Sąd Najwyższy oddalił skargę banku, klientka dostanie 83 270 zł

Wyrokiem z 10 grudnia 2021 r. w sprawie z powództwa J.W. przeciwko Bank w

W. (dalej Bank) o zapłatę i ustalenie ewentualnie o zapłatę, Sąd Okręgowy ustalił, że

bliżej opisana umowa kredytu z 13 kwietnia 2010 r. jest nieważna i zasądził od

pozwanego na rzecz powódki kwotę 83.270,21 zł z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie od 28 stycznia 2020 r. do dnia zapłaty.

Sąd ustalił, że w dniu 13 kwietnia 2010 r. powódka zawarła z poprzednikiem

prawnym pozwanego umowę o kredyt hipoteczny waloryzowany kursem franka

szwajcarskiego (CHF), na podstawie której Bank zobowiązał się oddać do jej

dyspozycji kwotę 92.400 zł na cele wskazane w umowie, przy czym Sąd opisał

w uzasadnieniu wyroku postanowienia tej umowy oraz regulaminu, stanowiącego jej

integralną część. Okres kredytowania wynosił 300 miesięcy. W dniu 12 maja 2010 r.

pozwany wpłacił kwotę 92.400 zł na rachunek zbywcy nieruchomości, kupionej przez

powódkę. W okresie od 6 kwietnia 2010 r. do 27 grudnia 2019 r. powódka uiściła na

rzecz pozwanego łącznie 83.270,71 zł z tytułu spłaty kapitału kredytu i odsetek.

W dniu 21 stycznia 2020 r. powódka złożyła pozwanemu reklamację, zarzucając

pobranie od niej w okresie od 11 czerwca 2010 r. do 12 grudnia 2019 r. nienależnego

świadczenia we wskazanej wyżej kwocie ze względu na nieważność przedmiotowej

umowy i wniosła o jej zwrot, czego Bank nie uczynił.

W oparciu o poczynione ustalenia faktyczne Sąd Okręgowy podniósł, że

zawarte w umowie kredytu klauzule przeliczeniowe stanowiły niedozwolone

postanowienia umowne w rozumieniu 3851 § 1 k.c., albowiem kształtowały prawa

i obowiązki powódki jako konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,

rażąco naruszając jej interesy przez przyznanie sobie przez Bank uprawnienia do

jednostronnego kształtowania wysokości rat kredytu. Kwestionowane przez powódkę

postanowienia indeksacyjne dotyczyły głównych świadczeń stron, nie były

przedmiotem negocjacji oraz zostały sformułowane niejednoznacznie. Po ich

wyeliminowaniu z umowy nie ma możliwości wypełnienia powstałej w ten sposób luki

i utrzymania umowy w mocy, stąd Sąd stwierdził, że umowa jest nieważna.

W konsekwencji, przyjmując, że wzajemne rozliczenia stron powinny nastąpić na

II CSKP 1097/23

3

podstawie art. 405 w zw. z art. 410 § 2 k.c. zgodnie z przyjętą w orzecznictwie teorią

dwóch odrębnych kondykcji, zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwoty

uiszczone przez nią w wykonaniu nieważnej umowy.

Po rozpoznaniu apelacji pozwanego, Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem

z 21 września 2022 r. sprostował oczywiste niedokładności i omyki pisarskie

w zaskarżonym wyroku, zmienił zaskarżony wyrok jedynie w zakresie kosztów

postępowania za pierwszą instancję i oddalił apelację Banku w pozostałej części,

podzielając ustalenia faktyczne oraz oceny prawne Sądu pierwszej instancji.

W skardze kasacyjnej pozwany Bank zarzucił naruszenie:

- art. 3851 § 1 w zw. z art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy

Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich (Dz. Urz. UE L.95 z 21 kwietnia 1993 r.- dalej Dyrektywa 93/13)

przez niewyodrębnienie przez Sąd, w ramach analizy umowy, klauzuli dotyczącej

zastosowania mechanizmu indeksacji zobowiązania kredytowego kursem waluty

obcej (klauzuli ryzyka walutowego) oraz klauzuli odsyłającej do stosowanych przez

pozwany Bank kursów walut obcych w celu rozliczenia stron (klauzul spreadowych);

- art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 przez błędne

przyjęcie, że postanowienia umowy stron, przewidujące waloryzację kredytu kursem

waluty obcej (klauzule ryzyka walutowego), nie zostały sformułowane w sposób

jednoznaczny;

- art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art.3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 Dyrektywy 93/13 przez błędne

przyjęcie, że postanowienia umowy stron, przewidujące indeksację kredytu kursem

waluty obcej, są niedozwolone, jako sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco

naruszające interesy konsumenta;

- art. 69 ust. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej prawo bankowe),

art. 65 k.c. oraz art. 358 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 przez

nieprzyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że przy wykładni umowy kredytu jest

dopuszczalne odwołanie się do bezwzględnie obowiązującego i bezpośrednio

stosowanego przepisu prawa krajowego w postaci art. 69 ust. 3 prawa bankowego,

do wykładni oświadczeń woli stron w myśl art. 65 k.c. lub normy dyspozytywnej

w postaci art. 358 § 2 k.c. w miejsce uznanych za niedozwolone postanowień

umownych;

II CSKP 1097/23

4

- art. 3851 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 oraz w związku

z motywem dwudziestym pierwszym Dyrektywy 93/13 przez przyjęcie, że wskutek

stwierdzenia niedozwolonego (nieuczciwego) charakteru całego mechanizmu

indeksacji, zastosowanego w umowie, dochodzi do wyeliminowania z umowy

postanowień indeksacyjnych, dotyczących zasad wypłaty oraz spłaty kredytu,

a w konsekwencji do upadku umowy kredytu,

- art. 189 k.p.c. przez wadliwe przyjęcie, że powódka wykazała interes prawny

w żądaniu ustalenia nieważności umowy,

- art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. przez przyjęcie, że pozwanemu nie przysługuje

zarzut zatrzymania,

- art. 455 k.c. w zw. z art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 496 k.c. i art. 497 k.c. przez

przyznanie powodom odsetek za opóźnienie od zasądzonego świadczenia

pieniężnego, podczas gdy w sytuacji skutecznego podniesienia zarzutu zatrzymania

odsetki za opóźnienie nie są należne,

- art. 58 § 1-3 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 prawa bankowego w zw. z art. 3581 § 2

i 5 k.c. przez nieprzyjęcie, że konstrukcja umowy kredytu i mechanizm indeksacji

został ukształtowany zgodnie z przepisami prawa bankowego i zasadami współżycia

społecznego.

Pozwany Bank zarzucił także naruszenie art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. przez

sporządzenie przez Sąd Apelacyjny uzasadnienia wyroku w sposób niewyjaśniający

przyczyn uznania klauzuli indeksacyjnej za jednocześnie nieważną i abuzywną.

Formułując te podstawy kasacyjne, skarżący wniósł o uchylenie objętego

skargą wyroku w zaskarżonej części oraz uchylenie w całości wyroku Sądu

Okręgowego i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa,

ewentualnie o uchylenie objętego skargą wyroku w zaskarżonej części oraz

uchylenie w całości wyroku Sądu Okręgowego oraz przekazanie sprawy Sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania w całości, ewentualnie o uchylenie

objętego skargą wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania w zaskarżonym zakresie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje;

II CSKP 1097/23

5

Zarzut naruszenia art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. uchyla się spod kontroli

kasacyjnej w świetle art. 39813 § 1 k.p.c. ze względu na niespójność podstawy

prawnej tego zarzutu z jego treścią. Przywołany przez skarżącego art. 3271 § 1 pkt 1

i 2 k.p.c. dotyczy bowiem elementów składowych uzasadnienia sądu pierwszej

instancji, tymczasem skarżący sformułował zarzuty dotyczące treści i konstrukcji

uzasadnienia Sądu Apelacyjnego, którego elementy reguluje nie ten przepis, lecz

niepowołany w podstawie kasacyjnej art. 387 § 21 k.p.c.

Odnosząc się do podstaw materialnoprawnych skargi należy podnieść, że nie

są uzasadnione rozbudowane zarzuty pozwanego dotyczące naruszenia art. 3851

k.c. w związku ze wskazanymi w podstawach kasacyjnych przepisami kodeksu

cywilnego, prawa bankowego oraz dyrektywy 93/13. Kwestie w nich poruszone

zostały już wszechstronnie rozważone i rozstrzygnięte w orzecznictwie Sądu

Najwyższego oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej TSUE),

w świetle którego nie doszło do naruszenia przytoczonych w skardze norm prawnych.

Nie jest trafny zarzut zaniechania rozróżnienia przez Sąd Apelacyjny klauzuli

przeliczeniowej, odsyłającej do kursu ustalanego przez pozwany Bank w jego tabeli

kursów walut obcych oraz klauzuli ryzyka walutowego, albowiem wbrew

argumentacji pozwanego, oba te postanowienia umowne pozostają ze sobą

w integralnym związku. Przewidziana w umowie kredytu indeksacja do waluty obcej

nie może funkcjonować i wywierać zamierzonych skutków bez postanowień

umownych określających kurs, po którym następuje przeliczenie zobowiązań stron

w sposób pozwalający wyrazić wysokość kwoty kredytu wypłaconej kredytobiorcy

i wysokości spłacanych rat w walucie indeksacji i w walucie, w jakiej następuje spłata.

Eliminacja klauzuli przeliczeniowej pociągałaby za sobą sytuację, w której

świadczenia stron umowy kredytu miałyby podlegać przeliczeniu na walutę

indeksacji, jednakże umowa nie określałaby kursu właściwego do dokonania tych

przeliczeń, co uniemożliwiałoby ich realizację. Klauzula przeliczeniowa, skoro jej

przedmiotem jest określenie miernika przeliczania walut, jest natomiast pozbawiona

sensu, jeżeli nie towarzyszą jej postanowienia umowne, wiążące saldo kredytu

i wysokość rat z walutą obcą, co implikuje jednocześnie ryzyko walutowe.

Postanowienia umowne określające sposób ustalenia kursu waluty obcej

i postanowienia wiążące saldo kredytu oraz wysokość rat z walutą obcą stanowią

II CSKP 1097/23

6

zatem nierozłączne składniki mechanizmu indeksacji, nadającego umowie kredytu

określony charakter, którego immanentnym elementem jest ryzyko walutowe.

Usunięcie jednego z nich rzutuje na istotę drugiego i dlatego nie mogą stanowić

odrębnego przedmiotu oceny w kontekście abuzywności (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22 i powołane tam dalsze

orzecznictwo).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje aktualnie pogląd (po

początkowym okresie przyjmowania poglądu przeciwnego), że klauzule kształtujące

mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do

waluty obcej (lub denominowanego w walucie obcej), określają główne świadczenia

stron (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-

ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 4 kwietnia 2019 r., I CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK

242/18; z 21 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21 oraz z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22).

Skarżący zarzucił wadliwe przyjęcie przez Sąd drugiej instancji, że postanowienia

umowy stron przewidujące indeksację kredytu kursem waluty obcej nie zostały

sformułowane w sposób jednoznaczny. Zarzut ten jest niezasadny, albowiem

w orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE wyjaśniono już, że wymaganie wyrażenia

postanowienia umownego w sposób jednoznaczny, prostym i zrozumiałym językiem

jest spełnione w sytuacji, w której umowa przedstawia konsumentowi w sposób

przejrzysty działanie mechanizmu waloryzacyjnego tak, aby konsument był w stanie

oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego

z tej umowy konsekwencje ekonomiczne, związane z zaciągnięciem wieloletniego

zobowiązania kredytowego, waloryzowanego kursem waluty obcej. Konsument

powinien być jasno poinformowany przez bank, że podpisując umowę kredytu

indeksowanego do waluty obcej, ponosi przez cały okres obowiązywania umowy

nieograniczone niczym ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia

może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji

waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie (zob. wyroki TSUE z 10 czerwca 2021 r.,

C - 776/19, C - 782/19; z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13 oraz z 20 września 2017 r.,

C-186/16, a także wyrok Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).

W wyroku z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19 TSUE wyjaśnił, że wykładni

art. 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że postanowienia

II CSKP 1097/23

7

umowy kredytu, które powodują skutek w postaci ponoszenia przez kredytobiorcę

nieograniczonego ryzyka kursowego, mogą doprowadzić do powstania znaczącej

nierównowagi wynikających z tej umowy kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą

dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie mógłby racjonalnie oczekiwać,

przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku do konsumenta, że ten konsument

zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko

kursowe, które wynika z takich postanowień. W uzasadnieniu wyroku z 27 listopada

2019 r. II CSK 483/18, Sąd Najwyższy podniósł, że nie jest wystarczające wskazanie

w umowie, że ryzyko związane z zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz

odebranie od niego oświadczenia o standardowej treści, że został poinformowany

o ponoszeniu ryzyka, wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do

wiadomości i akceptuje to ryzyko. Wprowadzenie do umowy kredytowej, zawieranej

na wiele lat, mechanizmu działania ryzyka kursowego, wymagało szczególnej

staranności pozwanego Banku w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń,

wiążących się z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie

konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy. W takim stanie rzeczy

przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien

zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający

konsumentowi, który z reguły posiada jedynie elementarną znajomość rynku

finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne. Ochrona

konsumenta może zostać zapewniona jedynie wtedy, gdy uwzględnione zostaną

jego rzeczywiste i tym samym bieżące interesy, a nie interesy, jakie miał

w okolicznościach istniejących w chwili zawarcia danej umowy.

Klauzule waloryzacyjne, które określają główne świadczenia stron i nie zostały

wyrażone w umowie kredytu w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod

kątem spełnienia przesłanek z art. 3851 § 1 k.c. Nie jest zasadny kasacyjny zarzut

wadliwego przyjęcia przez Sąd Apelacyjny, iż postanowienia umowne dotyczące

indeksacji kredytu stanowią niedozwolone postanowienia umowne. Abuzywność tych

klauzul została już przesądzona w orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE,

w którym wyjaśniono, że postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno

zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu,

jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować

II CSKP 1097/23

8

kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych, gdyż

kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,

rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie

interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości

świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji

banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili jego wypłaty, jak

i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służy

bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie postanowienia, które

uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne

i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku; obarczają kredytobiorcę

nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Są one

niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku)

w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie

wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego

z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 22

stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134; z 1 marca 2017 r.,

IV CSK 285/16; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18 oraz z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20).

Na tle podobnych stanów faktycznych Sąd Najwyższy wielokrotnie odniósł się

w swoich orzeczeniach, że nie można dokonać wykładni umowy stron na podstawie

art. 65 k.c., już po usunięciu z niej postanowień abuzywnych, w celu ustalenia

zgodnego celu i zamiaru stron co do sposobu ustalenia kursu CHF. Sprowadzałoby

się to bowiem do zmiany treści klauzuli indeksacyjnej, prowadząc do zmiany jej

rozumienia przez wprowadzenie odesłania do wartości rynkowej CHF. Groziłoby to

ryzykiem dalszego pogorszenia sytuacji konsumenta jako strony dotkniętej

nadużyciem, gdyby strona, która narzuciła niedozwolone postanowienie umowne

(Bank) wywodziła, że nie zawarłaby umowy z jego pominięciem. Takie rozwiązanie

stałoby w sprzeczności z celami prewencyjnymi Dyrektywy 93/13 w postaci

zniechęcenia przedsiębiorców do wykorzystywania w zawieranych umowach

nieuczciwych postanowień umownych (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 8 listopada

2022 r., II CSKP 1153/22).

II CSKP 1097/23

9

Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku (ex tunc), z mocy samego

prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że konsument

następczo udzieli świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci

ich skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego - zasada prawna - z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9,

poz. 56). W uzasadnieniu powołanej uchwały wyjaśniono, w nawiązaniu do

wcześniejszego orzecznictwa, w tym orzecznictwa TSUE (zob. w szczególności

wyrok TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18), że zastąpienie niedozwolonego

postanowienia umownego odnoszącego się do sposobu określania kursu waluty

obcej (w umowie kredytu indeksowanego czy denominowanego) innym sposobem

określenia kursu waluty obcej wchodzi w rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja

przesłanek): 1) po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać,

o czym decyduje obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, a zatem wola

jednej ze stron, w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie rozstrzygającego

znaczenia; 2) całkowity upadek umowy naraża konsumenta na „szczególnie

niekorzystne konsekwencje”, w świetle okoliczności istniejących w czasie sporu lub

możliwych wówczas do przewidzenia, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących

interesów konsumenta i z zastrzeżeniem, że do celów tej oceny decydująca jest wola

wyrażona przez konsumenta w tym względzie; 3) istnieje przepis dyspozytywny albo

przepis „mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę", który

mógłby zastąpić wyeliminowane niedozwolone postanowienie umowne,

umożliwiając utrzymanie umowy w mocy; jeżeli niedozwolone postanowienie

umowne odzwierciedlało obowiązujący przepis ustawowy mający zastosowanie

w przypadku porozumienia stron, w rachubę wchodzi także zastąpienie

niedozwolonego postanowienia „tym stanowiącym punkt odniesienia przepisem

ustawowym w nowym brzmieniu przyjętym już po zawarciu umowy". Nie jest zatem

dopuszczalne zastosowanie do rozliczeń stron średniego kursu Narodowego Banku

Polskiego w oparciu o art. 358 § 2 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 8 listopada

2022 r., II CSKP 1153/22 i z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22). Postulat

zastąpienia (substytucji) abuzywnych klauzul kursowych odwołaniem do kursu

średniego Narodowego Banku Polskiego nie uwzględnia koniecznego warunku tego

rodzaju zastąpienia, zgodnie z którym - w świetle powołanego utrwalonego

II CSKP 1097/23

10

orzecznictwa - wchodzi ono w rachubę tylko wtedy, gdyby jego brak narażał

konsumenta, przez upadek umowy w całości, na szczególnie niekorzystne skutki,

przy czym decydujące w tym zakresie jest zdanie konsumenta.

Jeżeli bez niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może

obowiązywać i nie zaszły przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji

zastępczej, a konsument - tak jak ma to miejsce w okolicznościach sprawy -

postanowień abuzywnych nie potwierdził, nie udzielając następczo świadomej

i wolnej zgody na te klauzule i tym samym odmawiając przywrócenia im skuteczności

z mocą wsteczną, (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7

maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9, poz. 56; uchwała Sądu Najwyższego

z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, Nr 6, poz. 40; wyroki TSUE z 3

października 2019 r., C-260/18 i z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20 oraz wyroki Sądu

Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD, 2021, Nr 2, poz. 20;

z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21 i z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22), umowa

jest trwale bezskuteczna (nieważna), a podstawą tej nieważności jest art. 58 k.c.

(zob. wyroki Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 25 lipca

2023 r., II CSKP 1487/22; z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23; z 9 stycznia

2024 r., II CSKP 874/22 oraz z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).

Zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 189 k.p.c. był niezasadny, albowiem

w sprawach, w których podłożem były kredyty zawierane przez konsumentów

i zawierające postanowienia abuzywnie dotyczące mechanizmu waloryzacji

świadczeń umownych z wykorzystaniem kursu waluty obcej, Sąd Najwyższy

wielokrotnie wyraził pogląd, że interes prawny na tle art. 189 k.p.c. należy ujmować

szeroko i w sposób elastyczny, z uwzględnieniem potrzeby zapewnienia

wszechstronnej ochrony sądowej. O jego braku - w zestawieniu z powództwem

o zasądzenie świadczenia - można zatem mówić tylko wtedy, gdy wytaczając

powództwo o zasądzenie świadczenia powód może uzyskać to wszystko, do czego

zmierza powództwo o ustalenie prawa lub stosunku prawnego, z uwzględnieniem

charakteru prawnego wyroku uwzględniającego powództwo o ustalenie i jego

procesowych skutków. Interes prawny może w szczególności polegać na dążeniu do

uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia o istnieniu lub nieistnieniu stosunku prawnego,

z którego może wynikać wiele roszczeń, czego nie zapewnia wyrok uwzględniający

II CSKP 1097/23

11

powództwo o zasądzenie świadczenia. Nie można więc uznać, że konsumentowi nie

przysługuje interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. w wytoczeniu powództwa

o ustalenie nieważności umowy kredytu wyłącznie z tego względu, że przysługuje

mu możliwość dochodzenia świadczenia w ramach odrębnego powództwa lub

podniesienia zarzutu nieważności w toku obrony procesowej (zob. np. wyroki Sądu

Najwyższego z 25 lutego 2022 r., II CSKP 87/22, OSNC-ZD 2023, nr 2, poz. 21

i powołane tam orzecznictwo, a także wyroki Sądu Najwyższego z 10 maja 2022 r.,

II CSKP 163/22, 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22 oraz z 24 września 2025 r.,

II CSKP 2155/22 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 23 kwietnia 2021 r.,

II CSK 9/21, z 13 lipca 2023 r., I CSK 3622/22, z 21 grudnia 2023 r., I CSK 5177/22

oraz z 19 września 2024 r., I CSK 80/24). Dodatkowo należy przypomnieć, że

w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 23 listopada 2023 r.,

C-321/22, ZL, KU, KM, ECLI:EU:C:2023:911 stwierdzono, że art. 7 ust. 1 dyrektywy

93/13 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoi

on na przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną

w orzecznictwie, które w celu uwzględnienia wytoczonego przez konsumenta

powództwa zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności nieuczciwego warunku

w umowie zawartej z przedsiębiorcą wymagają dowodu na istnienie interesu

prawnego, w sytuacji gdy uznaje się, że taki interes nie istnieje, jeżeli konsumentowi

przysługuje powództwo o zwrot nienależnego świadczenia, lub gdy może on powołać

się na tę bezskuteczność w ramach obrony przed powództwem wzajemnym

w przedmiocie wyegzekwowania wykonania zobowiązania wytoczonym przeciwko

niemu przez tego przedsiębiorcę na podstawie tego warunku 3.

W toku postępowania apelacyjnego, pozwany Bank pismem procesowym z 7

września 2022 r., na wypadek uwzględnienia przez Sąd twierdzeń powódki

w przedmiocie nieważności umowy, podniósł, na podstawie art. 496 k.c. w zw. z art.

497 k.c. zarzut zatrzymania świadczenia, zasądzonego na rzecz powódki do czasu

zaoferowania pozwanemu zwrotu świadczenia w postaci kwoty kredytu w wysokości

92.400.00 zł wypłaconego powódce albo zabezpieczenia roszczenia o jego zwrot.

Powołał się przy tym na materialnoprawne oświadczenie o skorzystaniu z prawa

zatrzymania, datowane 31 sierpnia 2022 r. i doręczone powódce w dniu 2 września

2022 r. Sąd Apelacyjny nie uwzględnił tego zarzutu, wyjaśniając w uzasadnieniu

II CSKP 1097/23

12

zaskarżonego wyroku, że prawo zatrzymania nie znajduje zastosowania do umowy

kredytu zawartej przez strony, albowiem nie jest ona umową wzajemną, lecz tylko

odpłatną umową dwustronnie zobowiązującą, stąd nie znajdują zastosowania

powołane przez pozwany Bank art. 487 § 2 k.c. i art. 496 w zw. z art. 497 k.c.

Pozwany zakwestionował to stanowisko Sądu Apelacyjnego, formułując w skardze

kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. przez przyjęcie, że

pozwanemu nie przysługuje zarzut zatrzymania oraz art. 455 k.c. w zw. z art. 481 §

1 k.c. w zw. z art. 496 k.c. i art. 497 k.c. przez przyznanie powodom odsetek za

opóźnienie od zasądzonego świadczenia pieniężnego, podczas gdy w sytuacji

skutecznego podniesienia zarzutu zatrzymania odsetki za opóźnienie nie są należne.

Odnosząc się do tych podstaw kasacyjnych należy w pierwszym rzędzie

podnieść, że Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 28 lutego 2025 r.,

III CZP 126/22, (OSNC 2025/11/97) orzekł, że umowa o kredyt bankowy, określona

w art. 69 ust. 1 pr. bank., jest umową wzajemną. Stanowisko to, jak wynika

z motywów uchwały, dotyczy również kredytów powiązanych z walutą obcą, bez

względu na ich indeksowany lub denominowany charakter. Z poglądem tym należy

się zgodzić, odsyłając w tym miejscu do uzasadnienia przywołanej uchwały bez

potrzeby jego przytaczania i powielania w tym miejscu. Jednakże, o ile umowa

kredytu jest umową wzajemną, to jednak już kwestia dopuszczalności i skuteczności

zarzutu zatrzymania podniesionego przez bank w tak zwanej sprawie frankowej, jest

dużo bardziej złożona.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego, analizując relację między prawem

zatrzymania, a prawem potrącenia, trafnie zauważono, że uprawnienie do potrącenia

(art. 498 i n. k.c.) należy postrzegać jako dalej idące w zestawieniu z prawem

zatrzymania, którego istota polega na zabezpieczeniu wierzytelności przysługującej

retencjoniście przed niekorzystnymi skutkami ewentualnej niewypłacalności dłużnika

(wierzyciela wzajemnego) przez uzależnienie spełnienia własnego świadczenia od

zaoferowania świadczenia przez wierzyciela wzajemnego. Potrącenie realizuje

między innymi, funkcję egzekucyjną, prowadząc – w drodze jednostronnej decyzji

potrącającego i bez konieczności zaangażowania organów państwa – do

przymusowego zaspokojenia należności przysługującej potrącającemu. W takim

przypadku odpada potrzeba oddziaływania na dłużnika (wierzyciela wzajemnego)

II CSKP 1097/23

13

w celu skłonienia go do zapłaty, a także ryzyko jego niewypłacalności. Przeciwnie,

uwzględniając możliwość skorzystania z potrącenia, wierzytelność przysługująca

potencjalnemu retencjoniście pozostaje, do wysokości wierzytelności pasywnej,

w pełni zabezpieczona na wypadek niewypłacalności dłużnika, bez potrzeby sięgania

do prawa zatrzymania. Co więcej – wierzyciel aktywny ma w istocie pewność, że

przysługujące mu świadczenie pieniężne, w zakresie, w jakim nie przewyższa

wierzytelności pasywnej, zostanie spełnione, przy czym decyzja o tym, czy z opcji tej

skorzystać, leży w sferze jego uznania, co czyni zbędnym korzystanie z dodatkowego

zabezpieczenia wierzytelności. Trudno w tym przypadku twierdzić, aby mogła istnieć

prawnie uzasadniona potrzeba dodatkowego „zabezpieczenia” lub „zaofiarowania”

wierzytelności wzajemnej, o czym stanowi art. 496 k.c. Dostrzec trzeba przy tym, że

czym innym jest ustanawianie zabezpieczeń wierzytelności, których podłożem jest

autonomia woli (konsens) obu stron zobowiązania, czym innym zaś żądanie

zabezpieczenia własnej wierzytelności, powiązane z odmową spełnienia

świadczenia, którego podstawą miałoby stać się uprawnienie kształtujące

przysługujące jednej ze stron stosunku prawnego.

W braku szczególnych okoliczności, których wykazanie obciąża stronę

podnoszącą zarzut zatrzymania (a której to powinności pozwany w tej sprawie nie

sprostał), podważa to legitymowany prawnie interes strony, która dysponując

możnością wymuszenia spełnienia świadczenia wzajemnego, z możliwości tej nie

korzysta, lecz – powołując się na potrzebę „zabezpieczenia” wierzytelności, którą

może swobodnie wyegzekwować – odmawia spełnienia świadczenia należnego

kontrahentowi ze skutkiem w postaci dalszego utrzymywania stanu niepewności

między stronami. Kwestia ta rysuje się szczególnie wyraźnie w razie nierównowagi

majątkowej stron stosunku prawnego, gdy dalsze pozostawanie w impasie mogłoby

w istocie służyć szykanowaniu strony słabszej, z uwagi na trudność w zaoferowaniu

przez nią świadczenia wzajemnego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 6 czerwca

2025 r., II CSKP 545/23).

Należy ponadto wskazać, że w sprawach objętych zakresem zastosowania

dyrektywy 93/13, przy ocenie zasadności zarzutu zatrzymania, należy zawsze brać

pod uwagę konieczność dokonywania przez sąd krajowy, zgodnie z zasadą

efektywności prawa Unii, wykładni przepisów prawa krajowego zgodnej z przepisami

II CSKP 1097/23

14

dyrektywy unijnej, tak dalece, jak to jest tylko możliwe (zob. wyroki TSUE z 13

listopada 1990 r., C-106/89 i z 27 marca 2019 r., C-545/17). W wyroku z 14 grudnia

2023 r., C-28/22, TSUE orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13

w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na

przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w sytuacji gdy

umowa kredytu hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie

może już pozostać wiążąca po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej

umowie, przedsiębiorca ten może powołać się na prawo zatrzymania umożliwiające

mu uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od

przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego

przedsiębiorcy, lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie

przez tego samego przedsiębiorcę tego prawa zatrzymania powoduje utratę przez

rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu

upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania świadczenia po

tym, jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń zapłaconych mu

w wykonaniu tej umowy. Z orzeczenia tego wynika jednoznacznie, że wykonanie

prawa zatrzymania – nawet w pełni skuteczne - nie może wyłączyć roszczenia

kredytobiorcy-konsumenta o zapłatę odsetek. Ponadto należy przypomnieć, że

stosownie do stanowiska TSUE, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni prawa krajowego

– co odnosi się również do art. 496 i 497 k.c. – zgodnie z którą w kontekście

stwierdzenia nieważności umowy kredytu zawartej przez bank z konsumentem ze

względu na nieuczciwy charakter jej niektórych warunków, powołanie się przez bank

na prawo zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi

możliwości uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od banku ze

względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia abuzywności warunków

umownych, od równoczesnego zaofiarowania przez konsumenta zwrotu albo

zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia otrzymanego od banku na podstawie

umowy kredytu, niezależnie od spłat dokonanych w wykonaniu tej umowy przez

konsumenta (por. wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, postanowienie TSUE

z 8 maja 2024 r., C-424/22, uzasadnienie przywołanej wyżej uchwały III CZP 126/22

II CSKP 1097/23

15

oraz wyroki Sądu Najwyższego z 28 lutego 2025 r., II CSKP 2231/22 i z 11 marca

2025 r., II CSKP 617/23).

W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji (art. 39814 k.p.c.). O kosztach

postępowania kasacyjnego na rzecz powódki, która wniosła odpowiedź na skargę

kasacyjną, orzeczono na podstawie art. 98, 108, w zw. z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c.

oraz § 10 ust.4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22

października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (jedn. tekst:

Dz.U. z 2023 r., poz.1964).

Agnieszka Piotrowska

Władysław Pawlak Roman Trzaskowski

(A.D.)