r., V CSK 58/10, LEX nr 786675 i z dnia

16 kwietnia 2014 r., LEX nr 1486992) w sytuacji, gdy w toku postępowania strony i

ich pełnomocnicy mieli możliwość odnoszenia się do żądań i twierdzeń zgłaszanych

w sprawie, a więc brali w niej udział z pełną swobodą formułowania wniosków.

Wówczas bowiem nie zostają spełnione kumulatywnie wszystkie przesłanki

nieważności postępowania, gdyż zachodzi przypadek, w którym strona, pomimo

uchybienia przez sąd przepisom postępowania mającym wpływ na możność

działania strony, miała możliwość odnoszenia się do żądań, twierdzeń i dowodów

zgłaszanych w sprawie. O nieważności postępowania nie świadczą przy tym

uchybienia sądu z zakresu postępowania dowodowego, w szczególności polegające

na pominięciu zgłaszanych wniosków dowodowych lub na przeprowadzeniu

dowodów w sposób wadliwy (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca

2020 r., II CSK 228/20, LEX nr 3153495 i z dnia 20 września 2022 r., I USK 525/21,

LEX nr 3486964).

Skarżący uzasadniając zarzut nieważności postępowania stara się w zasadzie

przekonać Sąd Najwyższy do alternatywnej oceny dowodów niż została dokonana

przez Sąd Apelacyjny, forsując własną tezę o wpływie dokumentów, które otrzymał

I USK 1345/26

7

w dniu 25 września 2025 r., na wynik sprawy, a mianowicie ocenę spornej umowy o

pracę.

Podsumowując powyższe, uznać trzeba, iż w sprawie nie zachodzi

nieważność postępowania i Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Sąd Najwyższy oddalił wniosek odwołujących się o zasądzenie kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym, ponieważ w odpowiedzi na

skargę ograniczono się do wniosku o oddalenie skargi, a zatem nie wniesiono o zwrot

kosztów w przypadku odmowy przyjęcia skargi do rozpoznania (zob. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2019 r., II CNP 47/18, LEX nr 2622999).

[SOP]