Sąd Najwyższy nie przyjął skargi o emeryturę pomostową z działalności gospodarczej

Sąd Apelacyjny w Katowicach, wyrokiem z dnia 23 stycznia 2025 r., oddalił

apelację J.Ł. od wyroku Sądu Okręgowego w Rybniku z dnia

12 czerwca 2024 r., który to oddalono odwołanie J.Ł. od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rybniku, którą to decyzją organ rentowy

odmówił ubezpieczonemu prawa do emerytury na podstawie art. 4 ustawy z 19

grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych.

I USK 542/26

2

Odwołujący się wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji,

zaskarżając wyrok w całości i opierając skargę kasacyjną na podstawach naruszenia

(-) art. 4 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych w

brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 roku (jednolity tekst: Dz. U. z 2023

poz. 164) oraz art. 32 ust 1 i 2 oraz art. 2 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r.

przez przyjęcie, że ubezpieczony nie spełnia warunków do prawa do emerytury

pomostowej, o których mowa w art. 4 pkt 2 i 6 ustawy o emeryturach pomostowych,

podczas gdy prawidłowa wykładnia prokonstytucyjna powołanych przepisów ustawy

o emeryturach pomostowych, dokonana przy uwzględnieniu zasad państwa prawa,

proporcjonalności oraz równości, nakazuje przyjąć, że ubezpieczony ma okres pracy

w szczególnych warunkach wynoszący co najmniej 15 lat oraz, że po dniu 31 grudnia

2008 r. wykonywał pracę w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3

ustawy o emeryturach pomostowych.

Mając powyższe na uwadze skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi, który wydał

zaskarżone orzeczenie.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej wskazano na oczywiste

uzasadnienie skargi, gdyż Sąd Apelacyjny naruszył art. 4 ustawy z dnia 19 grudnia

2008 roku o emeryturach pomostowych w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia

2023 roku (Dz. U. z 2023 poz. 164) oraz art. 32 ust 1 i 2 oraz art. 2 Konstytucji RP z

dnia 2 kwietnia 1997 roku (Dz.U. Nr 78, poz. 483) przez przyjęcie, że ubezpieczony

nie spełnia warunków do prawa do emerytury pomostowej, o których mowa w art. 4

pkt 2 i 6 ustawy o emeryturach pomostowych, podczas gdy prawidłowa wykładnia

prokonstytucyjna powołanych przepisów ustawy o emeryturach pomostowych,

dokonana przy uwzględnieniu zasad państwa prawa, proporcjonalności oraz

równości, nakazuje przyjąć, że ubezpieczony ma okres pracy w szczególnych

warunkach wynoszący co najmniej 15 lat oraz, że po dniu 31 grudnia 2008 r.

wykonywał pracę w szczególnych warunkach, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o

emeryturach pomostowych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o odmówienie

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania

według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I USK 542/26

3

Skarga kasacyjna ubezpieczonego nie kwalifikuje się do przyjęcia do

rozpoznania.

Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1),

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność

postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4). Ponadto,

zgodnie z art. 3984 § 2 k.p.c., określającym wymogi formalne skargi kasacyjnej,

skarga powinna zawierać wniosek o przyjęcie do rozpoznania i jego uzasadnienie.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien zatem

wskazywać, że zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności wymienionych w

powołanym wcześniej art. 3989 § 1 k.p.c., a jego uzasadnienie winno zawierać

argumenty świadczące o tym, że rzeczywiście, biorąc pod uwagę sformułowane w

ustawie kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania skargi przez Sąd Najwyższy. Skarga

kasacyjna nie jest bowiem (kolejnym) środkiem zaskarżenia przysługującym od

każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji kończącego postępowanie w sprawie,

z uwagi na przeważający w jej charakterze element interesu publicznego. Służy ona

kontroli prawidłowości stosowania prawa, nie będąc instrumentem weryfikacji

trafności ustaleń faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego orzeczenia.

Skarga kasacyjna jako szczególny środek zaskarżenia, służy realizacji interesu

publicznego w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości. Funkcje postępowania

kasacyjnego powodują, że wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania oraz jego

uzasadnienie powinny koncentrować się na wykazaniu, iż w konkretnej sprawie

zachodzą okoliczności przemawiające za interwencją Sądu Najwyższego.

Jeśli wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, wskazuje na

oczywistą zasadność skargi (tak jak w ocenianej sprawie), to w jego uzasadnieniu

powinny się znaleźć odpowiednie wywody potwierdzające tę okoliczność. Skarga jest

bowiem oczywiście uzasadniona, jeżeli zaskarżone nią orzeczenie zapadło wskutek

oczywistego naruszenia prawa, zaś oczywiste naruszenie prawa powinno być

rozumiane jako widoczna, bez potrzeby dokonywania pogłębionej analizy

jurydycznej, sprzeczność wykładni lub stosowania prawa z jego brzmieniem albo

powszechnie przyjętymi regułami interpretacji (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z 26 lutego 2001 r., I PKN 15/01, OSNAPiUS 2002 Nr 20, poz. 494

oraz z 17 października 2001 r., I PKN 157/01, OSNP 2003 Nr 18, poz. 437).

I USK 542/26

4

Powołanie się przez autora skargi kasacyjnej na przesłankę zawartą

w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. zobowiązuje go zatem do przedstawienia wywodu

prawnego zmierzającego do wykazania kwalifikowanej postaci naruszenia przepisów

prawa materialnego lub procesowego polegającej na jego oczywistości, widocznej

prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, co daje podstawy

do uznania skargi za oczywiście uzasadnioną, tj. podlegającą uwzględnieniu (por.

postanowienia Sądu Najwyższego: z 11 grudnia 2009 r., II PK 223/09, LEX nr 585777

oraz z 3 lutego 2010 r., II PK 304/09, LEX nr 602695). Innymi słowy, jeżeli skarżący

powołuje się na oczywistą zasadność skargi, to powinien zawrzeć w niej wywód

prawny, z którego ta oczywista zasadność będzie wynikała. Ma to być przy tym

zasadność łatwo dostrzegalna już nawet przy pobieżnej lekturze skargi (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z 7 maja 2010 r., V CSK 459/09, LEX nr 602638).

Trzeba też przypomnieć, że podczas gdy dla uwzględnienia skargi wystarczy,

iż jej podstawa jest usprawiedliwiona, to dla przyjęcia skargi do rozpoznania - z uwagi

na jej oczywistą zasadność niezbędne jest wykazanie kwalifikowanej postaci

naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego, polegającej na jego

oczywistości bez potrzeby wchodzenia w szczegóły czy dokonywania pogłębionej

analizy tekstu wchodzących w grę przepisów i doszukiwania się ich znaczenia

(postanowienia Sądu Najwyższego: z 16 września 2003 r., IV CZ 100/03, LEX nr

82274; z 22 stycznia 2008 r., I UK 218/07, LEX nr 375616; z 26 lutego 2008 r., II UK

317/07, LEX nr 453107; z 9 maja 2008 r., II PK 11/08, LEX nr 490364; z 21 maja

2008 r., I UK 11/08, LEX nr 491538 i z dnia 9 czerwca 2008 r., II UK 38/08, LEX nr

494134). W judykaturze podkreśla się, że przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania nie jest oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego

lub procesowego, lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie

oczywiście nieprawidłowego orzeczenia. Sam zarzut naruszenia (nawet

oczywistego) określonego przepisu (przepisów) nie prowadzi wprost do oceny, że

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona (postanowienia Sądu Najwyższego z:

7 stycznia 2003 r., I PK 227/02, OSNP 2004 Nr 13, poz. 230; z 11 stycznia 2008 r.,

I UK 285/07, LEX nr 442743; z 11 kwietnia 2008 r., I UK 46/08, LEX nr 469185 i z

9 czerwca 2008 r., II UK 37/08, LEX nr 494133 oraz postanowienie Sądu

Najwyższego z 3 października 2013 r., III SK 11/13, LEX nr 1380967).

Podlegającej badaniu w ramach tzw. przedsądu skargi kasacyjnej wniesionej

w niniejszej sprawie nie można uznać, zdaniem Sądu Najwyższego, za oczywiście

I USK 542/26

5

uzasadnioną. Skarżący wywodzi tę oczywistą zasadność z zarzutu błędnej wykładni

art. 4 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych oraz art. 32

Konstytucji RP, podnosząc, że praca wykonywana w ramach jednoosobowej

działalności gospodarczej, jeżeli faktycznie odbywała się w warunkach szkodliwych,

powinna być traktowana na równi z pracą pracownika w szczególnych warunkach.

Tak skonstruowany wniosek nie odpowiada standardowi przesłanki oczywistej

zasadności skargi kasacyjnej. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalone jest

stanowisko, że oczywista zasadność skargi zachodzi tylko wtedy, gdy naruszenie

prawa jest kwalifikowane, dostrzegalne prima facie, bez potrzeby pogłębionej

wykładni, konfrontowania wielu metod interpretacyjnych albo rozważania złożonych

argumentów konstytucyjnych. Tego rodzaju oczywistości w niniejszej sprawie nie

wykazano.

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że spór dotyczył doliczenia

okresu prowadzenia przez ubezpieczonego jednoosobowej działalności

gospodarczej w zakresie prac blacharsko-spawalniczych po 11 stycznia 1989 r. Sąd

Okręgowy oddalił odwołanie, uznając, że działalność gospodarcza nie jest okresem

pracy wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w rozumieniu ustawy

pomostowej; Sąd Apelacyjny oddalił apelację, akcentując pracowniczy charakter

prawa do emerytury pomostowej. Skarga kasacyjna zmierza do przyjęcia wykładni,

według której samozatrudnienie mogłoby zostać objęte art. 4 ustawy pomostowej ze

względów konstytucyjnych.

Taki wywód może być przedmiotem polemiki prawnej, lecz z samej swojej

natury nie dowodzi oczywistej zasadności skargi. Wymagałby bowiem odejścia od

literalnego brzmienia ustawy, systemowego zestawienia pojęcia „pracownika” z

ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych, oceny granic wykładni

prokonstytucyjnej oraz rozstrzygnięcia, czy ustawowe zróżnicowanie sytuacji

pracowników i osób prowadzących działalność gospodarczą narusza zasadę

równości. To wyklucza przyjęcie, że wadliwość zaskarżonego wyroku jest widoczna

bez głębszej analizy.

Nie można pominąć, że art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach pomostowych

określa warunki nabywania prawa do emerytur pomostowych przez niektórych

pracowników. Przepis art. 2 pkt 3 definiuje pracownika przez odwołanie do tytułów

pracowniczych w systemie ubezpieczeń społecznych, a art. 4 stanowi, że prawo do

emerytury pomostowej przysługuje pracownikowi spełniającemu wskazane w nim

I USK 542/26

6

warunki. Ustawa przewiduje wyjątkowe rozszerzenie pojęcia pracownika tylko w

oznaczonym zakresie, między innymi wobec tancerzy zawodowych wykonujących

działalność twórczą lub artystyczną, co przemawia przeciwko dalszej analogii na

osoby prowadzące działalność gospodarczą.

W tym kierunku wypowiadał się również Sąd Najwyższy, wskazując, że

emerytura pomostowa jest świadczeniem związanym z wykonywaniem pracy w

szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w reżimie określonym

ustawą, a nie z każdym faktycznym wykonywaniem czynności obciążających

zdrowie. W wyroku z dnia 23 listopada 2016 r., II UK 430/15 (OSNP 2018/2/19) Sąd

Najwyższy podkreślił znaczenie ustawowego pojęcia pracownika oraz wymogu

wykonywania pracy kwalifikowanej w warunkach wskazanych przez ustawę.

Podobnie z wyroku z dnia 17 kwietnia 2018 r. I UK 76/17 (OSNP 2019/1/11), wynika

konieczność ścisłej wykładni art. 4 i 49 ustawy pomostowej.

Nie zachodzi zatem sytuacja, w której zaskarżony wyrok byłby oczywiście

sprzeczny z jednoznacznym przepisem prawa albo z utrwaloną wykładnią Sądu

Najwyższego. Przeciwnie, wniosek skarżącego zakłada potrzebę rozszerzającej i

prokonstytucyjnej korekty ustawowego modelu świadczenia. Tego rodzaju

argumentacja nie spełnia przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Podsumowując. Uzasadnienie oczywistej zasadności nie może sprowadzać

się do zakwestionowania literalnego brzmienia przepisów i postulowania

odmiennego modelu zabezpieczenia społecznego.

Z tych przyczyn, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy odmówił

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i

§ 11 k.p.c., art. 99 k.p.c. oraz art. 39821 k.p.c. w związku z § 9 ust. 2 i § 10 ust. 4 pkt

2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych.

[SOP]