Bank ustalał kurs CHF według regulaminu bez obiektywnych kryteriów. Skarga banku oddalona

II CSKP 1074/22

2

W wyroku z 22 maja 2019 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że zawarta

pomiędzy B.D. i M.D. oraz Bankiem Spółką Akcyjną z siedzibą w W. umowa

kredytowa

nr

[…]

jest

nieważna,

oddalił

powództwo

o zapłatę i orzekł o kosztach postępowania.

Sąd Okręgowy ustalił, że 22 stycznia 2007 r. powodowie zawarli z Bankiem1

S.A.

w

W.,

którego

następcą

prawnym

jest Bank S.A., umowę kredytu budowlanego w walucie wymienialnej, na podstawie

wniosku o kredyt hipoteczny, w którym powodowie wskazali CHF jako walutę kredytu

oraz PLN jako walutę jego spłaty. Jako cel kredytu wskazano nabycie lokalu

mieszkalnego.

We

wniosku

kredytowym

znajdowało

się podpisane przez powodów oświadczenie, że są świadomi występowania ryzyka

zmiany kursu waluty kredytu, o przyznanie którego się ubiegają oraz konsekwencji

zmiany kursu waluty. Powodowie złożyli także „Oświadczenie o ponoszeniu ryzyka

walutowego i/lub ryzyka zmiennej stopy procentowej”. Zgodnie z §1 umowy

kredytobiorcom udzielono kredytu w łącznej kwocie 292 616,58 CHF,

z czego 277 568,02 CHF z przeznaczeniem na sfinansowanie budowy lokalu

mieszkalnego, 13 882,76 CHF z przeznaczeniem na refinansowanie poniesionych

środków własnych oraz 1 165,80 CHF z przeznaczeniem na sfinansowanie należnej

Bankowi opłaty przygotowawczej. Kredyt został udzielony na okres

do 15 stycznia 2037 r.

W § 17 umowy strony postanowiły, że w kwestiach nieuregulowanych

mają zastosowanie postanowienia Regulaminu kredytu hipotecznego i budowlanego.

Zgodnie z § 37 ust. l i 2 Regulaminu kredyty w walutach wymienialnych są wypłacane

i spłacane w złotych, przy zastosowaniu odpowiednio kursu kupna i sprzedaży waluty

obowiązującego w Banku w chwili wypłaty lub spłaty kredytu. Odsetki, prowizje

oraz opłaty naliczane są w walucie kredytu i podlegają spłacie w złotych

przy zastosowaniu kursu sprzedaży walut obowiązującego w Banku w chwili spłaty

(§ 38 ust. l Regulaminu).

Sąd Okręgowy uznał, że powództwo o ustalenie nieważności umowy kredytu

jest usprawiedliwione co do zasady. Wskazał, że umowa kredytu nie jest sprzeczna

z art. 69 ust. 1 pr.bank. Nie budzi wątpliwości dopuszczalność konstruowania umów

II CSKP 1074/22

3

kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do waluty obcej, w których wysokość

kwoty kredytu wyrażona w złotych jest określana (indeksowana) według kursu innej

waluty oraz umów kredytu denominowanego w walucie obcej, w których wartość

kwoty kredytu jest wyrażona w walucie obcej, ale kredyt jest wypłacany w złotych,

po przyjętym kursie przeliczeniowym. Zastosowanie przeliczeń oznacza jedynie

modyfikację wysokości świadczeń, do których zobowiązane są strony i nie ingeruje

w ogólną konstrukcję umowy. Mieści się to w granicach swobody umów zgodnie

z art. 3531 k.c.

Sąd Okręgowy stwierdził, że strony zawarły umowę kredytu

denominowanego, w którym kwota kredytu ustalona w walucie obcej zostaje

przeliczana na złote polskie, najpierw w celu ustalenia wysokości świadczenia

ze strony banku, a następnie w celu ustalenia wysokości świadczenia ze strony

kredytobiorcy. W ocenie Sądu Okręgowego doszło do naruszenia granic swobody

umów ze względu na sposób określenia w umowie mechanizmu denominowania

kredytu, co spowodowało nieważność umowy. Przyczyną wadliwości umowy,

prowadzącej do jej nieważności, był narzucony przez bank sposób ustalania

wysokości kwoty podlegającej wypłacie oraz kwot podlegających zwrotowi,

a więc podstawowych świadczeń stron. Ustalenie wysokości kwoty wypłaconego

i zwracanego kredytu oraz wysokości oprocentowania wiązało się z odwołaniem

do kursów walut ustalanych samodzielnie przez bank. Umowa oraz wzorce umowne

stanowiące podstawę ustalenia treści łączącego strony stosunku prawnego

nie określały prawidłowo zasad ustalania tych kursów. Dokonana w świetle

przesłanek określonych w art. 58 § 1 k.c. kontrola postanowień umowy i regulaminu

dotyczących zasad określania kursów waluty obcej uzasadniała ocenę,

że są one sprzeczne z ustawą jako ukształtowane z naruszeniem właściwości

(natury) stosunku prawnego, a więc z przekroczeniem określonych w art. 3531 k.c.

granic swobody umów.

Sąd Okręgowy wskazał, że kwota stanowiąca wysokość świadczenia, które

miał spełnić bank w złotych, w ramach postawienia kredytu do dyspozycji

kredytobiorcy i umożliwienia mu wykorzystania kredytu zgodnie z umową,

nie jest w umowie oznaczona, jak również nie są wskazane obiektywne zasady

jej określenia. Regulamin stanowi jedynie, że wyplata świadczenie przez banku

II CSKP 1074/22

4

nastąpi w złotych, przy zastosowaniu kursu sprzedaży waluty obowiązującego

w banku w chwili wypłaty. Również w przypadku spłaty kredytu znana była jedynie

kwota wyrażona we frankach szwajcarskich. Takie ukształtowanie stosunku

zobowiązaniowego narusza jego istotę, gdyż wprowadza do stosunku

zobowiązaniowego element nadrzędności jednej ze stron i podporządkowania

drugiej strony umowy, bez odwołania do jakichkolwiek obiektywnych kryteriów,

zakreślających granice swobody jednej ze stron. Naruszenie istoty stosunku

zobowiązaniowego oznacza przekroczenie granic swobody umów określonych

w art. 3531 k.c. i prowadzi do nieważności czynności prawnej jako sprzecznej

z ustawą (art. 58 k.c.).

Wyrokiem z 17 lipca 2020r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację

pozwanego. Przyjął za własne ustalenia faktyczne sądu I instancji i podzielił w części

rozważania prawne Sądu Okręgowego.

Sąd Apelacyjny wskazał, że zgodnie z Regulaminem kredyty w walutach

wymienialnych były wypłacane oraz podlegały spłacie przy zastosowaniu

odpowiednio kursu kupna lub sprzedaży waluty obowiązującego w banku w chwili

wypłaty lub spłaty. Wbrew twierdzeniom pozwanego, w Regulaminie

brak jest odwołania do Tabeli Kursów Banku. Pozwany przyznał w Regulaminie,

że kursy wymiany walut będą ustalane wyłącznie przez bank.

To, czy bank w praktyce ustalał te kursy według wskaźników obiektywnych

nie ma znaczenia z punktu widzenia istnienia podstaw do stwierdzenia nieważności

umowy kredytu. Z żadnego postanowienia umowy kredytu, analizowanych łącznie

z Regulaminem, nie wynika, że zgodnym zamiarem stron było stosowanie

obiektywnego kursu rynkowego, tj. kursu, którego wysokość zależy od czynników

ekonomicznych i wartości CHF na rynku walutowym.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że umowa o kredyt denominowany

nie jest per se sprzeczna z właściwością stosunku zobowiązaniowego,

a przez to nie jest sprzeczna z zasadą swobody umów. Inaczej należy ocenić

natomiast sposób ustalenia w umowie kredytu wysokości świadczeń podlegających

wpłacie oraz zwrotowi przez kredytobiorcę (łącznie z oprocentowaniem), który

prowadzi do sprzeczności umowy kredytu denominowanego do waluty

z właściwością (naturą) tego stosunku prawnego. Zasada swobody umów

II CSKP 1074/22

5

nie daje podstaw do przyjęcia, że jedna ze stron umowy może bez zgody drugiej

strony ustalić wysokość świadczenia w sposób nieskrępowany, po powstaniu

stosunku zobowiązaniowego i bez odwołania się do jego treści. W świetle ustaleń

nie ma dowodu na to, że powodowie zgadzali się na sposób ustalania świadczeń

przyjęty przez bank po zawarciu umowy kredytu. Okoliczność, że bank samodzielnie

oznaczał sposób przeliczenia rat kapitałowo-odsetkowych, przy braku sprzeciwu

ze strony kredytobiorcy, nie może prowadzić do konkluzji, że został osiągnięty

konsens. Kredytobiorcy nie mogli nie zgodzić się na narzucony przez bank sposób

oznaczenia świadczenia.

Z punktu widzenia art. 3531 k.c. istotne jest, aby treść lub cel umowy

nie sprzeciwiały się naturze stosunku zobowiązaniowego. Badaniu podlega zatem

treść umowy i jej cel. Chodzi o wszelkie, nawet pośrednie i odległe następstwa

czynności prawnej, jednak tylko takie, które znane są obu stronom. Istotne

jest, że obie strony są świadome tego, iż przez wykonanie zobowiązania osiągną

pewien stan rzeczy. Z materiału dowodowego nie wynika, aby pozwany uzgodnił

z powodami, czy też aby powodowie zgodzili się na to, że przez wykonanie

zobowiązania osiągnięty może zostać cel stosunku zobowiązaniowego, który będzie

dla nich niekorzystny przy ustalaniu kursu wymiany walut samodzielnie przez bank.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że stosowanie klauzul waloryzacyjnych

(walutowych) jest w umowie kredytu dopuszczalne co do zasady. Nie narusza zasady

nominalizmu i zasady swobody umów, jeżeli pozwala na określenie koniecznych

przedmiotowo postanowień umowy kredytowej, określonych w art. 69 Prawa

bankowego. Sporządzenie umowy wymaga zastosowania takiego mechanizmu

określania kursu CHF na potrzeby ustalenia wysokości każdej kolejnej raty, który

byłby niezależny od arbitralnych decyzji kredytodawcy, tak aby kredytobiorca

z góry mógł ustalić poziom ryzyka związanego z uzyskaniem kredytu. Kredytobiorca

musi takie zapisy zaakceptować, mimo że nie jest w stanie z góry przewidzieć

wymiaru poszczególnych rat. Granice swobody umów, związane z naturą umowy

kredytowej nie pozwalają więc na akceptację takiej treści zapisów dotyczących

ustalania kursu wymiany walut, jakie znalazły się w § 37 ust. 1 i 2 Regulaminu.

Postanowienia te pozwalały na jednostronne ustalenie kursu wymiany walut przez

II CSKP 1074/22

6

bank, w oparciu o bliżej niedookreślone kryteria, a przez to kształtowały

one jednostronnie wysokość świadczenia kredytodawcy oraz kredytobiorcy. Natura

stosunków obligacyjnych nie pozwala zaś, by jedna strona, a zwłaszcza silniejsza

ekonomicznie, mogła na etapie realizacji umowy narzucać drugiej stronie wysokość

jej zobowiązań.

W umowie kredytu bankowi pozostawiono w istocie swobodne określenie

kwoty podlegającej wypłacie i zwrotowi przez kredytobiorcę, ponieważ umowa

kredytu i Regulamin nie precyzowały, w jaki sposób bank wyznacza kursy walut.

Rozwiązanie takie narusza „istotę stosunku zobowiązaniowego umowy kredytu,

o którym stanowi art. 3531 k.c., co czyni tę umowę za nieważną na podstawie

art. 58 § 1 k.c.”

Sąd Apelacyjny ocenił również postanowienia umowne pod kątem

ich abuzywności. Podzielił ocenę sądu Okręgowego, że treść umowy

nie była indywidualnie uzgadniana z powodami.

W ocenie Sądu Apelacyjnego pozwany nie wykonał wobec kredytobiorców

obowiązku informacyjnego o ryzyku kursowym w związku z zawieraną umową

kredytową. Informacja dotycząca umowy kredytu udzielana przez bank powinna

dotyczyć przede wszystkim „głównego świadczenia stron”, charakteryzującego

tę umowę. W przypadku kredytu denominowanego elementem charakteryzującym

przedmiot umowy jest warunek umowny w postaci klauzuli waloryzacyjnej, która

określa mechanizm obliczenia świadczenia kredytobiorcy. Skoro strony miała łączyć

umowa kredytu denominowanego, a spłata rat kredytu miała nastąpić w innej

walucie niż waluta denominowana, to zakres obowiązków informacyjnych banku

ograniczony był przede wszystkim postanowieniami umownymi, które dotyczą

wysokości zobowiązania, świadczeń kredytodawcy i kredytobiorcy oraz klauzul

denominacyjnych. Pozwany jako dowód wykonania obowiązku informacyjnego

wskazał na treść oświadczenia o ponoszeniu ryzyka walutowego i/lub ryzyka

zmiennej stopy procentowej oraz § 4 ust. 1 i § 18 ust. 3 umowy kredytu. Miały

one jednak charakter blankietowy. Spełnienia obowiązku informacyjnego

nie dowodzi także okoliczność, że powodowie odbyli kilkanaście spotkań z doradcą.

Nie wiadomo bowiem, jakie informacje zostały powodom rzeczywiście przez doradcę

przekazane.

II CSKP 1074/22

7

Sąd Apelacyjny stwierdził, że zawarte w umowie kredytu klauzule kształtujące

mechanizm przeliczeniowy określają główne świadczenie kredytobiorcy.

W ten sposób ocenił także postanowienie określające sposób oznaczenia kursu

miarodajnego dla przeliczenia walutowego. Dotyczy to § 1 umowy kredytu, który

wyraża kwotę kredytu we frankach szwajcarskich. Określone

w § 37 ust. 1 i 2 Regulaminu klauzule przeliczeniowe, stanowiące część mechanizmu

przeliczeniowego, pozostają w ścisłym związku z § 1 umowy kredytu.

Bez tego ostatniego postanowienia umownego pozwany nie mógłby wprowadzić

kwestionowanych rozwiązań przyjętych w Regulaminie.

Sąd Apelacyjny uznał, że w razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka

walutowego utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia.

Dotyczy to także klauzul przeliczeniowych przewidujących spread walutowy.

Zważywszy, że strony miały wolę zawarcia umowy o kredyt denominowany do waluty

(art. 65 k.c.), wyeliminowanie niedozwolonych postanowień umownych istotnie

zmieniłoby kształt umowy kredytu.

Pozwany w skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie przepisów postepowania,

art. 233 § 1 k.p.c., art. 227 k.p.c., art. 217 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.,

art. 3271 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz naruszenie prawa

materialnego, art. 189 k.p.c., art. 69 ust. 1 i 2 pr. bank. w zw. z art. 3531 k.c.

oraz art. 58 § 1 k.c., art. 3851 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13,

art. 58 § 2 k.c., art. 3851 k.c., art. 3852 k.c., art. 58 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy

93/13; art. 69 ust. 3 pr. bank., art. 65 k.c., art. 358 § 2 k.c.

w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty naruszenia przepisów postępowania były nieuzasadnione. Zgodnie

a art. 3983 § 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące

ustaleń faktycznych lub oceny dowodów. Sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut

naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie mógł zatem stanowić podstawy uwzględnienia

skargi kasacyjnej. Wobec przyjętej przez Sąd Apelacyjny podstawy rozstrzygnięcia,

prawidłowa była ocena Sądu Apelacyjnego o braku potrzeby przeprowadzenia

dowodów wskazanych przez pozwanego w uzasadnieniu zarzutów naruszenia

II CSKP 1074/22

8

art. 227 k.p.c. i art. 217 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Zarzuty te były zatem

nieuzasadnione.

Wbrew stanowisku skarżącego Sąd Apelacyjny wskazał w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku przepisy prawa materialnego na podstawie których stwierdził

nieważność umowy zawartej przez strony. Z uzasadnienia wyroku wydanego przez

Sąd Apelacyjny wynika, że podstawą stwierdzenia nieważności umowy było zarówno

uznanie, iż umowa zawarta przez strony naruszała istotę tego stosunku

zobowiązaniowego, co powodowało jej nieważność na podstawie art. 58 § 1 k.c.,

jak też stwierdzenie, że umowa zawierała klauzule abuzywne, których

wyeliminowanie z umowy prowadzi do jej nieważności. Bezzasadny był zatem zarzut

naruszenia art. 3271 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

Uzasadniony był zarzut naruszenia art. 69 ust. 1 i ust. 2 Prawa bankowego

w zw. z art. 3531 k.c. i art. 58 § 1 k.c. poprzez uznanie, że umowa zawarta przez

strony jest sprzeczna z naturą stosunku prawnego z uwagi na przyznanie bankowi

jednostronnej możliwości ustalania wysokości świadczeń. Postanowienia umowne

w tym zakresie nie uzasadniały stwierdzenia nieważności umowy na podstawie

art. 58 § 1 k.c. Związane z tym naruszenie prawa materialnego nie miało jednak

znaczenia dla sposobu rozstrzygnięcia skargi kasacyjnej, gdyż zaskarżony wyrok

odpowiadał prawu, z uwagi na prawidłową ocenę skutków abuzywności postanowień

zamieszczonych w umowie zawartej przez strony, której dokonał Sad drugiej instancji

( art. 39814 k.p.c.).

W judykaturze utrwalone jest stanowisko, że postanowienia umowne

obejmujące tzw. klauzule przeliczeniowe, określające kurs CHF do waluty polskiej

za pomocą mechanizmu opartego o stosowanie klauzul kursowych ustalanych

jednostronnie przez bank, stanowią niedozwolone postanowienia umowne.

W judykaturze podkreślono, że określenie wysokości zobowiązania konsumenta

z odwołaniem się do tabel kursów ustalanych przez bank, bez wskazania

obiektywnych kryteriów ustalania wysokości kursu, jest nietransparentne, pozostawia

pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę

nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równość stron. W świetle

art. 3851 § 1 k.c. nie budzi wątpliwości, że tego rodzaju klauzule abuzywne

są bezskuteczne. Stanowisko, które w tym zakresie wyraził Sąd Apelacyjny

II CSKP 1074/22

9

nie uzasadnia zarzutu dokonania błędnej wykładni art. 3851 § 1 k.c. oraz naruszenia

art. 3852 k.c.

Wyeliminowanie z umowy postanowień dotyczących stosowania tabel

kursowych nie zezwala na wykonywanie umowy bez zasadniczej zmiany

jej charakteru, stanowiącego prawną i gospodarczą przyczynę zawarcia umowy

przez strony. W takiej sytuacji utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez

strony nie jest możliwe, a jej uzupełnienie przez sąd jest niedopuszczalne.

Uzasadniona była zatem ocena Sądu drugiej instancji o nieważności

(bezskuteczności) całej umowy, a związane z tym dalsze konsekwencje

są uzależnione od tego, czy nieważność umowy zagraża interesom konsumenta,

co otwierałby dopiero drogę do zastąpienia klauzul niedozwolonych, o ile konsument

nie sprzeciwił się temu, obstając przy nieważności całej umowy.

Sąd Apelacyjny ocenił także prawidłowo, że stwierdzenie abuzywności

klauzuli ryzyka walutowego powoduje, iż utrzymanie umowy nie jest możliwe.

Powyższe stanowisko Sądu Apelacyjnego pozostaje w zgodzie z aktualnym,

utrwalonym stanowiskiem judykatury, uwzgledniającym orzecznictwo Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej dotyczące wykładni przepisów Dyrektywy 93/13.

Oceny tej nie podważa zmiana przepisów Prawa bankowego dokonana na mocy

ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych

innych ustaw. Wbrew stanowisku skarżącego za możliwością utrzymania umowy

zawartej przez strony nie przemawia również treść art. 358 § 2 k.c. Zawarte

w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego kwestionujące

stwierdzone przez Sąd Apelacyjny skutki abuzywności postanowień umowy

dotyczących tabel kursowych były zatem nieuzasadnione.

W orzecznictwie wyrażono także stanowisko, że klauzule waloryzacyjne, które

w umowie kredytu nie zostały wyrażone w sposób jasny i precyzyjny podlegają

badaniu pod katem abuzywności i przyjęto, iż w celu zrealizowania

przez bank obowiązków informacyjnych o ryzyku walutowym i kursowym w związku

z zawarciem umów kredytowych indeksowanych do waluty obcej

lub denominowanych w walucie obcej, nie jest wystarczające wskazanie w umowie,

że ryzyko kursowe ponosi kredytobiorca oraz odebranie od niego oświadczenia

o standardowej treści odnośnie poinformowania o ponoszeniu przez kredytobiorcę

II CSKP 1074/22

10

ryzyka wynikającego ze zmiany kursu waluty obcej. Klauzula ryzyka walutowego

i klauzula kursowa mogą funkcjonować tylko łącznie i stanowią klauzulę indeksacyjną

określającą główne świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. Stanowisko

Sądu drugiej instancji w tym zakresie było zatem także uzasadnione.

Sąd Apelacyjny ocenił prawidłowo, że powodowie mieli interes prawny

w domaganiu się ustalenia nieważności umowy. Nieuzasadniony był zatem zarzut

naruszenia art. 189 k.p.c.

Z tych względów skarga kasacyjna była pozbawiona uzasadnionych podstaw

i podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c. O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 w zw. z art. 391 § 2 i art. 39821 k.p.c.

Dariusz Dończyk

Dariusz Zawistowski

Paweł Grzegorczyk

[SOP]