Bank potrącił wierzytelność w apelacji, SN uchylił wyrok w sprawie kursu CHF

II CSKP 1007/23

2

H.S. i C.S. wnieśli o ustalenie nieważności w całości umowy kredytu

hipotecznego, indeksowanego do CHF, zawartej 14 czerwca 2007 r., i zasądzenie

na rzecz H.S. od pozwanego kwot: 127 605,37 zł wraz z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie od 25 grudnia 2019 r. do dnia zapłaty oraz 74 186,10 CHF z odsetkami

ustawowymi za opóźnienie od 25 grudnia 2019 r. do dnia zapłaty.

Wyrokiem z 28 maja 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że umowa

kredytu hipotecznego indeksowanego do CHF z 14 czerwca 2007 r., zawarta przez

H.S. i C.S. z Bankiem spółką akcyjną w K. – Oddział w Ł. (poprzednikiem prawnym

Banku spółki akcyjnej w W.) jest nieważna (pkt I); zasądził od strony pozwanej na

rzecz H.S. kwoty: 127 605,37 zł i 74 186,10 CHF – z ustawowymi odsetkami za

opóźnienie od dnia 25 grudnia 2019 r. do dnia zapłaty (pkt II), oraz orzekł o kosztach

procesu (pkt III).

Wyrokiem z 1 marca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie, po rozpoznaniu

apelacji pozwanej, zmienił zaskarżony wyrok w punkcie drugim w ten sposób, że

oddalił powództwo o zapłatę kwoty 127 605,37 zł oraz 74 186,10 CHF –

z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 25 grudnia 2019 r. (pkt I), oddalił

apelację w pozostałym zakresie (pkt II), oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania

odwoławczego (pkt III).

Sąd Apelacyjny podzielił w pełni ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd

Okręgowy i przyjął je za własne. Zgodnie z tymi ustaleniami powodowie 14 czerwca

2007 r. zawarli z pozwanym bankiem umowę o kredyt hipoteczny, indeksowany do

CHF, w kwocie 190 088,53 zł. Spłata kredytu miała następować w 252 miesięcznych

równych ratach. Zabezpieczeniem kredytu była hipoteka kaucyjna do kwoty 170%

kwoty kredytu.

Aneksem nr 1 do umowy zawartym 17 kwietnia 2008 r. strony zwiększyły

kwotę udzielonego kredytu o 122 814,32 zł.

W okresie od 21 czerwca 2007 r. do 15 grudnia 2011 r. kredyt był spłacany

przez powodów z rachunku prowadzonego w PLN, zaś w okresie od 23 grudnia

2011 r. do 4 grudnia 2019 r. w CHF. Powodowie we wskazanym okresie uiścili na

rzecz pozwanej łącznie 127 609,48 zł, 74 279,65 CHF oraz opłaty w wysokości

71,40 zł.

II CSKP 1007/23

3

21 października 2019 r. pomiędzy C.S. jako cedentem, a H.S. jako

cesjonariuszem, została zawarta umowa cesji wierzytelności, na mocy której cedent

przeniósł na cesjonariusza wszelkie wierzytelności pieniężne przysługujące mu

wobec Banku, powstałe w związku z wykonywaniem umowy kredytu hipotecznego z

14 czerwca 2007 r., a cesjonariusz oświadczył, że wierzytelności te przyjmuje. Wraz

z przenoszoną wierzytelnością na cesjonariusza przeszły wszelkie związane z nią

prawa i obowiązki, w tym także roszczenie o zapłatę odsetek z tytułu opóźnienia.

Pismem z 13 grudnia 2019 r. powodowie wezwali pozwaną do zapłaty kwot

127 605,37 zł oraz 74 186,10 CHF w terminie 7 dni, w związku z nieważnością

umowy kredytu.

Sąd Apelacyjny, zmieniając zaskarżony wyrok, uwzględnił zarzut potrącenia

kwoty 190 088,53 zł, podniesiony w apelacji przez pozwany bank. W uzasadnieniu

wskazał, iż apelujący skutecznie złożył oświadczenie o potrąceniu przysługującej mu

wierzytelności, wymagalnej od 16 sierpnia 2021 r., tj. od daty doręczenia pisma

powódce. Oświadczenie zostało poprzedzone wezwaniem do zapłaty z 21 lipca

2021 r., doręczonym powódce 2 sierpnia 2021 r.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie skargę kasacyjną wywiodła

powódka, zaskarżając go w części, tj. w zakresie pkt 1 i 3. Zaskarżonemu wyrokowi

skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. art. 498 § 1 i 2 w zw. z art. 499

w zw. z art. 358 k.c.

Skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku w zakresie punktu 1

i 3 oraz orzeczenia co do istoty sprawy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana wniosła o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej okazały się zasadne.

Skuteczność materialnoprawną oświadczeń o potrąceniu regulują art. 498-

499 oraz art. 501-505 k.c. Natomiast możliwość powołania się na oświadczenie

o potrąceniu w postępowaniu cywilnym ogranicza art. 2031 k.p.c., a w postępowaniu

apelacyjnym także art. 368 § 12 k.p.c. Powyższe przepisy k.p.c. ograniczają zasadę

orzekania na podstawie stanu faktycznego i prawnego z chwili zamknięcia rozprawy

II CSKP 1007/23

4

(art. 316 k.p.c.). Konstytucyjna dopuszczalność ograniczeń w powoływaniu się na

potrącenie nie budzi wątpliwości, gdyż ograniczenia te nie pozbawiają pozwanego

prawa do dochodzenia wierzytelności objętej oświadczeniem o potrąceniu. Pozwany

może w odrębnym procesie pozwać powoda o zapłatę nieuwzględnionej

wierzytelności lub w oparciu o zarzut potrącenia o pozbawienie wykonalności wyroku

zasądzającego wierzytelność powoda (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Pozwany bank w sposób prawidłowy wezwał powódkę do spełnienia

świadczenia. Podniesienie zarzutu potrącenia wraz ze złożeniem oświadczenia

o potrąceniu na etapie postępowania apelacyjnego należało uznać za dopuszczalne.

Do skuteczności potrącenia konieczne jest istnienie i wymagalność

potrącanych wierzytelności (art. 498 § 1 k.c.) oraz nieprzedawnienie żadnej z nich

w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe (art. 502 k.c.). Istnienie wierzytelności

banku o zwrot kredytu wypłaconego w wykonaniu nieważnej umowy jest niesporne.

Wiążąca Sąd Najwyższy we wszystkich sprawach uchwała całego składu Izby

Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC nr

12/2024 r., poz. 118, w pkt 4 wyjaśniła, że bieg przedawnienia roszczenia banku

o zwrot kwot wypłaconych z tytułu nieważnego kredytu rozpoczyna

zakwestionowanie przez kredytobiorcę związania postanowieniami umowy. W tym

samym dniu staje się możliwe złożenie przez którąkolwiek ze stron stosunku

prawnego oświadczenia o potrąceniu. Zatem na podstawie art. 502 k.c. nigdy nie

dojdzie do niemożności potrącenia roszczenia banku o zwrot wypłaconego kredytu

z nieprzedawnioną wierzytelnością kredytobiorcy o zwrot zapłaconych rat (zob.

postanowienie SN z 17 maja 2024 r., I CSK 899/24).

W przypadku nieważności umowy kredytu przeciwstawne wierzytelności

pieniężne z tytułu nienależnych świadczeń mogą co do zasady zostać umorzone

przez potrącenie, co zapewnia dalej idącą ochronę interesów stron niż prawo

zatrzymania. Zasadniczą funkcją potrącenia jest bowiem zaspokojenie roszczenia,

a skorzystanie z tego instrumentu skutkuje wygaśnięciem obowiązku świadczenia,

co odróżnia tę instytucję od prawa zatrzymania, które wywołuje jedynie skutek

zawieszający i wstrzymuje obowiązek świadczenia retencjonisty (zob. wyrok SN z 20

września 2025 r., II CSKP 1094/23).

II CSKP 1007/23

5

Na podstawie art. 358 § 2 k.c. przy spłacie w złotych wierzytelności w walucie

obcej stosuje się kurs średni NBP z dnia wymagalności spłacanej wierzytelności.

Należy rozstrzygnąć, jaki kurs należy stosować w przypadku spłaty przed

wymagalnością wierzytelności, np. bez uprzedniego wezwania dłużnika do zapłaty.

Skorzystanie z potrącenia wierzytelności, o której mowa w art. 455 k.c., nie wymaga

uprzedniego wezwania do zapłaty, gdyż celem potrącenia jest właśnie uniknięcie

otrzymania świadczenia pieniężnego. Wierzyciel i jednocześnie dłużnik, składający

oświadczenie o potrąceniu, nie chce, aby jego dłużnik mu zapłacił, a potem on musiał

mu zapłacić tę samą sumę. Na podstawie art. 499 k.c. chwilą zapłaty przez

potrącenie jest chwila, w której potrącenie stało się możliwe (art. 499 k.c.), czyli

chwila w której wierzyciel mógł wezwać do zapłaty. Potrącenie było możliwe już

w chwili dokonania spłaty (zob. postanowienie SN z 27 marca 2025 r., I CSK

3778/23).

Zgodnie z uchwałą całego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III

CZP 25/22, do rangi zasad prawnych podniesiono także tezy, iż:

1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;

2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także

w pozostałym zakresie.

Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.SN). W konsekwencji

w przypadku niedozwolonego charakteru postanowień kursowych wykluczają one

zastosowanie kursu określonego na podstawie zwyczaju lub analogii z przepisami

regulującymi inne sytuacje. Z kolei brak w umowie źródła kursu dla indeksacji

powoduje nieważność umowy w całości, tak jak to orzekły Sądy meriti.

Rację ma skarżąca, iż bank zastosował niewłaściwy kurs franka

szwajcarskiego. Sąd Apelacyjny, który obszernie rozważył dopuszczalność

potrącenia w postępowaniu odwoławczym oraz podniesienia zarzutu potrącenia jako

II CSKP 1007/23

6

ewentualnego, w żaden jednak sposób nie odniósł się do wysokości kursu przyjętego

przez stronę pozwaną.

W powyższym zakresie Sąd Apelacyjny przy ponownym rozpatrywaniu

sprawy powinien się kierować dyspozycją art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 455 k.c.

Z przytoczonych względów na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

orzekł jak w sentencji.

Ireneusz Kunicki

Adam Doliwa

Kamil Zaradkiewicz

(P.H.)

[r.g.]