Ubezpieczony musi zwrócić 28 857,60 zł renty, SN odmówił przyjęcia skargi

Decyzją z 18 lipca 2019 r. (znak: […]) Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Oddział w Zielonej Górze, na podstawie art. 138 o emeryturach i rentach z FUS

oraz art. 84 ust. 1, ust. 9 i ust. 11 u.s.u.s., zobowiązał D.K. do zwrotu nienależnie

pobranych świadczeń za okres od 1 kwietnia 2017 r. do 31 lipca 2019 r. w kwocie

28.857,60 zł.

Sąd Okręgowy w Zielonej Górze IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych, wyrokiem z 28 czerwca 2023 r. (sygn. akt IVU 2718/19), wydanym w

I USK 583/26

2

sprawie D.K., z odwołania od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w

Zielonej Górze, o zwrot nienależnie pobranego świadczenia, zmienił zaskarżoną

decyzję w ten sposób, że odwołujący D.K. nie ma obowiązku zwrotu świadczeń w

kwocie 28.857,60 zł i zasądził od organu rentowego na rzecz odwołującego kwotę

180 zł, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Na skutek apelacji organu rentowego, Sąd Apelacyjny w Poznaniu III

Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 20 marca 2025 r. (sygn. akt

III AUa 897/23), zmienił zaskarżony wyrok w całości i oddalił odwołanie.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu, do Sądu

Najwyższego wywiódł odwołujący, zaskarżając judykat w całości, zarzucając:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 138 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS i art. 84 ust. 1 u.s.u.s. w zw. z art. 123 u.s.u.s.

w zw. z art. 30 § 1 k.p.a. w zw. z art. 82 k.c., przez niewłaściwe

zastosowanie i przyjęcie, że rozpoznane u odwołującego zaburzenia

schizotypowe, które w ocenie biegłych skutkowały brakiem zrozumienia

pouczeń kierowanych przez organ rentowy, nie skutkują przyjęciem, że

odwołujący jako osoba pobierająca świadczenia nie był pouczony o braku

prawa do ich pobierania, podczas gdy właściwa wykładania tych przepisów

prowadzi do wniosku, że skoro w ocenie biegłych odwołujący nie był w

stanie zrozumieć kierowanych do niego pouczeń, nie był właściwie pouczony

o braku prawa do ich pobierania, a tym samym otrzymane przez niego

świadczenie nie stanowi świadczenia nienależnego;

2. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 138 ust. 4 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i

przyjęcie, że nie zachodzi okoliczność zawiadomienia organu rentowego o

zajściu okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do

świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części,

podczas gdy odwołujący jako osoba pobierająca świadczenie był

zatrudniony na podstawie umowy o pracę, a tym samym skoro w tej sytuacji

podlegał zgłoszeniu przez pracodawcę w charakterze ubezpieczonego do

ZUS, to organ rentowy został zawiadomiony o zajściu okoliczności

I USK 583/26

3

powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo

wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części;

3. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 233 § 1 k.p.c. w z w. z art. 278 §

1 k.p.c., które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez

dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału dowodowego i

rozstrzygnięcie o świadomości odwołującego w zakresie pouczenia, o

którym mowa w art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS,

poprzez przyjęcie, wbrew opinii biegłych, że odwołujący był pouczony o

braku prawa do pobierania świadczenia, w sytuacji gdy prawidłowo

dokonana ocena materiału dowodowego, w szczególności w sytuacji, gdy

Sąd Apelacyjny w Poznaniu nie podważył opinii biegłych pod kątem jej

rzetelności, spójności i kategoryczności, powinna prowadzić do wniosku, że

odwołujący nie był pouczony o braku prawa do pobierania świadczenia,

ponieważ z uwagi na stan zdrowia nie był w stanie zrozumieć kierowanych

do niego pouczeń.

W związku ze stawianymi zarzutami skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego orzeczenia w całości i orzeczenie, co do istoty sprawy, poprzez

zmianę zaskarżonej decyzji w ten sposób, że odwołujący nie ma obowiązku zwrotu

świadczeń w kwocie 28.857,60 zł, tj. utrzymanie w mocy wyroku Sądu Okręgowego

w Zielonej Górze, ewentualnie uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania

oraz zasądzenie na rzecz ubezpieczonego od organu rentowego zwrotu kosztów

procesu, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych, w

postępowaniu kasacyjnym.

Skarżący wniósł także o przyjęcie skargi kasacyjnej wskazując, że jest ona

oczywiście uzasadniona, a z ostrożności procesowej wskazał, że w sprawie

występuje także istotne zagadnienie prawne. Powołując się na oczywistą

zasadność skargi kasacyjnej strona skarżaca wskazała, że w obliczu zaburzeń

schizotypowych ubezpieczonego, w opinii biegłych z uwagi na jego stan zdrowia,

nie był w stanie zrozumieć pouczenia zawartego w decyzjach ZUS w spornym

okresie, zaś odmienna ocena dokonana przez Sąd Apelacyjny w Poznaniu została

dokonana w sprzeczności z ustaleniami biegłych sądowych, których to ustalenia nie

I USK 583/26

4

zostały przez Sąd Apelacyjny podważone, tj. Sąd Apelacyjny nie podważył opinii

pod kątem jej rzetelności, spójności i kategoryczności, a tym samym powinien

przyjąć ustalenia biegłych, gdyż nie leży w kompetencji sądu podważanie ocen

medycznych dokonanych przez biegłych w zakresie ich merytorycznej

poprawności.

Skarga kasacyjna jest również oczywiście uzasadniona zdaniem skarżącego

ze względu na to, że zgodnie z art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS, nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń za okres

dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ

rentowy o zajściu okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do

świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, a mimo to

świadczenia były jej nadal wypłacane. Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie

wskazuje, że skoro odwołujący był zatrudniony na umowę o pracę, to jego

pracodawca zgłosił go do systemu ubezpieczeń społecznych, a tym samym Zakład

Ubezpieczeń Społecznych posiadał informacje o tym, że odwołujący podjął pracę.

Należy zatem uznać w ocenie skarżącego, że organ rentowy był zawiadomiony w

myśl art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

W odniesieniu natomiast do istotnego zagadnienia prawnego, skarżący

przedstawił je w postaci pytań:

1. czy osoba pobierająca świadczenie, o której mowa w art. 138 ust. 2 pkt 1

ustawy o emeryturach i rentach z FUS może być uznana za prawidłowo

pouczoną o braku prawa do pobierania świadczeń, o których mowa w tym

przepisie, w sytuacji, gdy w opinii sądowo-psychiatrycznej wskazano, że

ubezpieczony nie był w stanie zrozumieć pouczeń zawartych w decyzjach

ZUS, gdyż rozpoznano u niego zaburzenia schizotypowe, a Sąd nie

podważając opinii pod kątem jej rzetelności, spójności i kategoryczności

orzekł odmiennie niż biegli? Szczególnie w kontekście interpretacji

przepisów art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i art.

84 ust. 1 u.s.u.s. w zw. z art. 123 u.s.u.s. w zw. z art. 30 § 1 k.p.a. w zw. z

art. 82 k.c.?

2. czy w świetle art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS,

zgłoszenie do ZUS przez pracodawcę faktu zatrudnienia pracownika stanowi

I USK 583/26

5

zawiadomienie organu rentowego o zajściu okoliczności powodujących

ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty

świadczeń w całości lub w części?

W odpowiedzi na wywiedzioną skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o

wydanie postanowienia o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania i

zasądzenie od ubezpieczonego na rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu kasacyjnym według norm przepisanych, ewentualnie

oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie od ubezpieczonego na rzecz organu

rentowego kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym według

norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna odwołującego nie kwalifikuje się do przyjęcie celem jej

merytorycznego rozpoznania.

Na wstępie należy przypomnieć, że Sąd Najwyższy przyjmuje skargę

kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne,

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1

k.p.c.). Strona wnosząca skargę kasacyjną, zgodnie z art. 3984 § 2 k.p.c.

określającym wymogi formalne tego środka prawnego, powinna sformułować w niej

wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania wraz ze stosownym uzasadnieniem.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien zaś wskazywać, że

zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c., a

jego uzasadnienie winno zawierać argumenty prawne świadczące o tym, że

rzeczywiście, biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie kryteria, istnieje potrzeba

rozpoznania skargi przez Sąd Najwyższy.

Skarżący we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazał

dwie przesłanki, tj. oczywistą zasadności skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c.) oraz występowanie istotnego zagadnienia prawnego (art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c.) – podniesione w sposób ewentualny.

I USK 583/26

6

Wadliwy jest więc już sam sposób sformułowania wniosku – co świadczy o

jego bezpodstawności. Nie można bowiem twierdzić, że skarga jest oczywiście

uzasadniona - co oznacza oczywistą bezzasadność zaskarżonego orzeczenia, a

więc niewymagającą jakichkolwiek dociekań lub analiz, a jednocześnie wskazywać

na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego - wymagającego z

natury rzeczy pogłębionych rozważań (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 17 lipca

2019 r., III CSK 148/19, LEX nr 2751796 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z

26 kwietnia 2018 r., IV CSK 577/17, LEX nr 2497710). Tego typu argumentacja,

nawet w sytuacji podnoszenia jej w sposób „ewentualny”, podważa zasadność

wniosku. Tym bardziej, że skarżący przywołuje we wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania dwa punkty, do których odnosić się ma oczywista

zasadność skargi, a następnie konstruuje istotne - w jego przekonaniu -

zagadnienia prawne, które w rzeczywistości są powtórzeniem argumentacji

zawartej w odniesieniu do oczywistej zasadności skargi. Jest to konstrukcja, która

się wzajemnie wyklucza.

Przechodząc do samych podstaw przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania, odwołanie się do przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. wymaga nie

tylko powołania się na okoliczność, że skarga kasacyjna jest oczywiście

uzasadniona, ale również wykazania, iż przesłanka ta rzeczywiście zachodzi.

Oznacza to, że strona skarżąca musi wskazać, w czym (w jej ocenie) wyraża się

„oczywistość” zasadności skargi oraz podać argumenty wykazujące, że

rzeczywiście skarga jest uzasadniona w sposób oczywisty. Sam zarzut naruszenia

(nawet oczywistego) określonego przepisu (przepisów) nie prowadzi bowiem

wprost do oceny, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Strona

skarżąca powinna więc w wywodzie prawnym wykazać kwalifikowaną postać

naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego, polegającą na jego

oczywistości, widocznej prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy

prawniczej (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05,

OSNC 2006 nr 4, poz. 75; z 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06, LEX nr 198531;

z 9 marca 2012 r., I UK 370/11, LEX nr 1215126 i z 1 stycznia 2012 r., I PK 104/11,

LEX nr 1215774). Ponadto, przez oczywistą zasadność skargi kasacyjnej rozumie

się sytuację, w której zaskarżone orzeczenie sądu drugiej instancji w sposób

I USK 583/26

7

ewidentny narusza konkretne przepisy prawa. (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z 30 listopada 2012 r., I UK 414/12, LEX nr 1675171). Takiej

okoliczności strona skarżąca jednak nie wykazała.

W niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny w Poznaniu, na podstawie całego

zgromadzonego materiału dowodowego, odmiennie aniżeli Sąd Okręgowy ustalił,

że ubezpieczony był pouczany na piśmie o konsekwencjach prawnych osiągania

dochodów ze stosunku pracy, w sytuacji jednoczesnego pobierania przez niego

renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy przyznanej w drodze wyjątku. W tych

okolicznościach Sąd odwoławczy doszedł do przekonania, że odwołujący został

prawidłowo pouczony, a jego stan zdrowia nie uniemożliwiał mu zrozumienie tego

pouczenia, co skutkuje oceną, że organ rentowy prawidłowo zobowiązał go do

zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Sąd Apelacyjny uznał, że stan zdrowia odwołującego nie uniemożliwiał mu

zrozumienie treści pouczeń. Okoliczności przeciwnej nie można było ustalić

wyłącznie w oparciu o opinie biegłych sądowych psychiatry i psychologa, jak to

uczynił Sąd Okręgowy. Wskazywał również na niektóre okoliczności wynikające z

opinii biegłych, a przeczące tezie, że odwołujący nie był w stanie zrozumieć

kierowanych do niego pouczeń, jak choćby fakt, że z opinii biegłego psychologa

wynikało, że w latach 2017-2020 nastąpiła u wnioskodawcy remisja choroby,

odwołujący nie leczył się psychiatrycznie, wykonywał pracę kierowcy zawodowego

w transporcie międzynarodowym, po uzyskaniu w tym czasie prawa jazdy kategorii

C+E, po pozytywnym przejściu testów psychomotorycznych. Podobnie biegły

psychiatra wskazał, że w okresie remisji odwołujący był w stanie zdobyć

uprawnienia kierowcy kat. C+E, zdać egzamin teoretyczny i praktyczny, a wcześniej

wykonać testy psychomotoryczne.

Sąd odwoławczy zaznaczył, że opinia biegłego podlega ocenie sądu

stosownie do reguł określonych w art. 233 § 1 k.p.c. i w ramach tej oceny sąd

ustosunkowuje się do mocy przekonywującej rozumowania biegłego i logicznej

poprawności wyciągniętych przez niego wniosków. Do dokonywania wszelkich

ustaleń w procesie powołany jest sąd, a nie biegły i dlatego sąd nie może oprzeć

swego ustalenia wyłącznie na podstawie konkluzji opinii biegłego, lecz powinien

I USK 583/26

8

sprawdzić poprawność poszczególnych elementów składających się na trafność jej

wniosków końcowych.

W tym miejscu należy przypomnieć, że zgodnie z art. 3983 § 3 k.p.c. oraz

art. 39813 § 2 k.p.c., podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące

ustalania faktów lub oceny dowodów, a Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami

faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia. Związanie to

wyklucza nie tylko przeprowadzenie w jakimkolwiek zakresie dowodów, lecz także

badanie czy sąd drugiej instancji nie przekroczył granic swobodnej ich oceny. Z

tego punktu widzenia każdy zarzut skargi kasacyjnej, nawet zarzucający

naruszenia przepisów prawa materialnego, który ma na celu polemikę z ustaleniami

faktycznymi sądu drugiej instancji, z uwagi na jego sprzeczność z art. 3983 § 3

k.p.c., jest a limine niedopuszczalny. Sąd Najwyższy nie pełni bowiem roli trzeciej

instancji sądowej, a skarga kasacyjna nie może być wykorzystywana jako

instrument pozwalający na kwestionowanie niesatysfakcjonującego stronę

rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji.

Jeżeli natomiast chodzi o drugą ze wskazanych we wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania przesłanek przedsądu, to istotnym zagadnieniem

prawnym – w rozumieniu przepisu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. - jest zagadnienie, które

wiąże się z określonymi przepisami prawa materialnego lub procesowego, których

wyjaśnienie ma nie tylko znaczenie dla rozstrzygnięcia konkretnej sprawy, ale także

dla rozstrzygnięcia innych podobnych spraw. Wskazanie na zagadnienie prawne

uzasadniające wniosek o rozpoznanie skargi kasacyjnej powinno nastąpić przez

jego sformułowanie jako problemu prawnego wymagającego rozstrzygnięcia,

określenie przepisów prawa, w związku z którymi powstało i wskazanie

argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen. Dopiero wówczas Sąd

Najwyższy ma podstawę do rozważenia, czy przedstawione zagadnienie jest

rzeczywiście zagadnieniem „prawnym” oraz czy jest to zagadnienie „istotne” (por.

postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002 Nr

1, poz. 11; z 13 sierpnia 2002 r., I PKN 649/01, OSNP 2004 Nr 9, poz. 158;

z 14 lutego 2003 r., I PK 306/02, Wokanda 2004 nr 7-8, poz. 51; z 10 stycznia

2012 r., I UK 305/11, LEX nr 1215784; z 23 marca 2012 r., II PK 284/11, LEX nr

1214575; z 10 września 2014 r., I CSK 729/13, LEX nr 1532950; z 2 grudnia

I USK 583/26

9

2014 r., II CSK 376/14, LEX nr 1622307; z 14 kwietnia 2015 r., II PK 217/14, LEX nr

678073; z 28 października 2015 r., I PK 17/15, LEX nr 2021940, czy z 14 stycznia

2016 r., II CSK 382/15, LEX nr 2090999). Ponadto, istotnym zagadnieniem

prawnym w rozmienieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest zagadnienie nowe,

nierozwiązane dotąd w orzecznictwie, którego rozstrzygnięcie może przyczynić się

do rozwoju prawa. W konsekwencji nie można uznać, że w sprawie występuje

istotne zagadnienie prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), jeśli Sąd Najwyższy zajął już

stanowisko w kwestii przedstawianej w skardze i wyraził swój pogląd we

wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające

zmianę tego poglądu (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 12 marca 2010 r.,

II UK 400/09, LEX nr 577468; z 19 stycznia 2012 r., I UK 328/11, LEX nr 1215423;

z 19 marca 2012 r., II PK 294/11, LEX nr 1214578; z 10 kwietnia 2018 r., I CSK

733/17, LEX nr 2495968; z 10 kwietnia 2018 r., II PK 143/17, LEX nr 2525398; z 19

kwietnia 2018 r., I CSK 709/17, LEX nr 2486162 i z 23 maja 2018 r., I CSK 33/18,

LEX nr 2508114).

Strona skarżąca nie zdołała wykazać występowania przywoływanej przez

siebie przesłanki przedsądu. Nie można uznać za istotne zagadnienie prawne

sformułowanie dwóch pytań, dotyczących przepisów prawa materialnego

wielokrotnie interpretowanych przez Sąd Najwyższych – bez jakiejkolwiek próby

sformułowania rzeczywistego problemu prawnego i wykazania jakichkolwiek

wątpliwości występujących w doktrynie lub orzecznictwie co do wykładni i

stosowania tych przepisów.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego o kwalifikacji

świadczenia jako nienależnie pobranego decyduje świadomość

ubezpieczonego. Stan tej świadomości można ustalać na różne sposoby, przy

czym ze względów praktycznych najłatwiej jest odwołać się do treści i analizy

pouczeń zawartych w decyzjach organu rentowego (por. np. postanowienie Sądu

Najwyższego z 25 sierpnia 2022 r., III USK 491/21, LEX nr 3411757 i powołane tam

orzecznictwo). Świadomość nienależności świadczenia może jednak wynikać także

z innych okoliczności. Zwrot „była pouczona o braku prawa”, o którym mowa

w art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie może być

rozumiany dosłownie. Chodzi tu o klasyczne pouczenie, w którym organ rentowy

I USK 583/26

10

informuje ubezpieczonego, że utraci prawo do świadczenia, gdy wystąpią

okoliczności, które zgodnie z przepisami prawa spowodują utratę tego prawa.

Pouczenie musi być na tyle zrozumiałe, by pobierający świadczenie mógł odnieść

je do swojej sytuacji, jednak nie musi odnosić się do indywidualnie pobierającego

świadczenie, gdyż nie da się przewidzieć, które z okoliczności wystąpią u

konkretnego świadczeniobiorcy. Pouczenie może polegać na przytoczeniu

przepisów określających te okoliczności, ale musi być na tyle zrozumiałe, aby

ubezpieczony mógł je odnieść do własnej sytuacji (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego Społecznych z 24 stycznia 2024 r., I USK 109/23, Legalis nr

3058674).

Z ustaleń dokonanych przez Sąd Apelacyjny, którymi Sąd Najwyższy jest

związany wynika, że odwołujący został prawidłowo pouczony przez organ rentowy

o skutkach osiągania dochodu ze stosunku pracy w przypadku pobierania renty

przyznanej w drodze wyjątku, a jego stan zdrowia nie uniemożliwiał mu

zrozumienie treści pouczeń.

Stwierdzając, że nie zachodzą przyczyny przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania, określone w art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy postanowił, zgodnie z

art. 3989 § 2 k.p.c., orzekając o kosztach postępowania kasacyjnego po myśli

art. 102 k.p.c.

DS.

[SOP]