Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi ZUS w sporze o wysokość emerytury

Sąd Okręgowy w Lublinie, wyrokiem z 18 marca 2025 r., na skutek odwołania

B.K. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Biłgoraju z 6 sierpnia

2024 r., o wysokość emerytury, zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił wysokość

emerytury ubezpieczonej z pominięciem artykułu 25 ust. 1b ustawy z 17 grudnia 1998

r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. 2024 poz.

1631 t.j. ze zm.) od 1 lipca 2024 r.

Sąd ustalił, że B.K. urodziła się […] 1954 r. W dniu 3 grudnia 2008 r., na mocy

przepisów ustawy z 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela i z 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, została wydana

decyzja przyznająca jej emeryturę o symbolu NE od 29 listopada 2008 r. tj. od dnia

rozwiązania stosunku pracy. W wyniku wniosku z 7 grudnia 2022r. Zakład

I USK 758/26

2

Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Biłgoraju decyzją z 15 grudnia 2022r. przyznał

ubezpieczonej prawo do emerytury w wieku powszechnym od 1 grudnia 2022 r. tj.

od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek. Ustalając wysokość świadczenia na

podstawie art. 26 ustawy emerytalnej, organ pomniejszył podstawę obliczenia

emerytury o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur. Dnia 26 lipca 2024 r.

B.K. złożyła wniosek o przeliczenie emerytury zgodnie z wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. W wyniku jego rozpoznania została wydana

zaskarżona decyzja.

Sąd Apelacyjny w Lublinie, wyrokiem z 17 czerwca 2025 r., oddalił apelację

organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego w Lublinie.

Sąd Apelacyjny ocenił, że powołanie się przez Sąd Okręgowy na standard

państwa prawa i art. 2, art. 67 Konstytucji RP jest słuszne i usprawiedliwione stanem

faktycznym sprawy oraz dorobkiem orzeczniczym Trybunału Konstytucyjnego i Sądu

Najwyższego. Zdaniem Sądu Apelacyjnego nie można przyjąć, że nieopublikowany

wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. SK 140/20, uchyla

domniemanie zgodności art. 25 ust 1b ustawy emerytalnej z Konstytucją z chwilą

ogłoszenia wyroku przez Trybunał Konstytucyjny w toku postępowania i sam przez

się stanowi nową okoliczność o jakiej stanowi art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej.

Jednocześnie Sąd Apelacyjny wskazał, że organ rentowy mając wiedzę, która jest

powszechnie znana w zakresie treści uchwały Sejmu RP z 11 marca 2024 r. (M.P.

2024 poz. 198) jest zobligowany do podjęcia działań w kierunku zbadania zasadności

żądania wnioskodawczyni i ukształtowania wysokości świadczenia w sposób

odpowiadający fundamentalnym zasadom konstytucyjnym, ale także tych na jakich

opiera się system zabezpieczenia społecznego, expressis verbis statuowanych w art.

2 i art. 32 Konstytucji RP oraz art. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych. Dalej, że organ stosujący prawo jest obowiązany do

oceny konstytucyjności przepisu ustawy w ramach ustalania, który przepis

obowiązującego prawa będzie zastosowany do rozstrzygnięcia danego stanu

faktycznego w indywidualnej sprawie, co wynika wprost z zakazu zawartego w art. 8

ust. 2 Konstytucji. Sąd Apelacyjny odwołał się do orzecznictwa sądów powszechnych

jak i Sądu Najwyższego, w którym wielokrotnie wypowiadano się w zakresie granic

w jakich może nastąpić obniżenie podstawy obliczenia emerytury w systemie składki

zdefiniowanej, wobec ubezpieczonych, którzy skorzystali z możliwości przejścia na

wcześniejszą emeryturę na długo przed wejściem w życie omawianego przepisu i nie

I USK 758/26

3

mogli przewidzieć przyszłych konsekwencji wypłaty na ich rzecz świadczeń

emerytalnych, zajmując zasadniczo jednolite stanowisko po wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z 6 marca 2019 r. P 20/16 (OTK-A 2019, poz. 11, Dz.U. 2019, poz.

539) - wyroki Sadu Najwyższego: z 18 stycznia 2022 r. III USKP 98/21 LEX nr

3352121; z 6 maja 2021 r. III USKP 52/21 OSNP 2022/2/19; z 8 stycznia 2025 r. III

USKP 121/23 OSNP 2025/7/75. Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że oczywiście ma na

uwadze, iż wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 6 marca 2019 r., P 20/16, odnosi się

wprost wyłącznie do kobiet urodzonych w 1953 r., to wynikający z tego orzeczenia

standard konstytucyjny w zakresie wykładni art. 2, art. 32 Konstytucji RP w

kontekście ingerencji prawodawcy w uzasadnione prawnie oczekiwania osób

pobierających emerytury w wieku obniżonym co do zasad kształtowania wysokości

ich świadczeń po uzyskaniu prawa do emerytury w wieku powszechnym, ma

zastosowanie także do ubezpieczonych, którzy nabyli ex lege prawo do emerytury w

wieku powszechnym dopiero po 1 stycznia 2013 r., a w chwili przejścia na emeryturę

w wieku obniżonym nie mogli spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje

obniżenie świadczenia powszechnego. Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu

Okręgowego, że skoro wysokość świadczenia wnioskodawczyni została zaniżona,

należało zastosować dla prawidłowego wyliczenia świadczenia ubezpieczonej art.

114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej. Nową okolicznością jest natomiast właściwa

interpretacja w indywidualnej sprawie ubezpieczonej art. 25 ust. 1b ustawy

emerytalnej, która została wskazana argumentacją Trybunału Konstytucyjnego w

wyroku z dnia 6 marca 2019 r., i wypracowanym w oparciu o ten wyrok, orzecznictwie

sądów (wyroki Sądu Najwyższego: 18 stycznia 2022 r. III USKP 98/21 LEX nr

3352121; z 6 maja 2021 r. III USKP 52/21 OSNP 2022/2/19; z 8 stycznia 2025 r. III

USKP 121/23 OSNP 2025/7/75).

Organ rentowy zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości.

Zarzucono naruszenie prawa procesowego, to jest:

1) art. 3271 § 1 pkt 1 k.p.c., przez brak wskazania w uzasadnieniu wyroku,

dlaczego i na jakiej podstawie Sąd uznał, że określona linia orzecznicza, której

ukształtowanie stanowi według niego nową okoliczność w niniejszej sprawie w

rozumieniu art. 114 ust. 1 pkt 1 o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2024 roku, poz. 1631 ze zm., dalej „ustawa

emerytalna”), ukształtowała się przed dniem wydania decyzji kończącej wznawiane

postępowanie, tj. przed 15.12.2022 r.;

I USK 758/26

4

Zarzucono również naruszenie prawa materialnego, to jest:

2) art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej, przez jego: a) błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, że „nową okoliczność” stanowi ugruntowana wykładnia

sądowa, która prowadzi do konieczności odmowy stosowania obowiązującego

przepisu prawa przez ZUS; że można ustalić moment pojawienia się rozproszonej

wykładni konstytucyjnej stanowiącej „nową okoliczność” wyłącznie w oparciu o

analizę całości orzecznictwa sądów powszechnych, przy braku orzeczenia ustawowo

dedykowanego do rozstrzygania wątpliwości związanych z obowiązywaniem bądź

wykładnią przepisów prawa, w postaci uchwały Sądu Najwyższego albo Naczelnego

Sądu Administracyjnego bądź orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego; b) błędne

zastosowanie polegające na oddaleniu apelacji organu rentowego i utrzymaniu w

mocy wyroku Sądu pierwszej instancji ustalającego wysokość emerytury B.K. z

pominięciem artykułu 25 ust. 1b ustawy emerytalnej.

Skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z względu na

występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego w rozumieniu art. 3989 §

1 pkt 1 k.p.c. Zdaniem skarżącego zagadnienie prawne wyłoniło się na gruncie art.

114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej, a mianowicie czy w ramach postępowania

wznowieniowego opartego na określonej wykładni sądowej jako „nowej

okoliczności”, ZUS ma obowiązek pominąć stosowanie obowiązującego w systemie

prawa przepisu w oparciu o rozproszoną wykładnię konstytucyjną, a jeżeli tak, to

kiedy następuje „ujawnienie” tak rozumianej przesłanki wznowieniowej?

Skarżący wyjaśniał, że w tej sprawie Sąd dokonał wykładni art. 114 ust. 1 pkt

1 ustawy emerytalnej, zgodnie z którą za „nową okoliczność” uznał zaistnienie w

szeroko rozumianym obrocie prawnym wielokrotnych wypowiedzi sądów

powszechnych jak i Sądu Najwyższego (wyroki Sądu Najwyższego: z 18 stycznia

2022 r. III USKP 98/21, LEX nr 3352121; z 6 maja 2021 r. III USKP 52/21 OSNP

2022/2/19; z 8 stycznia 2025 r. III USKP 121/23 OSNP 2025/7/75), zasadniczo

jednolitych i opartych na poglądach wyrażonych w uzasadnieniu wyroku Trybunału

Konstytucyjnego (w okolicznościach sprawy był to wyrok z 6 marca 2019 r., P 20/16),

Skarżący wskazał, że na gruncie wykładni art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy

emerytalnej, należy rozważyć trzy różne rozwiązania zaprezentowanego

zagadnienia. Po pierwsze, można przyjąć, że ugruntowana wykładnia sądowa jest

„nową okolicznością”, o ile nie prowadzi do konieczności odmowy stosowania

obowiązującego przepisu prawa przez ZUS. Po drugie, można dopuścić

I USK 758/26

5

prokonstytucyjną wykładnię jako przesłankę wznowieniową w postaci „nowej

okoliczności”, ale ograniczyć jej zastosowanie jedynie do postępowań sądowych z

odwołania od decyzji ZUS odmawiających z tej przyczyny wznowień postępowań. Po

trzecie - tak jak to przyjął Sąd w zaskarżonym wyroku - można przyjąć, że ZUS ma

obowiązek pominąć stosowanie obowiązującego w systemie prawa przepisu w

oparciu o rozproszoną wykładnię konstytucyjną ad casum i ze skutkiem inter partes,

analizując orzecznictwo. Dalej skarżący wskazał, że ponieważ przesłanką

wznowienia postępowania z art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej jest tylko

okoliczność „nowa, istniejąca przed wydaniem decyzji”, to dla dokonania oceny, czy

owa przesłanka zachodzi, istotne jest ustalenie daty pojawienia się owej „nowej

okoliczności”. Jeżeli przyjąć, że może nią być wykładnia sądowa, rodzi to kluczowe

pytanie, czy chodzi tu o jednostkową wykładnię dokonaną w dowolnym orzeczeniu

sądowym, czy też o utrwalony w orzecznictwie pogląd co do wykładni przepisu.

Zdaniem skarżącego na gruncie art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej „nową

okoliczność” nie jest ugruntowana wykładnia sądowa, która prowadzi do

konieczności odmowy stosowania obowiązującego przepisu prawa przez ZUS.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli: (1) w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, (2) istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, (3) zachodzi nieważność

postępowania lub (4) skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Skarżący wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej uzasadnił występowaniem w

tej sprawie istotnego zagadnienia prawnego.

Odwołując się do orzecznictwa Sądu Najwyższego, wskazanie zagadnienia

prawnego uzasadniającego przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powinno

nastąpić przez określenie przepisów prawa, w związku z którymi zostało

sformułowane oraz wskazanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen;

dopiero wówczas Sąd Najwyższy ma podstawę do oceny, czy przedstawione

zagadnienie jest rzeczywiście zagadnieniem "prawnym" oraz czy jest to zagadnienie

"istotne" (postanowienie SN z 1 kwietnia 2015 r., I PK 233/14, LEX nr 1678064 oraz

powołane tam orzeczenia). Istotność zagadnienia prawnego konkretyzuje się w tym,

I USK 758/26

6

że w danej sprawie występuje zagadnienie prawne mające znaczenie dla rozwoju

prawa i praktyki sądowej. Wymóg ten jest uzasadniony publicznymi celami

rozpoznania skargi kasacyjnej przez Sąd Najwyższy (por. postanowienia SN z 25

października 2007 r. V CSK 356/07, LEX nr 621243, czy z 6 czerwca 2012 r. I UK

113/12, LEX nr 1675224). Rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego nie może się

sprowadzać do odpowiedzi na zarzuty skarżącego skierowane pod adresem

zaskarżonego orzeczenia ani też do odpowiedzi na wątpliwości skarżącego, które

można wyjaśnić za pomocą obowiązujących reguł wykładni bądź w drodze prostego

zastosowania przepisów (przykładowo postanowienia SN: z 19 lutego 2014 r., I PK

270/13, LEX nr 1646097 i z 17 marca 2015 r., I PK 4/15, LEX nr 1661934 - wraz

powołanymi tam orzeczenia). Należy podkreślić, że nie występuje w sprawie istotne

zagadnienie prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), jeżeli Sąd Najwyższy zajął już

stanowisko w kwestii tego zagadnienia prawnego lub wykładni przepisów i wyraził

swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne okoliczności

uzasadniające zmianę tego poglądu (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 12

marca 2010 r., II UK 400/09, LEX nr 577468; z 19 stycznia 2012 r., I UK 328/11, LEX

nr 1215423; z 19 marca 2012 r., II PK 294/11, LEX nr 1214578; z 10 kwietnia 2018

r., I CSK 733/17, LEX nr 2495968; z 10 kwietnia 2018 r., II PK 143/17, LEX nr

2525398; z 19 kwietnia 2018 r., I CSK 709/17, LEX nr 2486162; z 23 maja 2018 r., I

CSK 33/18, LEX nr 2508114; z 3 marca 2020 r., II PK 36/19, LEX nr 3034647; z 12

maja 2020 r., I UK 128/19, LEX nr 3026475).

Wskazane przez skarżącego zagadnienie prawne mające uzasadniać

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania zostało już wyjaśnione w orzecznictwie

Sądu Najwyższego.

W tym zakresie pozostaje wskazać na pogłębioną analizę prawną i stanowisko

Sądu Najwyższego przyjęte w postanowieniu Sądu Najwyższego z 29 października

2020 r., III UZP 4/20, OSNP 2021/6/71.

W przywołanym postanowieniu z 29 października 2020 r. Sąd Najwyższy

wskazał na funkcję ponownego ustalenia prawa do świadczenia w trybie art. 114

ustawy emerytalnej. Funkcją tą jest stworzenie gwarancji wydania decyzji rentowych

zgodnych z ukształtowaną ex lege sytuacją prawną zainteresowanych (wyroki Sądu

Najwyższego: z 26 lipca 2013 r., III UK 145/12, LEX nr 1408199; z 14 kwietnia 2015

r., II UK 205/14, LEX nr 2122383; z 17 sierpnia 2016 r., I UK 333/15, LEX nr 2120891;

z 25 lutego 2008 r., I UK 249/07, OSNP 2009 Nr 11-12, poz. 152; z 22 lutego 2010

I USK 758/26

7

r., I UK 247/09, LEX nr 585725; z 9 grudnia 2015 r., I UK 533/14; LEX nr 1958500).

W ten sposób prawodawca umożliwia eliminację sprzeczności z prawem decyzji

organu rentowego poza trybem odwołania od decyzji do sądu ubezpieczeń

społecznych. Sprzeczność taka zachodzi zarówno w przypadku decyzji organu

rentowego błędnie przyznających świadczenie (potwierdzających prawo do

świadczenia), pomimo że prawo do niego nie powstało, jak i w przypadku decyzji

błędnie odmawiających realizacji prawa do świadczenia, przysługującego

ubezpieczonemu z mocy prawa oraz decyzji nieprawidłowo ustalających wysokość

tego świadczenia. Niezgodność ta może powstać także na skutek popełnionych

przez organ rentowy uchybień normom prawa materialnego.

Sąd Najwyższy dalej wskazał, że realizacja wskazanej wyżej funkcji

warunkowana jest "ujawnieniem okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji".

W odniesieniu do tego pojęcia w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwaliło się

stanowisko, zgodnie z którym użyty w art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej zwrot

"okoliczności" występuje w dwóch znaczeniach: 1) w znaczeniu okoliczności

faktycznych oraz 2) w znaczeniu okoliczności sprawy, ustalonych następczo w

kolejnym postępowaniu wyjaśniającym prowadzonym przez organ rentowy w

sprawie. Pojęcie "okoliczności" ma więc szeroki zakres znaczeniowy, obejmujący

ogół wymagań formalnych i materialnoprawnych związanych z ustalaniem decyzją

rentową prawa do świadczeń emerytalno-rentowych (zob. np. wyroki Sądu

Najwyższego z 4 października 2018 r., III UK 153/17, LEX nr 2563524; z 17 sierpnia

2016 r., I UK 333/15, LEX nr 2120891; z 29 listopada 2016 r., II UK 416/15, LEX nr

2186572). Sąd Najwyższy wskazał przy tym, że przesłanka w postaci "ujawnionych

okoliczności" dotyczy przy tym zarówno uchybień organu rentowego popełnionych

na etapie stosowania prawa materialnego lub w trakcie podejmowania określonych

czynności postępowania administracyjnego mających wpływ na wydanie wadliwych

decyzji w sprawach o świadczenia z ubezpieczenia społecznego (zob. wyroki Sądu

Najwyższego: z 26 lipca 2013 r., III UK 145/12, LEX nr 1408199 oraz z 8 października

2010 r., I UK 113/10, LEX nr 694229).

Ponadto, według stanowiska przyjętego w postanowieniu Sądu Najwyższego

z 9 czerwca 2016 r., III UZP 4/16 (OSNP 2017 Nr 12, poz. 167), okolicznością

uzasadniającą wszczęcie postępowania w sprawie ponownego ustalenia prawa do

świadczenia na podstawie art. 114 ust.1 pkt 1 ustawy emerytalnej nie jest samo

wydanie orzeczenia przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, lecz stwierdzone w

I USK 758/26

8

tym orzeczeniu naruszenie zasady proporcjonalności przy ingerencji w prawo

własności ubezpieczonego. Z kolei w wyroku Sądu Najwyższego z 31 stycznia 2019

r., I UK 420/17 (OSNP 2019 Nr 12, poz. 145) przyjęto, że nową - w rozumieniu art.

114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej - okolicznością istniejącą przed wydaniem

decyzji, która uzasadnia rozpoznanie wniosku o ponowne ustalenie prawa do

świadczenia, o którym negatywnie rozstrzygnięto we wcześniejszej decyzji lub

wyroku sądowym, jest wskazanie innej niż uwzględniona uprzednio podstawy

prawnej tego świadczenia.

Sąd Najwyższy, uwzględniając powyższą argumentację, w postanowieniu

Sądu Najwyższego z 29 października 2020 r., III UZP 4/20 przyjął, że w sytuacji

niewykonywania wyroku Trybunału Konstytucyjnego działającego jako sąd

ustanowiony zgodnie z ustawą, niezależny i niezawisły, podstawę prawną

wzruszenia przez organ rentowy - tylko i wyłącznie - na korzyść ubezpieczonego

prawomocnej decyzji ustalającej wysokość świadczenia stanowi art. 114 ust. 1 pkt 1

ustawy emerytalnej, gdy nie jest możliwe uchylenie decyzji organu rentowego z

przyczyny określonej w art. 145a k.p.a. z powodu upływu terminu, o którym mowa w

art. 146 k.p.a. Wyjaśniając, że nową okolicznością istniejącą przed wydaniem

wzruszanej decyzji organu rentowego jest nieuwzględnienie przez organ rentowy

obowiązującego standardu konstytucyjnego potwierdzonego późniejszym wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego w składzie zgodnym z przepisami prawa.

Skarżący nie odniósł się w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania do przedstawionego wyżej stanowiska Sądu Najwyższego

dotyczącego wykładni art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej, w szczególności

rozumienia zawartego w tym przepisie pojęcia „nowych okoliczności istniejących

przed wydaniem tej decyzji” (tzn. wzruszanej decyzji). Skarżący nie przedstawił

również argumentów przemawiających za zmianą tego stanowiska.

Uwzględniając powyższe, zagadnienie sformułowane we wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania nie stanowi istotnego zagadnienia prawnego w

rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., a więc nie uzasadnia przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania.

Z tych powodów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., orzeczono jak w sentencji.

I USK 758/26

9

[it]

[a.ł]