SN odmówił zgody na ściganie prokuratora za akt oskarżenia z 1981 r.

Pismem z dnia 12 maja 2023 r., sygn. […], prokurator Oddziałowej Komisji

Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Białymstoku wniósł o

zezwolenie na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej prokuratora w stanie

spoczynku X. Y. za to, że:

jako funkcjonariusz państwa komunistycznego - podprokurator Wojskowej

Prokuratury Garnizonowej w [...], stosował represje wobec S. K. i H. K., w ten

sposób, że w dniu 23 grudnia 1981 r., w [...], obecnie woj. […], przekroczył swoje

uprawnienia, kierując do Sądu […] Okręgu Wojskowego w [...]1 akt oskarżenia

przeciwko S. K. i H. K., w którym zarzucił im popełnienie wspólnie i w porozumieniu

przestępstwa z art. 48 ust. 2 dekretu o stanie wojennym za działanie nie

wyczerpujące znamion tego czynu, przy czym było to także poważne

prześladowanie obu tych pokrzywdzonych z powodu uznania ich za członków grupy

społecznej, sprzeciwiającej się ówczesnej władzy, tj. zbrodni komunistycznej i

przeciwko ludzkości z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18

grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni

przeciwko Narodowi Polskiemu.

I ZI 34/23

3

W odpowiedzi na powyższe objęty wnioskiem prokurator wniósł o oddalenie

wniosku i umorzenie postępowania, podnosząc jednocześnie wątpliwości co do

statusu Izby Odpowiedzialności Zawodowej.

Na posiedzeniu jawnym w dniu 25 lutego 2026 r. prokurator Instytutu

Pamięci Narodowej Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi

Polskiemu w Białymstoku podtrzymał dotychczasowe stanowisko, wnosząc o

wydanie uchwały w przedmiocie zezwolenia na pociągnięcie do odpowiedzialności

karnej prokuratora Prokuratury Rejonowej w […]. w stanie spoczynku X. Y.

Pełnomocnik objętego wnioskiem sędziego wniósł natomiast o nieuwzględnienie

żądania wnioskodawcy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Wniosek o wyrażenie zgody na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej

prokuratora w stanie spoczynku X. Y. nie zasługiwał na uwzględnienie.

Weryfikacja przedłożonego materiału dowodowego - dokonana w kontekście

dostatecznie uzasadnionego podejrzenia popełnienia przez prokuratora

przestępstwa opisanego we wniosku - prowadzi bowiem do uznania, iż wersja

wydarzeń zaprezentowana przez wnioskodawcę nie osiąga stopnia

uprawdopodobnienia wymaganego przez ustawodawcę w art. 135 § 5 ustawy z

dnia 28 stycznia 2016 r. Prawo o prokuraturze (dalej powoływana jako ustawa

Prawo o prokuraturze).

Odnosząc się na wstępie do podnoszonej przez prokuratora w stanie

spoczynku w odpowiedzi na wniosek uchwały połączonych Izb Sądu Najwyższego

wskazać wymaga, iż utraciła swój walor normatywny, gdyż Trybunał Konstytucyjny

w wyroku z 20 kwietnia 2020 r., U 2/20, orzekł, że jest ona niezgodna z art. 179, art.

144 ust. 3 pkt 17, art. 183 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 8 ust. 1, art. 7 i art. 2 Konstytucji,

art. 2 i art. 4 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o

ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Oznacza to, że wskazana

I ZI 34/23

4

uchwała została wyeliminowana z porządku prawnego, czego skutkiem jest to, że

od czasu wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie wiąże żadnego składu Sądu

Najwyższego. Zauważyć należy nadto, iż odsunięcie od orzekania danej grupy

sędziów stanowi ingerencję ustrojową, co może nastąpić tylko w drodze ustawy, na

co wprost wskazuje art. 176 ust. 2 Konstytucji RP, natomiast uchwała Sądu

Najwyższego nie jest powszechnym źródłem prawa i dlatego nie zastępuje ustawy

(art. 87 ust. 1 Konstytucji). W zakresie ewentualnych wątpliwości obwinionego co

do statusu Izby Odpowiedzialności Zawodowej wskazać nadto należy, że sędziowie

Sądu Najwyższego orzekający w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej Sądu

Najwyższego zostali wskazani przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w

oparciu o przepisy ustawy, która do tej pory nie została uznana za niezgodną z

Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej bądź prawem europejskim.

Przechodząc do meritum niniejszej sprawy przypomnieć wymaga, iż

materialna podstawa decyzji w przedmiocie zezwolenia na pociągnięcie prokuratora

do odpowiedzialności karnej jest w istocie tożsama z pojęciem użytym w art. 313 §

1 k.p.k. Na gruncie natomiast wykładni tego przepisu k.p.k. wskazuje się, że

wydanie postanowienia o przedstawieniu zarzutów wymaga istnienia bardziej

rozbudowanej faktycznej podstawy, niż ta, która wystarcza do wszczęcia śledztwa

lub dochodzenia w rozumieniu art. 303 k.p.k. W orzecznictwie dyscyplinarnym Sądu

Najwyższego podkreśla się, że sformułowanie „dostatecznie uzasadnione

podejrzenie popełnienia przestępstwa” jest nieostre (niedookreślone), zatem ocena,

czy spełniona została opisana nim przesłanka, zawsze zależy od konkretnych

okoliczności sprawy (zob. np. uchwała Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego

z dnia 18 października 2004 r., sygn. SNO 40/04, OSNSD 2004, Nr 2, poz. 33).

Podejrzenie popełnienia przestępstwa musi być jednak w pełni uzasadnione,

nienasuwające żadnych istotnych wątpliwości ani zastrzeżeń, zarówno co do

popełnienia czynu jak i zaistnienia wszystkich znamion konkretnego typu

przestępstwa (zob. uchwały Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego: z dnia 8

maja 2007 r., sygn. SNO 21/07, OSNSD 2007, poz. 38, z dnia 27 stycznia 2009 r.,

sygn. SNO 95/08, OSNSD 2009, poz. 24, z dnia 20 lipca 2011 r., sygn. SNO 32/11,

OSNSD 2011, poz. 41).

I ZI 34/23

5

Na kanwie niniejszego postepowania zasadniczym jest zatem

rozstrzygnięcie, czy objęty wnioskiem prokurator w stanie spoczynku, będący w

1981 r. podprokuratorem Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w [...], wykroczył

intencjonalnie poza granice kontratypu działania w granicach uprawnień i

obowiązków służbowych prokuratora, a w razie wykazania takiego intencjonalnego

działania, czy stanowi to zbrodnię przeciwko ludzkości. W przypadku odpowiedzi

negatywnej zachodziłaby bowiem negatywna przesłanka procesowa w postaci

przedawnienia karalności przestępstwa z art. 231 § 1 k.k. uniemożliwiająca

prowadzenia postępowania karnego przeciwko prokuratorowi w stanie spoczynku

objętego wnioskiem.

Analiza przedłożonego przez wnioskodawcę materiału dowodowego

wskazuje, iż przyjęta w 1981 r. przez prokuratora w stanie spoczynku wykładnia

znamion przestępstwa z art. 48 ust. 2 dekretu o stanie wojennym, podczas jego

czynności służbowych w dniu 23 grudnia 1981 r., tj. skierowanie do Sądu […]

Okręgu Wojskowego w [...]1 aktu oskarżenia przeciwko S. K. i H. K., mieściła się w

granicach jego działania w ramach przewidzianych ustawą (przepisy ustawy z dnia.

14 kwietnia 1967 r. o Prokuraturze Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz przepisy

k.p.k.).

Sam fakt sformułowania przez prokuratora nietrafnego bądź wadliwego

stanowiska procesowego nie może skutkować jego pociągnięciem do

odpowiedzialności karnej. Prokurator wykonując czynności procesowe, działa w

ramach uprawnień i obowiązków przewidzianych w obowiązujących przepisach

prawnych, a więc w warunkach kontratypu wyłączającego bezprawność czynu.

Jeżeli zatem nie mamy do czynienia z sytuacją wyjątkową (np. doszło do

naruszenia fundamentalnych zasad normujących postępowanie karne oraz

kardynalnych zasad określających podstawy pociągnięcia człowieka do

odpowiedzialności karnej, prokurator dopuścił się innego przestępstwa w związku z

wykonywanymi czynnościami procesowymi, działania arbitralnego i pozbawionego

jakichkolwiek podstaw faktycznych i prawnych), dokonane przez prokuratora

czynności procesowe nie powinny być oceniane w płaszczyźnie prawno-karnej.

I ZI 34/23

6

Zważyć przy tym należy, iż kontroli merytorycznej czynności prokuratorskich

dokonuje ostatecznie sąd.

Działania prokuratora X. Y. nie wykraczały natomiast poza granice

przewidziane w obowiązujących wówczas przepisach prawnych i znajdowały

oparcie w poczynionych ustaleniach faktycznych. Decyzje procesowe podjęte przez

wyżej wymienionego nie były arbitralne, a postępowania respektowały zasady

obowiązujące w postępowaniu karnym oraz zasady odpowiedzialności karnej.

Obowiązujące wówczas przepisy nie zostały zastosowane dowolnie, natomiast

niewątpliwa represyjność ówczesnego ustawodawstwa tworzyła ramy działania

prokuratora, na których kształt nie miał on wpływu.

Czynności procesowe dokonane przez prokuratora X. Y. w sprawie mieściły

się w ramach obowiązujących wówczas przepisów oraz kierunków ich wykładni

formułowanych w doktrynie prawa karnego. Przyjęta w 1981 r. przez prokuratora

wykładnia znamion zarzucanych przestępstw, przeprowadzana w ramach

podejmowanych czynności służbowych, dokonana została granicach jego działania

w ramach przewidzianych ustawą (przepisy ustawy z dnia. 14 kwietnia 1967 r. o

Prokuraturze Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz przepisy k.p.k.). X. Y.,

zajmując stanowisko podprokuratora Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w [...],

realizował typowe dla tego stanowiska kompetencje. Wnioskodawca, prowadząc

wywód o historycznych realiach towarzyszących wprowadzonemu stanowi

wojennemu, w ramach których działało ówczesne sądownictwo i prokuratura, nie

wykazał, aby wskazane uwarunkowania polityczne oraz działania podejmowane

przez ówczesne władze partyjne i państwowe przełożyły się – w sposób nie

znajdujący oparcia w obowiązujących wówczas unormowaniach prawnych – na

konkretne działania podejmowane przez prokuratora. Szczególną uwagę zwraca

deficyt środków dowodowych w materiałach zgromadzonych w śledztwie,

odnoszących się do zapatrywań prokuratora na sytuację polityczną w Polsce w

latach 80-tych XX wieku, decyzji o wprowadzeniu stanu wojennego, a także działań

podejmowanych przez aparat państwa komunistycznego wobec członków

związków zawodowych i przeciwników politycznych po 13 grudnia 1981 roku. Mimo

doniosłego znaczenia takich dowodów dla możliwości przypisania prokuratorowi

I ZI 34/23

7

popełnienia zbrodni przeciwko ludzkości, wnioskodawca nie wykazał się w tym

zakresie stosowną inicjatywą dowodową, chociażby w postaci dokonania oględzin i

sporządzenia zestawienia spraw o charakterze politycznym prowadzonych przez

prokuratora.

Mając na uwadze, iż za zbrodnię przeciwko ludzkości może być uznany tylko

taki czyn, który stanowi element szerszego zachowania, wpisującego się

w rozległe lub systematyczne, zorganizowane działanie organów lub

funkcjonariuszy państwa bądź innej organizacji, skierowane przeciwko określonej

grupie (społeczności) ludzkiej, uznać należy zatem, iż materiał zaoferowany przez

wnioskodawcę nie wskazuje na dostatecznie uzasadnione podejrzenie, iż objęty

wnioskiem, będący wówczas podprokuratorem Wojskowej Prokuratury

Garnizonowej w [...], prowadząc postępowanie przeciwko oskarżonym podejmował

decyzje procesowe wbrew zgromadzonemu materiałowi dowodowemu, traktując

oskarżonych jako przeciwników politycznego ówczesnej władzy. Ze

zgromadzonych dowodów nie wynika także co najmniej aprobował lub tolerował

skierowane przeciwko tym osobom działania, jako element masowych represji

wobec osób krytycznie nastawionych do władz Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

W zaprezentowanej natomiast w części motywacyjnej wniosku argumentacji, mimo

niewątpliwej złożoności czynu z art. 3 ustawy o IPN, wnioskodawca nie wykazał, iż

zachowanie objętego wnioskiem prokuratora nosiło uprzednio wspomniane

znamiona tego przestępstwa. Za takową nie sposób uznać powołanych rozważań o

charakterze stricte teoretycznym i doktrynalnym, które - wobec ogólności rozważań

- nie mogą wpłynąć pozytywnie na ocenę dostateczności uzasadnienia popełnienia

czynu zabronionego.

Problematycznie rysuje się również kwestia ustalenia jego świadomego

udziału we wspomnianych uprzednio prześladowaniach, jak również towarzyszącej

mu umyślności w postaci bezpośredniego zamiaru o charakterze kierunkowym. W

piśmiennictwie wskazuje się bowiem, iż „działanie sprawcy jest umieszczone w

pewnym kontekście, z którego istnienia musi on zdawać sobie sprawę. Razem z

powstaniem w umyśle sprawcy świadomości tego kontekstu dochodzi do

wytworzenia się zamiaru bezpośredniego obejmującego znamiona określonego

I ZI 34/23

8

czynu” (zob. T. Iwanek, Zbrodnia ludobójstwa i zbrodnie przeciwko ludzkości w

prawie międzynarodowym, Warszawa 2015, s. 193 i powołana tam literatura).

Trudno nadto, bez narażenia się na powierzchowność i dowolność, formułować

kategorycznych ocen o aprobowaniu masowych represji wobec przeciwników

politycznych lub osób krytykujących decyzję o wprowadzeniu stanu wojennego

wyłącznie w oparciu o „wiedzę notoryjną” bądź sam fakt wykonywania czynności

prokuratorskich w okresie PRL.

W załączonym do wniosku wyroku Sądu Najwyższego o uwzględnieniu

rewizji nadzwyczajnej, której zasadność oparto na kwestii publikacji dekretu z dnia

12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, nie wskazano nadto, by w toku

postępowania przeciwko oskarżonemu doszło do naruszenia przepisów

kształtujących uprawnienia podejrzanego i oskarżonego. Wskazać na marginesie

należy, iż w postępowaniu rewizyjnym badaniu podlega prawidłowość

prawomocnego wyroku kończącego postępowanie sądowe, a zatem tego rodzaju

rozstrzygnięcie, które jest wydawane w warunkach pełnego i niebudzącego

wątpliwości przekonania sądu orzekającego o winie oskarżonego. Tymczasem

podstawą zarzutu stawianego prokuratorowi jest skierowanie aktu oskarżenia, która

to czynność - w świetle obowiązujących wówczas przepisów - wymagały

mniejszego stopnia uprawdopodobnienia popełnienia przez sprawcę przestępstwa

niż jednoznaczne i nie pozostawiające wątpliwości przekonanie sądu

rozstrzygającego wyrokiem kwestię poniesienia przez sprawcę odpowiedzialności

karnej. Zważyć należy, iż stanowisko procesowe prokuratora zawarte w akcie

oskarżenia podlega rozpatrzeniu przez sąd i jest niejako propozycją określonego

rozstrzygnięcia. Czynności procesowe, dokonane przez prokuratora X. Y. w ramach

śledztwa podejmowane były w warunkach, w których przekonanie o popełnieniu

przestępstwa nie musiało być pełne, przy czym czynności te w żaden sposób nie

przesądzały o winie podejrzanego/oskarżonego. Nie można zatem czynić

założenia, że skoro Sąd Najwyższy po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej

ostatecznie rozstrzygnął o uniewinnieniu, to czynności podejmowane w jego

sprawie na etapie postępowania przygotowawczego przez prokuratora objętego

wnioskiem były bezprawne. Jednoczesnego odnotowania wymaga również, że

wyrok rewizyjny został wydany po dokonaniu fundamentalnych zmian w obszarze

I ZI 34/23

9

ustroju państwa oraz towarzyszącym im zmian w sferze praw i wolności

obywatelskich, a gruntowne przemodelowanie porządku ustrojowego oraz zmiana

systemu aksjologicznego, na którym zasadzał się ten porządek, w oczywisty

sposób musiały rzutować na dokonaną przez Sąd Najwyższy.

Nie sposób w prosty sposób zastosować do prawnokarnej oceny działań

(mających postać czynności procesowych) podejmowanych przez X. Y. jako

podprokuratora w sprawie podejrzanych w zupełnie odmiennym porządku prawno-

ustrojowym. Fakt uniewinnienia oskarżonych mocą wyroku rewizyjnego nie jest

miarą bezprawności działania prokuratora wnoszącego akt oskarżenia, którego

ostatecznej oceny podejmował w tym zakresie organ sądowy.

Mając w polu widzenia przedstawione okoliczności, Sąd Najwyższy odmówił

wyrażenia zgody na pociągnięcie prokuratora w stanie spoczynku X. Y. do

odpowiedzialności karnej.

[M. T.]

[r.g.]