Organ rentowy nie przekonał SN, że niepublikowany wyrok TK nie wiąże przy przeliczeniu emerytury

Sąd Apelacyjny w Rzeszowie wyrokiem z dnia 27 czerwca 2025 r. oddalił

apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Jaśle od wyroku Sądu

Okręgowego w Rzeszowie z dnia 26 listopada 2024 r., zmieniającego zaskarżoną

przez wnioskodawcę E.K. decyzję organu rentowego z dnia

21 sierpnia 2024 r., w ten sposób, że zobowiązał organ rentowy do ponownego

ustalenia wysokości emerytury wnioskodawcy w wieku powszechnym z

pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z

2025 r., poz. 1749 ze zm., dalej jako ustawa emerytalna).

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że podstawę

do stwierdzenia wadliwości zaskarżonej decyzji stanowi wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., SK 140/20 (OTK-A 2024, poz. 67),

I USK 742/26

2

stwierdzający, iż art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej w zakresie, w jakim dotyczy

osób, które przed dniem 6 czerwca 2012 r. (tj. przed ogłoszeniem ustawy z dnia 11

maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 2012 r., poz. 637, która

wprowadziła do ustawy emerytalnej art. 25 ust. 1b), złożyły wniosek o jedną z

emerytur wymienionych w tym przepisie, jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z

art. 2 Konstytucji RP. Fakt, że powołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie

został opublikowany nie oznacza, że nie obowiązuje on z formalnego punktu

widzenia, jak twierdził organ rentowy. Zaniechanie publikacji wyroku Trybunału nie

stoi bowiem na przeszkodzie uwzględnieniu odwołania, gdyż prawo wnioskodawcy

do przeliczenia świadczenia można wywodzić z innych źródeł, a mianowicie z

deklaratoryjnego charakteru wyroków Trybunału Konstytucyjnego, z rozproszonej

kontroli konstytucyjności przepisu oraz z subsydiarnego powołania się na

argumentację sformułowaną w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca

2019 r., P 20/16 (OTK-A 2019, poz. 1), stwierdzającym niezgodność z Konstytucją

art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 września

2017 r. w zakresie, w jakim dotyczy urodzonych w 1953 r. kobiet, które przed dniem

1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy.

W konsekwencji organ rentowy jest obowiązany do respektowania wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., SK 140/20, a tym samym do

uwzględnienia jego treści przy przeliczaniu na nowo emerytury wnioskodawcy, tj. z

pominięciem pomniejszenia podstawy jej obliczenia o sumę wcześniejszych

emerytur pobranych, o czym mowa w art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł organ rentowy,

zaskarżając wyrok ten w całości oraz domagając się jego uchylenia w całości i

przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozstrzygnięcia lub

uchylenia tego wyroku i rozstrzygnięcia sprawy co do istoty przez zmianę wyroku

Sądu Okręgowego i oddalenie odwołania, a także zasądzenia na rzecz skarżącego

kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W skardze zarzucono naruszenie prawa materialnego przez błędną jego

wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, polegające na wadliwej interpretacji

art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej w związku z art. 190 ust. 2 i 3 Konstytucji RP

oraz art. 9 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów

normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2019 r.,

I USK 742/26

3

poz. 1461) wskutek wadliwego przyjęcia, że art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej –

mimo braku ogłoszenia w Dzienniku Ustaw wyroku Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 4 czerwca 2024 r., SK 140/20, stwierdzającego niekonstytucyjność tego

przepisu – nie obowiązuje i tym samym nie może być stosowany.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powołał

się na potrzebę wykładni przepisów wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądowym, ponieważ „zasadniczym zagadnieniem prawnym rodzącym istotne

wątpliwości na kanwie stanu faktycznego sprawy są skutki wyroku Trybunału

Konstytucyjnego stwierdzającego niekonstytucyjność przepisu prawa, który to

wyrok nie został jednakże opublikowany we właściwym publikatorze urzędowym - a

tym samym nie wszedł w życie”, co ma zasadnicze znaczenie dla oceny momentu

utraty przez tego rodzaju przepis domniemania konstytucyjności. W judykaturze nie

ma w tej materii jednomyślności. W wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia

1998 r., I PKN 90/98 (LEX nr 38576), z dnia 26 września 2000 r., III CKN 1089/00

(LEX nr 3351207) czy z dnia 29 sierpnia 2001 r., III RN 189/00 (LEX nr 51114),

uznano, że wystarczającym jest samo wydanie orzeczenia przez Trybunał

Konstytucyjny, zresztą według koncepcji tzw. rozproszonej kontroli konstytucyjności

ustaw sąd może samodzielnie odmówić zastosowanie konkretnego przepisu

uznając go za niezgodny z Konstytucją RP. Natomiast odmienne zapatrywanie

wyraził Sąd Okręgowy w Świdnicy w wyroku z dnia 28 października 2024 r., VII U

922/24 (LEX nr 3789903), stwierdzając, że brak publikacji wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., SK 140/20, oznacza, że nie obowiązuje

on w porządku prawnym i nie może być traktowany jako „nowa okoliczność” w

rozumieniu art. 114 ustawy emerytalnej, a uznanie niepublikowanego wyroku za

podstawę wznowienia postępowania naruszałoby zasady równości (art. 37

Konstytucji RP) i praworządności - legalizmu (art. 7 Konstytucji RP).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikuje się do przyjęcia jej celem merytorycznego

rozpoznania. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę

kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne,

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

I USK 742/26

4

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

W związku z tym wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności wymienionych

w powołanym przepisie, a jego uzasadnienie zawierać argumenty świadczące o

tym, że rzeczywiście, biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie kryteria, istnieje

potrzeba rozpoznania skargi przez Sąd Najwyższy. Dopuszczenie i rozpoznanie

skargi kasacyjnej ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych

sprawach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne. Nie w

każdej zatem sprawie, nawet w takiej, w której rozstrzygnięcie oparte jest na

błędnej subsumpcji czy wadliwej wykładni prawa, skarga kasacyjna może być

przyjęta do rozpoznania. Podkreślenia wymaga, że Sąd Najwyższy nie jest trzecią

instancją sądową i nie jest jego rolą korygowanie ewentualnych błędów w zakresie

stosowania czy wykładni prawa w każdej indywidualnej sprawie (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 września 2016 r., V CSK 143/16,

LEX nr 2135552; z dnia 21 czerwca 2016 r., V CSK 21/16, LEX nr 2069457; z dnia

1 grudnia 2015 r., I PK 71/15, LEX nr 2021944).

W rozpoznawanej sprawie wniosek o przyjęcie do rozpoznania skargi

kasacyjnej został oparty na przesłance potrzeby wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego oparcie wniosku o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na przesłance określonej w art. 3989 §

1 pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania, że określony przepis prawa, będący źródłem

poważnych wątpliwości interpretacyjnych, nie doczekał się wykładni albo

niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych. Wątpliwości te i rozbieżności należy przytoczyć,

przedstawiając ich doktrynalne lub orzecznicze źródła (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, LEX nr 424365; czy z dnia

18 lutego 2015 r., II CSK 428/14, LEX 1652383). Konieczne jest wskazanie

argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, a także

przedstawienie własnej propozycji interpretacyjnej (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 13 grudnia 2007 r., I PK 233/07, OSNP 2009 nr 3-4, poz. 43).

I USK 742/26

5

Powołanie się na omawianą przesłankę wymaga również wykazania, że

chodzi o wykładnię przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały

dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie lub że istnieje potrzeba

zmiany ich dotychczasowej wykładni, podania na czym polegają wątpliwości

związane z jego rozumieniem oraz przedstawienia argumentacji świadczącej, że

wątpliwości te mają rzeczywisty i poważny charakter, nie należą do zwykłych

wątpliwości, które wiążą się z procesem stosowania prawa. W przypadku, gdy w

ramach stosowania tych przepisów powstały już w orzecznictwie sądów określone

rozbieżności, skarżący powinien je przedstawić, jak też uzasadnić, że dokonanie

wykładni jest niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego: z dnia 28 marca 2007 r., II CSK 84/07; z dnia 11 stycznia 2008 r.,

I UK 283/07; z dnia 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08; z 12 grudnia 2008 r.,

II PK 220/08, LEX nr 523522; z dnia 8 lipca 2009 r., I CSK 11/09, LEX nr 1620487;

z dnia 20 maja 2016 r., V CSK 692/15, LEX nr 2054493). Ponadto, ze względu na

publicznoprawne funkcje skargi kasacyjnej, skarżący powinien wykazać celowość

dokonania wykładni konkretnego przepisu przez Sąd Najwyższy ze względu na

potrzeby praktyki sądowej (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

14 grudnia 2012 r., III SK 29/12, LEX nr 1238124).

Skarżący nie sprostał powyższym wymaganiom, ponieważ formułując w

swoim wniosku zagadnienie mające wzbudzać wątpliwości orzecznictwa co do

momentu utraty domniemania konstytucyjności przez przepis uznany za

niekonstytucyjny nieopublikowanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, nie

odniósł się do żadnych konkretnych przepisów, które wymagają jego zdaniem

wykładni. Nie jest natomiast rolą Sądu Najwyższego zastępowanie wnoszącego

skargę w prawidłowym jej redagowaniu. Skarga kasacyjna powinna bowiem być

tak zredagowana i skonstruowana, by Sąd Najwyższy nie musiał poszukiwać w jej

podstawach lub ich uzasadnieniu pozostałych elementów kreatywnych skargi, ani

tym bardziej się ich domyślać (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

9 czerwca 2008 r., II UK 38/08, LEX nr 494134).

Niezależnie od tego nie można stracić z pola widzenia, że przedstawione we

wniosku wątpliwości były już przedmiotem wypowiedzi orzecznictwa, co sam

przyznaje skarżący, przytaczając wyroki Sądu Najwyższego i jedyny w kontrze do

I USK 742/26

6

tych orzeczeń wyrok Sądu Okręgowego w Świdnicy. Nie tylko w powołanych przez

skarżącego wyrokach Sądu Najwyższego, ale także w nowszym orzecznictwie nie

budzi natomiast wątpliwości, że sądy rozstrzygające konkretny spór – w przypadku

oczywistej sprzeczności przepisu ustawy z normą konstytucyjną – mają możliwość

odmowy zastosowania przepisu ustawy (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów

Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 października 2006 r., I FPS 2/06,

ONSAiWSA 2007 nr 1, poz. 3; OSP 2007 nr 11, poz. 133, z glosą P.

Stanisławiszyna). W wyroku z dnia 20 lipca 2021 r., II FSK 1832/16 (LEX nr

3232398), Naczelny Sąd Administracyjny przyjął, że dopuszczalność stosowania

tzw. „rozproszonej kontroli konstytucyjnej” przez sądy ma miejsce w sytuacjach

oczywistych, tj. wówczas, gdy w przeszłości Trybunał Konstytucyjny orzekał już o

normie analogicznej do normy, która ma być zastosowana w danej sprawie albo w

przypadku powtórzenia niekonstytucyjnej normy przez ustawodawcę. Podobne

stanowisko wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 marca 2016 r., V CSK

377/15 (OSNC 2016 nr 12, poz. 148), w którym co prawda potwierdził zasadę, że

do orzekania o niekonstytucyjności ustaw i ich poszczególnych przepisów jest

powołany wyłącznie Trybunał Konstytucyjny, ale przyjął, iż rozpoznawana przez

niego sprawa jest wyjątkowa, gdyż niezgodność przepisu z Konstytucją jest

oczywista, a ocena taka ma dodatkowe wsparcie w wyroku Trybunału

Konstytucyjnego, który stwierdził uprzednio niezgodność z Konstytucją przepisu o

takim samym brzmieniu co w obowiązującej obecnie ustawie (zob. też wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 20 lutego 2018 r., V CSK 230/17, OSNC-ZD 2018 nr 4,

poz. 69 i z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 493/18 LEX nr 3226141). Pogłębione

rozważania co do możliwości zastosowania przez sądy art. 8 ust. 2 Konstytucji RP

prezentowane są także w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2022 r.,

III PZP 2/21 (OSNP 2023 nr 3, poz. 25 z glosą k. Gębali, OSP 2023 nr 10, poz. 80),

w której przyjęto, że możliwość odmowy zastosowania przez sąd normy oczywiście

niezgodnej z Konstytucją stanowi wyraz nie tylko realizacji idei konstytucjonalizacji

prawa oraz adekwatnej ochrony praw i wolności jednostki, ale także poszanowanie

zasady bezpośredniego stosowania Konstytucji RP (zob. też. P. Kardas,

Rozproszona kontrola konstytucyjności prawa w orzecznictwie Izby Karnej Sądu

Najwyższego oraz sądów powszechnych jako wyraz sędziowskiego

I USK 742/26

7

konstytucyjnego posłuszeństwa, Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych,

s. 28-29). Przypomnieć także trzeba, że Trybunał Konstytucyjny orzekał już o

konstytucyjności przepisu, który miał być zastosowany w rozpoznawanej sprawie,

tj. o art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, i to w prawidłowo opublikowanym wyroku z

dnia 6 marca 2019 r., P 20/16, w którym odmówił temu przepisowi zgodności

z art. 2 Konstytucji RP w zakresie, w jakim dotyczy urodzonych w 1953 r. kobiet,

które przed dniem 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie

art. 46 tej ustawy. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 stycznia 2025 r., III USKP

121/23 (LEX nr 3814736), potwierdził zaś, że wynikający z wyroku P 20/16

standard konstytucyjny w zakresie wykładni art. 2 Konstytucji RP w kontekście

ingerencji prawodawcy w uzasadnione prawnie oczekiwania osób pobierających

emerytury w wieku obniżonym co do zasad kształtowania wysokości ich świadczeń

po uzyskaniu prawa do emerytury w wieku powszechnym, ma zastosowanie także

do mężczyzny, który nabył prawo do emerytury w wieku powszechnym, a w chwili

przejścia na emeryturę w wieku obniżonym nie mógł spodziewać się tego, że

decyzja ta spowoduje obniżenie jego świadczenia powszechnego.

W świetle powyższego, Sądy orzekające uprawnione były do oceny

stosowania art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej w oparciu o argumentację uznającą

ten przepis za niezgodny z Konstytucją, zawartą w uzasadnieniu wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019 r., P 20/16.

W konsekwencji rozwianie wątpliwości w przedstawionej przez skarżącego

kwestii – pomijając nawet wady samego wniosku o przyjęcie skargi kasacyjne do

rozpoznania – pozostaje bez wpływu na treść zaskarżonego wyroku.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. orzekł jak

w sentencji postanowienia.

[r.g.]

[SOP]

I USK 742/26

8